Metn Konferansa Ziwan Kurdk

 

Roan Lezgn

 

 

 

Konferansa Twgera Neteweperwerya Kurd de Poltkaya Ziman Persa Leheyan ke het TEVKURD ra organze byne, roja 05.04.2009 Dyarbekir de virazya. Konferanse salona Otel Dedeman de saete 13.00 de dest pkerd, saete 16.00 de temam b. Konferanse de Mehemed Malmsanj bi kirmanck (zazk) Reo Zlan z bi kurmanck qisey kerd, Mrza Akar z modaretorye kerde. Konferanse, di qisman de temam b. Qismo vern de konfernsyeran teblx xo pk kerd, bad 15 deqqey strehet, qism diyne de bedaran pers xo persay rovey kerd, konfernsyeran z cewab day. Konferanse de cin camrd, ciwan pr tmyan de, bi qas 350-400 merdim amade bi.

Ver ke konferanse dest pbibo, berdevk hereket TEVKURD avkat Sebahedn Korkmaz qisey kerd. Sebahedn Korkmaz xramey bedaran kerd va: Eyban tewr girdan y enetelenjensya kurdan ra yew no yo ke, ziwan xo nuxilnen, ziwan kurdk fonksyonel nken. Hetan ke merdim bi ziwan xo qisey nko merdim nbeno netewe. unk her netewe bi ziwan xo bena netewe. O semed ra ma sey TEVKURD dayo xo ver ke ma yew kampanyaya ke serrk dewam kena bidin destpkerdi. Ma na konferansa arewey na kampanya de organze kerd. Ma van, seba ke ziwan kurdk bibo ziwan perwerdey, seba ke heme cayan de ziwan kurdk byero uxilnay, seba ke ziwan fonksyonel bibo, seba ke ma vern ro jenosayd sip bigrin, ma do hem warey myannetewey de hem z xo myan de tay xebatan bikin. Meseleya ziwan de, wazena wa merdimko syas bo yan z koruc bo, i kes ke kurd b, ma do hemne reyde dyalog saz bikin.

Sebahedn Korkmaz qiseykerdi xo de behs leheyan z kerd. Bad ke va Eke destpka sedserra 19. de kurdan yew dewlete bironayne, mavajin, eke ziwan na dewlete z kurmanck byne, bena ke lehey ma y bn, mavajin, lehey sey zazak, soran y bn qetl bbyne. Ma b dewlet mend label heme lehey ma z heta ewro gane mend. Nika do alim ma y erjayey kek Malmsanij Reo Zlan derheq poltkaya ziwan ma leheyan ma de malumat bid. qiseykerdox dawet sehne kerd.

Bad ke moderator Mrza Akar xramey bedaran kerd qiseykerdox day inasneyene, ewil Malmsanij dest pkerd. Malmsanij bad ke silam da bedaran qiseykerdi xo wina dewam kerd:

 

Bi hezaran mesele problem ziwan est. Merdim nno hemne ser o vindero. Eke yew mesela bo z, merdim nno kombyayko winas de bi teferuat ser o vindero. La end meselay muhm y ziwan ma, wina ser ra bo z, merdim no hetan dereceyk munaqee bikero.          

Merdim no meselaya ziwan end maddeyan de munaqee bikero. Mavajin, meselaya ziwan de eleqey kurdan dewleta kolonyalste. Bena ke tay merdim Tirkya sey dewletka kolonyalste nvn la ez Tirkya sey dewletka kolonyalste hesebnena. Y diyine, meselaya ziwan de eleqey kurdan kurdan. Y hrine, meselaya ziwan de dezgey kurdan n i bik? Dewleta kurdan na i biko? her kurdk sey exs no i biko?

Ziwan exsyet milet yo. Milet bi ziwan xo beno milet. La myan kurdan de meselaya ziwan yna ya. Mavajin yew kurd wexto ke yeno dinya, sen ke maya xo ra beno, problem ey ziwan dest pkeno. Yew gede wexto ke newe yeno dinya, ewil merdim name panano. Mavajin seba ke doman kurd o, tab yew namey kurdk panan. Feqet dewlete nverdena namey kurdk doman kurd wa nyo. erewaya tkilya dewlete kurdan de problem ziwan amey dinya reyde dest pkeno. Dima, gama ke beno hewtserre dest bi mekteb keno, yewna problem, hna girdr dest pkeno. Doman bi kurdk qisey keno la perwerde bi yewna ziwan yo. Hewna, kurd gama ke ino leker keno, yew problemko gird z uca yeno serey ey ser de. Ziwan tirk nzano yan z ba nzano, no semed ra kuti weno, derb weno. Zaf kurdan gama ke behs serebutan xo y leker ken, van, qomutan wina da mi ro, hende ez kuwaya.

Peyname (soyad), yewna problem o. Ma kurdan r soyadi lazim nb. Ti ewnn serran 1930 ra pey her kurd r yew peyname veto, yew peyname nayo pira. Mavajin, venga yew kurd dayo vato, peynamey to Altay o. Y bn ra vato, y to Uygur o, Alpaslan o. Kurd i zano manaya Altay, Uygur, Alpaslan ya? i eleqey kurd bi n nameyan esto? Ge-ge ti ewnn qemerya xo bi kurdan kerda. Pran de, qezaya ma de, soyadiy yew camrd Uanturnagidergelmez bi. No peyname yo? Resmen qemerya xo bi exsyet kurdan kerdo! Hewna namey aristanan vurnayo. No vurnay de hem merdim kurd hem aristan dew kurdan bexsyet kerd. Mavajin, Dyarbekir kerdo Diyarbakr. i eleqey Dyarbekir bakir-makir esto? Mistefa Kemal rojk yeno Dyarbekir. Van, het Maden de maden paxir vejyeno. Nika ra yeno vr ey. Xebera dano dezgey ziwan, eyn roje de Dyarbekir ken Diyarbakr.    

N heme ereweya tkilya dewlete kurdan de, meseleya ziwan de tesr ro exsyet ferd kurd ken. dewlete bi yew sstemko qedexekar asmlasyonst kurdan qalib kurdtye ra vejena, kurdan asmle kena.

Tay est van, qedexey dewr komara Tirkya ra dest pby, zeman Osman serbest estbya. La mi bi xo arva Osmanyan ra tesbt kerdo ke qedexeya ziwan kurdk zeman siltan Evdilhemd de serra 1906 ra dest bya. A n sstem qedexekerdox se serre ra vr o ke ekl dayo mezg kurdan. Dewlete n sstem reyde kurd qalib kurdtye ra vet. Sey nimney, ez yew vatey Turgut Ozal tya vaja. Vano, Ma kurdk meketaban kurdk serbest bikin z d kurd mekteban kurdk de nwanen. Eyn welatan kolon y bnan de z bi no qayde byo. Yan wexto ke ti ziwan miletk se serre qedexe bik, ti sstem asmlasyon tetbq bik, peyn de wina beno.

Kurd se bik?

Qenaet mi no yo, hetan ke kurd bi xo, xo dare nk, qedera xo bi dest xo tayn nk, mesela hel nbena. Yan key ke kurdan bi xo, xo dare kerd, meselaya ziwan na areser bibo.

Ba o, mavajin ke kurd firsend xodarekerdi nvn, se beno?

A game gerek n ertan de z kurd her firsend ra, her keyse mkan ra stfade biker. Mesela, mavajin, gerek nika her game her ca de mucadele biker ke perwerde bi ziwan kurdk bo. Yan y ke dewlete nika virazena hetan dereceyk ba , la mesela bi temam hel nbena. Sey eker pemeyn bineyke fek irn ken, uca ra wet nino, merdim p mird nbeno, bi no qayde mesela hel nbena. La gan kurd yan winasyan ra z stfade biker. Yan gan red nker la qma xo pnyar. Na ple de hedef kurdan, tewr tay, gerek perwerdeyo bi ziwan kurdk bo.

Ziwan kurdk ser o jenosaydo lngustk virazyayo. Mavajin serran 1990 ra nata bineyke serbest dest pbibo z seba ke n ziwan ser o jenosyado lngustk virazyayo n tedbr bin ra qm nken. Yan eke no ziwan serbest bibo z, eke tedbr bn ngry, hewna mireno. Na serbest serbestya merg ya. unk ziwano birndar nno ziwan neteweya serdeste reyde reqabet biko. Vera ziwan serdest de viliyeno, vind beno. Yan mavajin ke ziwan tirkan end seserr ziwan dewlete byo, ziwan ma z qedexe byo.

Tay est van filan ziwan xurt o, bvan ziwan dewlemend o. yo winas in o. Heme ziwan xurt , dewlemend . Feqet ziwan miletan serdestan est, ziwan bindest est. Esas tya de ez wazena vaja ke ti ziwan kurdk bik ziwan perwerdey z bes nyo. unk n ertan de nno tirk reyde reqabet biko. Kurd her ke tirk musen ziwan xo ra dr kewen. Nesl ra nesl ziwan xo ra dr kewen. Gan kurd bi xo tedbr bigr. To d ge-ge van semeli dil dersi filan, yan van wa unversteyan de, mekteban de sey dersa ke wendekar watena xo ra vijneno filan, na veng a, havila aye in a. Tya de tay nimney chan ra est. Nimneya rlanda esta, y skoya esta, mavajin y bask katalonan esta. rlanda bya dewlete la sstem perwerdey nan ngilzk yo. Sstem ngilzan, asmle kerd. skoya serbest bye, la mezg kultur ver ra vuryayb d, nika bi ziwan ngilzk dewam ken. Bask, qismo ke bin dest Fransa de yo d farnsk qisey keno, qismo ke bin dest spanya de yo, bineyna rewa nan het ziwan ra vurya. nan mucadele kerd.

Dewlete vana, ma biray yewbnan . No xapnay o. Vana, alaya ma yew a. y, gama ke ti alaya bnan qedexe bik xora tena yew ala manena! Ti teber ra amey, to cay ma ma ra girewt, to ziwan ma qedexe kerd, to heme ziwan mirnay, to tena yew ziwan verda. Ti van ma bira y! Birat kura de ya?

yo tewr xirab, derd ser derdan, nika d tay kurd bi xo propagandaya tezan dewlete ken. Tirk vaj, mavajin ke wazen ma bixapn. La wexto ke d kurd bi xo n yan vaj, a game ziraro esasn gineno ziwan kurdan ro. Tirk kurdan winasyan vejen televzyonan xo z n yan van. Belk myan qiseykerdi nan tirkan de tay teferuatan de ferq estbo la mezg yew o! qtdar tay gam enik et, la bi n hal ziwan nexelesyeno. Ziwan, sebeban ke ma p zan ra, xora nwe o. La qtdar bi n kerdan xo vano, ez to nkiena ti xo r bi xo bimre. Nika serbest yena na mana.

Gan kurd hetk ra vera n yan de mucadele bik, heto bn ra z xo myan de mucadele bik.

Meselaya lehayan, meselaya ma ya zerey ya. Na mesela de xo myan de hel ken. Mavajin meselaya leheyan de her kes gorey zanay xo ra y vano. Kurdstan Bakr de nika di lehey est: Kurmanck kirmanck (zazak). Cay ke kurd kurmanc kirmanc tmyan de y, cayan de kurd kirmanck kurmanck fehm ken, n qal z bik. La zaf cayan de kurmanc zazay yewbnan ra fehm nken. O semed ra gerek her lehe xo myan de, ver verkan xussyetan xo tesbt biko. Hd-hd standardze bibo. Label na xebate de gan vera-vera lehey tnizd bib. Her lehe myan end hezar seran de virazyaya. Wina end rojan de tnizd nben. Label gerek ma eyn mkan bidin her lehe. Poltkaya kurdan a ziwan gerek wina bo.

Kurdstan Bar de tena yew leha r mkan dyayo. Hetan serran 1990 tena leheya soran sey ziwan resm b. Feqet n seran peynan de d kurmanck z ha vera-vera nusyena. La hewna z sorank ra teber zaf mkan ndan leheyan sey hewramk bnan. No a o, xelet o. Gerek heme lehey perwerde de byer uxilnay. Mavajin eke Duhok de perwerde bi kurmanck bo, n perwerdey de dersa sorank z bidyo, a game kurdo kurmanc do demeyk ra pey asan sorank fehm biko. Seba heme leheyan bi no qayde yo. Eke ma seba heme leheyan eyn mkan nasnkin, a game yew reaksyono psko-sosyal virazyeno. Eke ma tya her di leheyan eyn ngrin, zazay kurmanc do vera-vera do yewbn ra dr bikew.

Dewlete TRT-6 de zafane weane bi kurmanck ya. La roje de end rey z xeber bi kirmanck weanyen. Label kes ke weana kirmanck amade ken, p alfabeya tirk nusen. Ez nzana ke gelo mexss wina ken, yan nzan, wina ken. La alfabeya kurdk ngurenen. y winas zirar dan ziwan kurdk, zirar dan ziwan leheyan ma.

Axir sey qala peyne, merdim gan n gaman sey weana TRT-e, ba bivno la gurenay yewna alfabe qebul nko. Dewlete n gaman hurdyan bierzo z, hewna bawerya mi bi na dewlete nna. Ez n yan musbet vnena, seba kes ey kurdk bawerya mi bi na dewlete byero, gan na dewlete hema zaf yan biko. Na game de bawerya mi p nna. r bawerya mi bi na dewlete byero? Se serr yo ke i nmendo ardo serey ma ser de. Na dewlete her tewir zilm bi ma kerdo, qey ez werza bi yew televzyon bixapya?

 

Bad ke Malmsanij qiseykerdi xo temam kerd, narey Reo Zlan dest pkerd. Reo Zlan sere de xramey mmanan kerd seba organzekerdi na konferanse hereket TEVKURD r sipas xo pk kerd. Dima wina dewam kerd:

 

Ez gelek a ya ke bad muhaceret 40 serr, reya verne, ez yena welat xo, ez Dyarbekir de xtab hende merdiman kena.

Ziwan estbyena milet yo. Milet bi ziwan xo yen inasnayene. Mavajin ma gelek miletan ra, nsan tmyan de, yew bajar de ciwyn. Qama ma, por ma, reng ma manen p. Ma in eyn cam de, pey eyn melay de nimaj ken. Merdim sen bizano kamjn merdim kamjn milet ra yo? y zaf kulturan z pmanen. i mend? Merdim ancax ziwan ra bizano. Kam gama ke merdim qisey kerd, a game merdim zano ke o merdim kamjn milet ra yo. Yan ziwan ra ferqyet virazyeno. A game, ma n vajin ke ziwan milet keno milet.

Label ziwan ma kurdan n 30-40 serran peynan de bi suret vilino. Mavajin ke, Hekarya de 30-40 serr ver c se ra 95-100 kurdk qisey byne la nika bena ke se ra 50 bo. Seba ke merdim ziwan xo bi zanay bipawo, miqate bibo, gan ver verkan merdim sstem asmlasyon ra xeberdar bo. Merdim bizano ke sstem ziwan kurdk wina apey beno.

Heto bn ra eke ziwan plan ra derbas qijan nbo, o ziwan mireno. Eke doman ziwan xo de perwerde nbo, nno zde ra serkewo z. Perwerdey dewlete ziwankiti kurdk yo. Eke ma bi zanay n yan biewn mesela ra, mumkin o ke ma ziwan xo bixelesnin. Mesela, welat ekan de 50-60 serr ra ver her kes hay ro ci bi ke ziwan nan myan ra wedaryeno. unk ziwan ek tay mendibi ke vind bibo. Her kes hindava xo de wayrye ro ziwan xo kerd. Ziwan ekan merg ra feletya. Bi sayey ziwan, ewro ek by wayr dewleta xo ya xoserbyaya.

Hewna mavajin ke welat Asyaya Myayne. Bad ke sstem sosyalzm ronya, her milet r heq perwerdey ziwan dya. ziwan pel perik ke haca-naca qisey byne, mavajin ziwan sey qazaxk qirxizk y bnan, vera-vera standardze by. Bad 60-70 serran z, milet ke n ziwanan qisey ken, heme by wayr dewlete.

Seba polonan, romanan rsan z wina bi. Ver c vatne Ziwan silav y drey. Miletan silavan tena bi n ziwan perwerde dyne. Feqet bad ke n miletan ra ke vejyay seba ke ar asan fehm biko werit ncl tercumey n ziwanan kerd, kean bi ziwan n aran qisey kerd, dima bi no qayde n ziwan z nusyay perwerde p virazya. A ewro heme by milet, by wayr dewleta xo.

Mavajin, het Ewropa de hetan seserra 16. perwerde lm tena ziwan latnk de byne. Nuti tena latnk bi. Ti ewnn tarx miletan ra, tarx destpka nuti ziwan zaf miletan di sey serr ra kehenr nyo. Hewce nkeno ke ma bi zor tarx xo apey bern. Tarx kehen bo yan nbo, i ferq keno? Nika ma ha est, ziwan ma ha esto, bes o. 

Madem win yo, ma kurd zaf namus ra hes ken. D had, ma z vajin, ziwan namus o. Ma namus xo bwayr nverdin. Ma ro namus xo miqate bin.

Hs neteweperwerye de, het ziwan ra, van wa ziwan ma pak bo, ekuy ke ziwan ma de y, wa heme xas y ma b. tay nutox, teber lm lngustk de, werzen ekuy ke ziwanan xerban ra dekewt myan ziwan, myan ra vijnen erzen ekuyan neweyan virazen. No zirar dano ziwan. La esas xo de tu ziwan homojen nyo. Heto bn ra, ziwan bi sstem xo beno ziwan, ne ke bi ekuyan.

raq wexteyk bin hukm ngilzan de bi. ngilzan wat ke heq bid ziwan kurdk. Tab tena leheya sorank r mkan dya. Hetan serran 1960 z zde destkar ziwan de nvirazya. Label dima ra roinbran sorananan bi hs neteweperwerye, bi namey ziman pt yano ziwano saf werit iqas ekuy erebk ziwan de est heme vet ekuy newey virat, bi no qayde ziwan zaf teng kerd. Virati n ekuyan z teber lm lngustk de bi. hem z, sorank leheyan kurd y bnan ra dr viste. Mavajin, ekuya qann esl xo de ekuyka latnk ya. Na eku zaf ziwanan de bi no qayde uxulyena. Heme kurd z, mavajin kurd Srye, Tirkya, ran, Qafqasya cayan bnan de kurd van qann. Feqet seba ke ereb z van qann, soran werit na eku ziwan ra veta, yew ekuya moxolk ke tirk aye uxulnen, yan herinda qann de van yasa. N zirar dan ziwan kurdk z, dan leheyan z dan yewya kurdan z.

Heto bn ra, soran ekuyan virazen, ma z ekuyan sorank ra gn kurmanck de gurenen. Mavajin, ma ekuya helbest sorank ra girewte, herinda re de gurena. Ti ewnn ke soranan fek na ekuye ra veradayo, narey herinda helbest de wunrawe yo, yo, yew ekuya winas gurenen. Yan hende ekuayn vurnen ke, d garantya yew ekuye in a ke merdim sorank ra bigro leheyan bnan kurdk de bigureno.  

Label esas xo de tu talukey ekuyan xerban ke myan ziwan de est in o. Ten merdim rayet qaydeyan ziwan biko, bes o. Ziwan xo r bi xo ekuyan virazeno. Ziwano virate, tim zirar dano milet. unk ziwan ne ten ziwan yew tebeqeya cemat, yan ziwan yew kategorye yo. Ziwan ziwan dewij yo z, y bajar yo z, ziwan wende nwendey pya yo. Gan ma bi nezan ziwan xo birndar nkin.

Yewna mesela z, hetan ewro zaf kesan kurdk ser o cigray kerdo. Mavajin reya verne Garzony tya ra 200-220 serr ra ver kurdk ser o tay lkoln kerd. Feqet zaf cigrayoxan bi phukm kurdk ser o guryay. Yan seba sbatkerdi fikrk, ziwan ser o gureyay. O semed ra ma nn heme lkolnan rast bivnin. Mesela, zaz, hewram, lr van ma kird esl , ma hur kurd . Zaz yan z kird, seba kurmancan van, kirdas. Yan manen kirdan, sey kirdan . Hewram van, ma hur kurd , kurmanc zir kurd . Yan kurd nameyo muterek y heme kurdan o. Narey tay merdim ke bi phukm kurdan ser o gureyay, b ke ziwan ra fehm bik, tay y a vat. Tay merdim z n fikran seqetan aan xo r ken bingey fikrk newey.

Mi yew xort mekteb de inasna. ar Gimgim bi. Tya ra ewres serr ver c. A game ma nzanayne neteweperwer ya, kurdt i ya. Mi va ti kot ra y? Va, Gimgimrayme, kirmancme. Mi va ti kurmanc ? Va, ney, ez kirdas nya, ez kirmanc a. 

x Mehmd Berzenc soran o sunn yo. Label seba ronay Kurdstan mucadele kerdo nke seba ronay Soranstan! x Sed sunn yo kurmanc o, ey z seba ronay Kurdstan mucadele kerdo, ne ke Kurmancstan. Seyd Riza elew yo kirmanc o. Ey z vato Kurdstan nvato Kirmancstan. Kurdan zazayan seba Kurdstan mucadele kerdo, kes nvato Zazastan filan.

ewro, d fikr yew ala, yew ziwan, yew serek yew dn tarx de mend. Esas fikr yew ala, yew ziwan, yew serek yew dn, fikr Nazzm yo. Fikr fazm yo.

Gel hevalan, fikr Nazzm kurdan pare keno! Eke ma werzin heq zazak, hewramk, kurmanck dest nan ra bigrin, no beno Nazzm. O semed ra gan lehey kurd heme wayr eyn heq b. Milet kurd miletko rengn o. Hem het ziwan ra hem het dn ra. Mavajin muslumant esta, mezheb sey sunny ay est. afi, henef, henbel, malk est. Ez vana qey malik in . Hewna dn zdayet esto. Elewt esta. Zerdet esto. Axir cemat kurdan cematko rengn o. Qey ma werzen na saeta ra pey pirn kurdan teng ken. Tena sorank kurdan ser o ferz ken? Van, ziman yekgirt wazen her kes byero sorank qisey biko. Heto bn ra ti ewnn ke roje bi roje sorank kurdan ra, leheyan kurdk ra z dr ken. Ziwanko virate xuliqnen.

Heyran, ziwano virate ar p qisey nkeno. Tay merdiman bi serran xizmet ziwan esperanto kerd la nbi. Kes p qisey nkerd. Neteweya kurde yew netewe ya, la neteweyka rengn a, zafziwan zafdn a. Ma r heme ziwanan xo miqate nbin? Ma nn sey zorbazan imr xo bigrin hemne serebibirnin, tena yew verdin. Azad seba her kes her lehe dn ya. Azad hemne r. Eke ma werzin yew leheya kurdk lehey bnan ser o ferz bikin, mavajin sorank lehey bnan ser o ferz bikin, a game ma yew neheqya girde ken. xora no gure ser z nkeweno. 

Eke kurdk bo, heme metn zdyan bi kurdk y. Qedm ra est. Ma sen werzen kurmanck wedaren tena sorank verden? Eke ma kurmanck wedarin, dn zd z wedaryeno. yo winas beno? Her kes wa herinda xo de leheya xo standard biko, leheyan tnizd biyaro, bes o.   

Mesela, soran nwazen kes behs problem alfaba z biko. Soran munaqeey alfabe ra aciz . Meseleya ziwan ziwannasye ra vejen, ben cayk bn. Gan merdim bi krteran ziwannansye biewnyo meselayan ziwan ra. Soran heme ekuy erebk myan sorank ra vet et la alfabeya erebk ra hes ken. Xo r yew fitwa z dya, van kaka alfabey ereb nye, aram ye, baba! i eleqey alfabeya aram bi alfabeya ke soran uxulnen in a. Alfabeya aram yna ya.

Mesela, kurd meselaya alfabe de n tecrubey tirkan ra z stfade biker. Tirkan serran 1930 ra pey alfabeya xo vurna, kerde la(d)n. Ez mexss vana la(d)n. Merdim p alfabe beno bdn! Bi sayey alfabeya latnk, ziwan tirk aver i. Ziwan tirk, bi ziwanko gird. imk alfabeya latnk heqqeten z alfabeyka asan a. Na alfabe ziwan ma r z zaf bikr a. unk bi sayey na alfabe ziwan de hna leze standardzasyon virazyno. Mukiley leze hel ben ti rayr xo ra dewam ken. Doman zaf leze na alfabe musen. ira sorank de standardzasyon in o? Kurmanck kirmanck mkan resmbyene perwerdey ndyo la het standardzasyon ra zaf mukiley xo hel kerd. Bi say alafbeya latnk wina byo. Sorank de standard in o. Bena ke nvirazyo z. Mesela, yew nuseno vano ekim, yewna vano dekim, o bn vano, dekem van, ekem, ekeym, dekeym. Yew eku ya, la bi end forman nusen. Heme ekuyan de bi no qayde yo. Standardzasyon in o. Alfabeya erebk bi xo nverdena standardzasyon virazyo. Veng kurd, bi taybet veng vokal ke kurdk r lazim , alfabeya erebk de in .

Alfabeya ke esta z, yan alfabeya erebk ke sorank de gurenen z, standard nya. Ti ewnn ge tay aret herfan myan ra vejen, ge lawe ken. Mesela veng v sorank de in o. Ti ewnn ke herfa v dekerda myan alfabe, ekuya evn yan z guve-guva vay dekerda myan, van temam, ma ziman yekgirt virat.   

Ferheng de z, tu standardyk in a. Ma van ferheng, soran de kultur ra van ferheng. Ferhengo ke ez vana manaya lugat de yo. Kurmanck de dereceyka zaf berze de nbo z epey standardzasyon virazyayo. Alfabeya latnk ziwan bi xo standardze kena.   

Na rey tay roinbr soran est, teber lm de qisey ken, van Celadet bin tesr Kemalzm de mendo alfabeya latnk virata. Merdim no lm de dimin xo ra z stfade biko. Label alfabeya latnk fikr Mistefa Kemal nyo. Yew camrdo armin esto, ziwannas o, turkolog o, ziwan tirk ser o gureyeno. Namey ey Agop o. Dima peynamey Dilaar dyayo ey. Seran 1930 ra pey, Mistefa Kemal ey Bulxarstan ra dano ardi. O merdim alfabeya latnk seba ziwan tirk saz keno. Mistefa Kemal kura ra zano alfabe saz biko?

Narey meselaya Celadet Bedirxan temamen Mistefa Kemal ra cya ya. Celadet wexto ke Almanya de waneno alfabeya latnk inasneno. Bad ke 1920 de Noel inasneno, ewnno ke Noel (yan R. Lesku?) bi alfabeya latnk nuseno bi na alfabe kurdk hna rast nusyena, o wext ra fikr alfabeya latnk serey ey de ca gno.

Het teknoloj ra z, mavajin datay komputere bi alfabeya latnk asan virazyeno. La alfabeya erebk de mukiley zaf , bena ke bi serran badna z hel nb. Metbuat de z alfbeya erebk problem a. Mavajin yew kitabo ke bi alfabeya erebk 1000 rpel o, eke ti eyn kitab bi alfabeya latnk binus, beno 700-800 rpel. Yan het ekonomye ra z alfabeya latnk bikr a.

Tya de esas ik mi esto ke gurenay alfabeya erebk de verngirewti kurmanck de engita Kemalzm esta. Heta ke ik nyo, sbatkerde yo. ukr Saracoglu yew mektube ngilzan r nuseno vano wa raq de kurmanck nnusyo. unk do tesr xo Kurdstan Bakr ser o biko. O semed ra ngilzan tena di alternatf day kurmancan Bednan ver. Van, ima wazen erebk biwan yan sorank? Nvan ima leheya xo de, kurmanck de wazen? A tesr Kemalzm no bi xo yo. Alfabeya latnk ya kurdk de tu eleqey Kemalzm in o.       

 

 

* * *

 

 

Pers rovey bedaran:

 

. Gulu: Sipas TEVKURD r ke na konferanse organze kerde kek Reo Zlan bad 40 serran macirye seba na konferanse ard welat. Hewna, kek Malmsanij kek Reo Zlan r zaf sipas ke n malumat muhm day ma.

Ez z wazena ke tay malumatan bida.

Tirkya de zaf nameyan kurdk hema z qedexe y. Qann partyan syasyan de qedexey ziwan dewam keno. Mi bi xo semed qiseykerdi kurd k ra end dawayan de 4-5 serr cezay heps werda. Gama ke ma wayrye ro ziwan kurdk ken gan ma wayrye ro syaset z bikin. unk hetan ke kurd nb qtdar, ziwan kurdk z nbo ziwano resm y n qtdar, kurdk nfeletyna. Yan derecey perwerde tay heqan kultur de kurdk nmirena la tam nxelesna z. No semed ra tya ra pey gan kurd rxistinan xo bi nameyan kurdk awan bik. Mesela, ma komeleya Kurd-Kom bi namey kurdk awan kerde. Kurd-Kom de ma di lehey kurdk, kurmanck kirmanck kerd ziwan resm. Ma apemenye reyde, dadgehan de tim bi kurdk qisey kerd. N y by sey edetk. Dima ra tay dezgeyan bnan z dest pkerd, va, ma zafziwanye de xizmet ken. Yan eke ma rxistinan xo de, cayo ke hukm ma vyareno, ma ziwan xo bikin ziwano resm bi no qayde vera-vera ver bi ronay qtdar xo rin, bi no qayde ma xo z ziwan xo z xelesnen.

 

Mezher Duder: Ez gelek sipas organzatoran, qiseykerdoxan bedaran kena. Zaf nutox ma yan z ar ma d bi tirk fikirn bi kurdk qisey ken. Tewr zaf z dyoman tirk tadan kurdk. Mesela, van Mala me taz kirine. Keye sen taz beno? Nzan vaj Mala me landine. Persa mi z na ya. Ziwan ma de namey aman bi end tewir yen vati. ima z sey otortey ziwan ma y. Gelo ima nn namey aman biker yew tewir, yew standard ron?

 

Mehemed Tahir Akar: Ez ima hemne r zaf teekur kena. Ez wazena naye bipersa. Gelo r dewan de kurdk qisey bena, bajaran de nbena? Gelo nbo ke yew baryero pskolojk estbo? Mesela, rojan tay filaman ameyb Dyarbekir. nan z mi ra persa va, dewan de kurdk qisey ken la r bajaran de kurdk qisey nbena. Gelo yew baryero pskolojk esto? Ez vana qey bajaran de yew baryero pskolojk esto ke milet nno n baryer biikno. Eke ma bi hawayk n baryer biiknin seba qiseykerdi bi ziwan kurdk gurey ma hna asan beno.

 

Arjen Ar: Ez ima r sipas kena. Ez hvdar a ke duaya ma qebul bibo. Yew nutey Rnas Jiyan de, Azadya Welat de vejyabi, vano Gelo kurd do ziman xo bixelesn yan ziwan kurdan do kurdan bixelesno? Ez na perse ima ra kena. Yewna perse z, ima van, a ra ke vana Hurmuzgan riman, etran kujan / Wan erdewe gewrey gewrekan... ke zeman hezret Omer de nusyaya, eke rate nya, ira serewedarti Drsim de vajyaya?

 

Lalee: Ez sey cinyka kurde wazena mamostetya ziwan kurdk bika. Gelo ez o kamjn imeyan yan z peym xo r bingeh bigra?

 

M. Emn Aslan: Ziwan bi hsan netewey yeno pawitene. Eke ziwan nbo ziwan dewlete, nciwyno. Tena ziwan kultur, xeyr ey in o, nciwyeno. Gerek ma ziwan xo bikin ziwano resm, bikin ziwan dewlete, ziwan qtdar.

 

M. Nr Sinir: Ne ke tena problem myan ziwan de est. Problem ma kurdan het ziwan ra zaf . Ma hema baeba yewbnn ra fehm nken. Mesela, min zaf zor da xo ke ez Malmsanij ra fehm bika, la mi zaf tay ey ra fehm kerd. Ez kurmanc a. Ez zaf sorank zazak ra fehm nkena. Mi nme ra nme fehm nkerd. Ez tay nuteyan ra z zaf fehm nkena. Ez zor dana xo wanena la nme ra nme, o z bi zor, fehm kena.

 

Ednan Firat: Ez na perse mamosta Malmsanij ra persena. Gelo dewran kehenan de ziwan ke estby, mavajin avestay pehlevk. Gelo kamjn lehey kurdk hna vr nzdy n ziwanan a?

 

Nran Yilmaz: Ez sey cinyka ciwane ya kurde nika ima ra bineyke cyayya poztfe wazena. Yan, ma cin nika tya tay . Ez bineyke derg qisey kena. Ez vana, ziwan eq o. Ziwan heskerdi o. Ziwan snay o. Ver c, gama ke cinyan kurdan bi kurdk qisey kerdne, qiseykerdi nan de eq estbi, snay estbi. La nika, ti ewnn ke namey domanan xo bi kurdk panan, feqet bi xo bi tirk qisey ken, bi tirk venga domanan xo dan. Gama ke bi tirk qisey ken, tirkya nan de eq esto, snay esto. Bi heskerdene tirk qisey ken la kurdkya nan tamsark ya. Tam tede in o.

Ez Farqn ra ya. Mi Farqn de dest bi mekteb kerd. Gama ke ez yne mekteb, malim dayne ma ro ke ma kurdk qisey nkin, ma tim tirk qisey bikin. Vatne, gan ima bi tirk qisey bik. Ma agrayne yne keye, tewr zaf z dapra mi, aye nverdayne keye de yew ekuya tirk fek ma ra vejyo. Vatne, eke ti yew ekuya tirk keye de qisey bik, ez to teber kena. Ba byo ke wina kerdo. Ez nika zaf we, bi eq kurdk qisey kena la ez tirk z zaf ba zana.

Dyarbekir de, ez her ca bi kurdk qisey kena. La gama ke ewnn mi ra ti van qey ez asmn ra, ez uzay ra ameya war. Bi o im ewnn mi ra. unk mi qerar girewto, ez gerek her ca de, bi kurdk qisey bika. Ez bi no qayde wayrye ro ziwan xo kena. Ez weniena mnbuse, ez tim bi kurdk qisey kena. Nika d heme mi inasnen, kes mi reyde d tirk qisey nkeno. Gama ke mi vnen, ofr, muawn, van Abla ti senn a, ba a? N merdiman ver c traz kerdne, mi de munaqee kerdne, vatne, ma mecbr ke tirk qisey bikin. Pols est, subay est. Mi z vatne, tya Kurdstan o. Welat ma yo. Wa pols subay ziwan ma bimus. Eke ma nan reyde bi ziwan tirk qisey bikin, xora, z i rey xo mecbr nvnen ke kurdk qisey bik. Mi vatne, gama ke ima in Anqara, ima uca bi trik qisey nken? Vatne, ma uca bi tirk qisey ken. Mi z va, madem win yo, wa z welat ma de bi ziwan ma qisey bik.

Persa mi z na ya. Dapra mi vatne alfabey kurdan z esta. Namey aye Xet Kov ya. Gelo rast a? Alfabeya kurdan esta?

Yewna perse z na ya. Mesela, ez bi esl xo Xerzan ra ya. Yew aksan ma esto. Mavajin eke yew va Pa Xwedꅔ ma ha zan ke Xerzan ra yo. Label ez ewnna ke vera-vera n fek, yan aksan ma ben vind. Tewr zaf z bajaran de ben vind. Gelo aksan ziwan ma vind bib, ziwan ma zef nbeno?

 

Aram Gernas: Ez qiseykerdox bedaran ra vana, ima xeyr amey. Ez z roja ke Swd ra ageyraya, ez er ziwan kena. Seba ke ziwan ma bibo ziwan cuya ar ma, ez mucadele kena. Ez vana qey tya, na mesela de, tewr zaf syasetmedar qismk roinbran ma gunehkar . N merdim ziwan xo de qisey nken ke ar z biewnyo nan ra. Mi n derheq de gelek meqaley nut ke ma do sen kurdk aktf bikin. Ma ira standardzekerdi yan z aktfkerdi ziwan xo pabey dewletronay verden? Ma nika z n yew dezgey ziwan awan bikin ke ziwan ma standardze biko, probleman ziwan ma vera-vera hel biko. Eke n warey de yew otorte awan bibo, ez vana qey do gelek mikuley ziwan ma areser bib. Seba pawiti ziwan z, persa tewr muhme na ya ke ma ziwan bikin ziwan bazar. persa bne z, doman ziwan o. N her di zaf muhm . Gerek ma wina bizanin.

 

 

Malmsanij cewab dano:                     

 

- Bi hezaran problem ziwan est. nan ke ma n hel bikin, gan ma bala xo bidin nan ser. Dewletan de bi sehezaran kadroy profesyonel bi serran ziwan ser o gureyen la hewna z probleman ziwan xo temamen hel nken. ma kurdan, tena des kes ke bi hawayko profesyonel ziwan ser o bigurey z in .

- Belge, nutek y. Tay nezeryey, teor z est, merdim het lm ra no heta dereceyk nan ra z stfade biko la esas belge, yo nutek yo. Belgeyo tewr kehen kurdkya nutek, tay ir Babe Tahir y. 800 serr ver ra mend. Avesta hna kehen a. Ver mlad, n doran de, mavajin ran, Efxanstan Kurdstan de di ziwan estby. Yew, ziwan Avesta yo, yew z, farisya kehen a. faris z, hr dewrey aye est. Farisya kehene, farisya myanne, yan pehlevk farisya newa. Farisya kehene ra tay metn ser lat zinaran ra nusyay, est. Ziwan medan ra nutey nmend. Belk end ekuy, yan end wuey ke nutoxan aran bnan nut, sey Arebxe ra mend. Zerdet, 700 serr ver mlad ciwyayo. Myan nuti Avesta Zerdet de 2000 serr est. Avesta, esl nya. Hetan nika kes nvato Avesta kurdk ya. Ziwano ke p Avesta nusyaya, beno ke namey ey yna bo. Seba ke namey ziwan nzan, van ziwan Avesta. Avesta namey kitab yo. Label ziwan kurdan nisbet bi ziwanan ran y bnan nzdy ziwan Avesta yo. Heme lehey nzdy ziwan Avesta y. Myan leheyan kurdk ra z, ez vana qey, zazak hewramk hna nzdy ziwan Avesta y. Tay est, van n lehey nzdy pehlevk y. La rast nyo. Tay ekuy nan muterek est la zaf z nzd ny.

- A ira ke van Hurmuzgan riman, etran kujan / Wan erdewe gewrey gewrekan / Zurkar ereb kerdine xapr / Gina-i paley heta arezur / n kenkan we ru-u hiwne / Rewit Zerdutre manewe b kes ez bawer nya ke kehen bo. Rastko nya, virate ya. Drsim de nameya vati. Tena Nr Drsim kitab Yasew ra neql kerda, kitab xo de nuta.

- Tirkan raporan xo y derheq asmlekerdi kurdan de ekera vato ehirler ten deirmen gibidir. unk bajaran de kontrol hna asan beno. Heto bn ra tay bajaran de tirk z estby. Mavajin zemank sey dareker amey bajar de mend, zdyay. Bajaran de dayrey resm est. Bajaran de tirk bena serdest, sstem asmlasyon hna asan yeno tetbqkerdi. Coka bajaran de kurdk aver nya.

- Merdim wexto ke ziwan nzano merdim nno ziwan ra hes z biko. Ti nzan ti sen hes ken, sen eq to ziwan r virazyeno? Mavajin, ez gama ke muzk zazak godarena, ez zaf zewq gna. unk ez fehm kena. La beno ke, merdiman ke zazak nzan, nan r, tu manaya xo in bo. Gerek merdim ziwan bizano, a game merdim wayrye ro ziwan keno, ziwan ra hes keno.

- Otortey ziwan myan kurdan de hema in o. La eke yew otorte sey dezgeyko resm estbo, ba beno.

- Qaso ke ez zana, kurdk bi alfabeya erebk, krl latnk nusyaya. Bi alfabeya armink z nusyaya. Tay arminyan seba domanan xo tay metn kurdk bi alfabeya erebk nut. Feqet yewna alfabe z esta, eke mavajin alfabeya kurdk, bena ke na alfabe bo. ima z zan, kitab zdyat Mishefa Re Kitabu Cilwe bi yew alfabeya cya nusyay. Seba ke yew namey na alfabe in o, merdim no vajo Alfabeya zdyan. Mi bi xo n metn transkirbe kerd. La mi na alfabe defre nkerda. Mi ra ver yew alim alman na alfabeya xuss defre kerdeb. Mi defrasyon ey ra stfade kerd transkirbsyon virat.

- Ez wazena derheq virati ekuyan de yew meselaya qijkeke vaja. Zemano ke Kurdstan Rojhelat de, Mehabad de Komara Kurdan ronyena, uca yew camrd esto, namey ey Abdurehman Zebh yo. Ez vana qey dima Kurdstan Bar de het rejm raq re ame ehdkerdi. Mi xatirayan ey de wendibi. Vat, zemano ke ma komare rona, ma dest bi neryat kurdk kerd, ma z watne ke heme ekuy sade bi kurd b. Mi zanayne ekuya tarx erebk ra yena. Ez ro yew ekuya kurdk grayne ke herinda ekuya tarx de biuxulna. Rojk mi r yew mektube ameye. Mi ewnya ke bin mektube de nuto: Berwar, filan roj, filan ame, filan sere. wextan z ran de edet bi, bin mektube de sey yew qalib standard Tarx, filan roj, filan ame, filan sere nutne. Mi va, mi d! Uca ra pey herinda ekuya tarx de mi tim vatne berwar. Ha berwar wina, ha berwar ana Mevaje ke Berwar namey yew dewa Kurdstan Bar yo. Het raq de z edet o ke merdim bin mektuba xo de ewil namey cay yan bajar binuso, dima z roj, ame serre. Mi nzanayne. Axir na ekuya berwar herinda ekuya tarx de hende uxulya ke, demeyk ez ameya Kurdstan Bar, mi ewnya ke uca z herinda tarx de ha van berwar. Tab ez phesyabya ke mi at kerda. La ez kena-nkena kes mi ra bawer nkeno. Ez vana, heyran qurban wiley mi na eku bi at virata. Kes bawer nkeno.

Namey dewa Berwar bi no qayde herinda ekuya tarx de yeno uxilnay. No semed ra hetan ke ma ra yeno, gerek merdim teber lm lngustk de ekuyan nvirazo. unk ziwan herimyeno. Eke ziwan xeripya, merdim nno tamr biko.              

            

 

Reo Zlan cewab dano:

 

- Katalonya de, Barselona de her hewte roja eme, katalon seba ke ziwan xo domanan xo r rin bik, yew meydan de kom kerdne govend katalon kaykerdne, deyr katalon vatne. Gan ma z ziwan domanan r rin bikin. Gan ma hvya xo dewlete wa girndin. Miletk wayr dewlete nbo z no ziwan xo bipawo. Zaf nimney winas chan de est. Mesela Swd de ten 9 hezar merdim bi ziwan sam zan. Ziwan xo pawen. O ziwan yeno qiseykerdi. Feqet uca dewlete bi xo zaf ardim kena ke ziwan nmiro. Swd de, eke tena yew doman bo z, seba ke ziwan xo de perwerde bivno, dewlete mecbr a ey r mamosta peyda biko.

- Zaf ekuyan ar ma, nutox ma motamot tirk ra tercume ken deken myan ziwan ma. Mesela, tay est van Demba. i demba o i hal o. Seke neng merdim bin. Qey ti vaj Roja to bixr yan an to bixr se beno?

- Fek, yan aksan wina leze ziwan ra vind nben. La bajaran de vera-vera fek wedaryen, yew ziwano standard virazyno. No ba o. Yan ziwan de Standardzasyon virazyo, hol o. Feqet hewna z fek manen. Dewan de manen, deyran de manen. Biman ba o. Mavajin, eke ma deyran mintiqaya Goyan ra fek, yan aksan hewanin, xeyr deyran nmaneno.

- Helbet akademya ziwan ma bibo ba beno. Akademya ziwan ya tewr kehene, y fransizan a. Seserra 16. de ronyaya. Akadem de merdim ziwannas gureyay. Merdim ke hem ziwannas , hem z, tay babetan de, tay meslekan de pispor , tay z merdim dewij y ke fransk ra vr tu ziwan nzan, mavajin merdim dewij, akadem de gureyay. Yan merdim lm lngustk ba nzano werzo ziwan de destkar biko, nbeno.

- A ra ke vana Hurmuzgan riman, etran kujan / Wan erdewe gewrey gewrekan... Gw Mukryan xovero virata. Rehmety Qasimlo reyke byo mman rehmety Gw Mukryan, bi henekk ey ra vato, D hela bin tewrey xo ba bisehne, ka hela ma end ermey xezalan tede nvnen! Belk to bin tewrey de kerd xo vr ra, ha! Van, Gw Mukryan vato, heyran wiley ereban d ma h ra kerd. Ereb xo qure ken van, tarx ma kehen o, erebk rewna ya nusyna. Ma z wat tarx xo bineyke apey berin. De ma se bikin?

Yan i cab keno ke ma werzin yan bbingeyan ser o yew tarxo virate saz bikin? Ziwan ma, tarx ma, kultur edebyat ma qas ma ra esto. Ma ziwan xo, kultur xo, welat xo, y ma esto, ma nan bipawin, miqate bibin, bes ma yo.        

 

Amadekar: Roan Lezgn

 

_____________

NOT: Bad ke konferanse temam b, mi berpirsyaran TEVKURD ra kek Sed Aydogmu ra persa, mi va, na konferanse muhm ke hende merdim bedar by, ira salona beledya girde y Dyarbekir de, yan z, ira salona beledya Rezan de nvirazya, ima salona yew otele de, salona Otel Dedeman de virat? Qey beledyay tyay mal heme ar n bajar ny? 

Berpirsyar TEVKURD kek Sed Aydogmu wina va: Ma sere de, 3 am ra ver, muracat beledya girde y Dyarbekir kerd. nan va, roja 5 nsane de M. Kemal byo hemeryo fexr y Dyarbekir. Bena ke a roje bi munasebet naye salona ma dekerda bo. Ma va, zirar nkeno, ma rojk ver c, yan, wa roja 4 nsane bo. enedeyk ser de i, nan muracat ma red kerd. Tu sedemk nan nda. Bad redkerdi, ma werit y aredarya Rezan, ma nan ra z resm ca wat. Yan, ma heme bi erzhal, bi hawayko resm ca wazen. Beledya muracat ma qebul kerd. Label endeyk ser de i, b ke tu sedemk nan bido, aredarya Rezan z muracat ma red kerd. Ma nzan ke i r wina ken? Ma mecbr mend, ma salona otele kra kerde. Ti ha vnen, 400 merdim nsan ame, na konferansa muhme temae kerd, godar kerd. Derd ma xlaf veti nyo. Ma wazen xizmet milet xo bikin. nan bi xo ca nda, nke ma nwato.              

 

 

 

 

                       

   

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org