MEWLIDÊ KIRDKÎ

Roşan Lezgîn

Mewlidê Kirdkî, sey “Mewlidê Xasî” zî yeno şinasnayîş. Xusûsîyetê xo yo muhîm no yo ke, metno tewr verên ê kurdîya zazakî yo. Û hetê kurdêkê zazayî ra, yanî destê Seydayê Xasî ra ameyo nuştiş. Mewlidê Kirdkî 23ê adara 1899î de Dîyarbekir de çap bîyo. Hetê Zeynel Abidîn Amedî ra bi xetê destan ameyo nuştiş. Û reya verêne Dîyarbekir de, Çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê ey ginayê çape ro. Ez vana qey yewna xusûsîyetê xo zî no yo ke, herçiqas lehçeyanê kurdkî ra ya ke tewr erey ameya nuştiş kurdîya zazakî (kirdkî, kirmanckî) ya zî la kitabo kurdkî ke reya verêne yew metbea de çap bîyo, no yo. No kitab hetê Mihanî ra alfabeya erebkî ra tiranskirîbeyê alfabeya latînî ya kurdkî bîyo û 1994 de hetê çapxaneyê Firatî ra Îstanbul de ameyo weşanayîş.  Verî ke ez derheqê xusûsîyetanê bînan de, derheqê muhtewaya nê kitabê ma yê erjayeyî de malumatan bida, ez do nuştoxê nê kitabî bi şima bida şinasnayîş. Seydayê Xasî, nameyê xo Mela Ehmedê Mela Hesenî yo. Labelê, mîyanê şarî de sey Seydayê Xasî ameyo şinasnayîş. Manaya “Xasî” zî tîya ra yena ke; Xasan, zemanêk tam serê sînorê Dara Hênî û Licê de, mîyanê ê koyanê berzan de, gelîyêko xorîn de yew mezraya qijkeke bîya. Babê Seydayê Xasî Mela Hesen bi eslê xo uca ra, yanî Xasan ra yo. La semedo ke babê ey demeyêko derg nehîyeya Licê Hezan de melatîye kerda, o semed ra Seydayê Xasî xo Hezanij zî hesibneno. Heqê ey zî esto, çunke, Seydayê Xasî serra 1867 de Hezan de ameyo na dinya û 18ê Sibata 1951 de (84 serre) Hezan de na dinya ra bar kerdo. Rehma Homayî ro ey bo. Nika mezelê xo yo mubarek zî mîyanê goristanê Hezanî de yo. Seydayê Xasî, wextêk muftîyê Licê bîyo. Ma nika nê kitabê ey ra zanê ke Xasî goreyê zemanê xo ra yew alimêko namedar û jêhatî bîyo. Mavajin zemanê osmanîyan de ziwanî heme serbest bîyê. Ê ziwanê ke no mintiqe de ameynê qiseykerdiş, Xasî pêru zanaynî. Kurdîya kurmancî û zazakî, fariskî, erebkî û tirkî zaf weş qisey kerdinî. Bi nê ziwanan nuşto zî. Mesela, yew xezela dubeytî no kitab de esta ke, erebkî û fariskî û tirkî û kurmanckî û zazakî têreyde nuşta. Ez wazena na xezele ra çend numûneyî şima rê nîşan bida:

“Merheben ya men ‘ela bîl husnî teqwîmîl beşer (erebkî)

(Merheba ya o ke bi weşikîya xo cayo tewr berz ê merdiman de yo)

Hafiziş Xaliq şeved ez çeşmê bednam û nezer (fariskî)

(Xaliq merdimî çimê xiraban û nezerkerdoxan ra paweno)

Mucîdî esbabû latû we ma mînha seder (erebkî)

(Çîyo ke pût û sebebanê bînan ra vejîyeno teber)

Dil ji qeyda leşkerê xem kir reha wextê seher (kurmanckî)

Ah û nalînê verînî bîy vinî, nêmend eser (zazakî)

………

Feilemen fellahû xeyrun hafizen halennewa (erebkî)

(Bizanêne ke Homa hafizo tewr xeyrên ê belengazan o)

Xasîya, ba sebr û şevta nûr şeved narê hewa (fariskî)

(Ya Xasî, bi sebr û bawerî adir merdimî rê beno nûr)

Rehberindir, bîl bû derden, çunkî hem odir dewa (tirkî)

Yawerê rindan nebî Ehmed! Çi insaf û rewa (kurmanckî)

Dûrîyey yîne, hevalo, kufrî ya, ey bêxeber!(zazakî)”

Wendoxê delalî, seke şima zî vînenê, na xezela Xasî de yew meydano tebîî yo demokratik de û mîyanê azadîye de heme ziwanî têreyde yê, bi hawayêko seypê yewbînî temam kenê.

No kitab de nêke tena na xezele esta, ney, verî ke Mewlid dest pêbiko çendnayê bînî zî estê. Sey zafê eseranê kilasîkan Seydayê Xasî zî, bi yew xezela “Axaz” yanî “destpêk” dest pê kerdo. Xezela verêne erebkî ya. Vano:

“Ebdûhul Xasî, yeqûlû we yezer,

Kulle ma kane xetaen we xeter.

Ebşîrû bîl cennetî ya îxwetî,

Ba’de tesdîqîn we îqrarîl xeber”.

Yanî:

“Hemeyê xeta û xeterîyê ke ey ra vejênê,

Xasîyo evdê Homayî, ehwalê xo beyan keno.

Badê ke Homayî û Pêxeberê ey tesdîq bikî,

Mijdîyana cennetî to rê yena ey bira”.

Dima ra, bi hawayêko menzûm, xora no kitab seraser menzûm o, yanî bi nezm (şîîrkî) nusîyayo, behsê nameyanê Homayî keno, yanî Esmayê Husna. Na menzûme de neway û new (99) nameyanê Homayî yew bi yew ano ziwan.

Naye ra zî dima, di “Reddîye”yî estê. Mewzûya nê reddîyan, yanî cewaban zî, ez vana qey yew munaqeşe yo ke mîyanê alimanê ê wextî de, tay çîyan ser o bîyo. Nê “Reddîye”yî bi erebkî nusîyayê.

Û dima ra yew xezela tirkî esta. Tabî, tirkîya ewroyîne nîya, tirkîya ê zemanî ya. Bêke ez tercume bikera, qismêk tira ez wazena neqil bikera. Seydayî Xasî na xezele de wina vano:

Bîr qewm kitabsiz olse, dîlsiz deware benzer

Dînsiz heyatê fanî, yazsiz buhare benzer

Cehaletin lîbasî, kîrlî xumare benzer

Lîbasê dînî soyan, ûyûz hîmare benzer

….

Qîyasê nefse ûyan, îblîsê jare benzer

Qezayê heqqe razî, Xelîlê nare benzer

Axir zemande dînlî, eshabê xare benzer

Alim olan munewwer, butûn enware benzer

Cahil olan zewallî, mûmsiz fenere benzer

Kelamê hîkmetamîz, miskê tetare benzer

Xasî, meqaleyê sadiq, şemsê nehare benzer

Badê naye zî, a xezela ke bi çar ziwanan nusîyaya, a ke mi binêk verê cû qalê aye kerdibi, esta.

Nê heme xezelan û reddiyeyan ra dima zî Mewlidê Kirdkî dest pêkeno.

Mewlid, yew çekuya erebkî ya. Manaya zayîşî de ya. Labelê, gama ke ma sey yew kitabî vanê “Mewlid”, no yeno a mana ke, yew metno ke bi hawayêko menzûm, yanî şîîrkî nusîyayo û qalê ameyîşê dinya û cuyê Pêxemberê dînê îslamî Hz. Muhemmedî (sHs) keno. Nê tewir metnî, ez vana qey, mîyanê heme qewmê ke musluman ê de, bi ziwanê heme qewmê ke muslumanîye qebul kerdo de estê. Mesela, bi tirkî û kurdkî û belki sewbîn ziwanan zî estê. Sey numûne, Mewlidê Kirmanckî yo ke Melayê Batê nuşto, ame vîrê mi ke wina dest pê keno:

“Hemdê bêhed bo Xudayê alemîn,

Ew Xudayê daye me dînê mubîn.

Em kirine umeta xeyrul beşer,

Tabiê Wî muqtedayê namuwer.”

Nara, mîyanê muslumanan de sey yew edetêkê dînî, no metno ke qalê bîyayîş û cuyê Pêxemberî keno, yeno wendiş û dima ra zî, sey yew zîyafetî werd yeno dayîş. Yew mela yan zî merdimêko vengweş bi veng, seke yew xezele, yan zî qesîde biwano, winî bi aheng/melodî waneno û cemat zî bi xuşû, mîyanê zikrî de goşdarîye keno. Peynîya her qismî de zî cemat heme têreyde selawatan waneno.

Seke mi verê cû zî vatibi, no hem metno yewin o ke kurdîya zazakî de ameyo nuştiş û hem zî kitabo verên ê na lehçe yo. Esas verê ey zî yewna kitab bi kurdîya zazakî ameyo nuştiş. Ta serra 1852 de camêrdêkê orisî, nameyê xo Peter Îvanovîch Lerch, yew metno ke tede qalê kurdîya zazakî û zazayan keno nuşto.

Mewlidê Xasî, heme şîyês (16) qismî yo. Hewt sey û pancas û şeş (756) misreyî, her misre zî yewindes (11) hece ya. Ziwanê xo zî zaf akerde û fesîh o.

Ez wazena her qisim ra numûneyêk binawna. 

1.Qismo verên, destpêk o. Û bi no qayde dest pêkeno:

“Bismîllahîrrehmanîrrehîm

Ez bi bismîllahî îptîda kena,

Raziqê aman û xasan pîya kena.

Rebbî, hemd û şukrî ancax to rê bê,

Kîbr û medh û fexrî pêro to rê bê.”

2.Qismê diyîne de behsê “Tertîbê Mewlidî û fedlê wendişî” keno: Mesela vano ke:

“Lazim o tertîbê mewlidî temam,

Ma ser o, vacin, bizanê xas û am.

Ger ti yew mewlid xo rê wendiş bidê,

Lazim o tertîb bizanê pê bidê!”

Dima ra zî seba fedl û xeyrê wendişê Mewlidî zî wina dewam keno:

“Nef’ê mewlidî şima persê, bizan,

Qet nînê hisabê defteran.

Belkî yew-yew lazim o vacin şima

Pê bizanê, pîlîyê ay şahê şima.

Yew tera wendiş bîyo ger çî ser o

Kamo bworo go hezar îllet bero.

Hem bedel de rehmete w keyf û surûr,

Nazilê qelbî bibo hem feyz û nûr.”

3.Qismê hîrêyîne de behsê “Çinbîyayîşê eşyan (çîyan) û sirrê Homayî” keno. Tîya de zî Seydayê Xasî vano:

“Ewulê xellaqê kullê masî wa,

Tim tenî bi, baş bizanê, bênewa.

Ne eno erd û enê ezmanî bîy,

Ne perî û cinnî û însanî bîy.

Ne enê roc û şewî, ne nizd û dûr,

Nê zemanî, nê mekanê bêfitûr.”

4.Qismê çarine derheqê “Xeliqnayîşê Pêxemberî û eşyan” de yo. Xasî vano:

“Ewulî dareyê yeqînî, Rebbê ma

Kerde xelq û pa bi çar şaxî hema.

Badê cû yê padîşahê sermedî,

Hinkî nûrê xo girewt qey Ehmedî.

Va, “Bibe Ehmed” hema şahê wedûd,

Şeklê teyra Tawuse ame wucûd.”

5.Qismê pancine de behsê “Emrê Homayî qey qeleme” keno. vano:

Badê cû va, “Ey qelem nuştiş bike!”

Va, “Ez di emrê to der a, vatiş bike.”

Va, “Binusne! Yew çinîk o xeyrê min,

Hem Muhemmed qasid o, qey emrê min.”

Weqto ana va, şinawit ay qelem,

Tavilî şî secde û bêheş bî hem.

Secde ra weqto wurişte, “Rebbena!”

Va, “Ti xellaqê min ê, ez vînena.”

6.Qismê şeşine de behsê “Xelqê Ademî û nûrê Pêxemberî yo ke kewto piştîya ey” keno. Vano:

“Badê kullê nuştişê eşyan ku kerd,

Xaliqê cebbarî fermanêke kerd.

Qeybê Cebraîlî va, “Henkî herrî,

Bîyare erdan ra bi şeştî tewirî.

Nêbo dengêke tera bîyarê kemî,

Pê virazin ay herrî ra Ademî.”

7.Qismê hewtine de behsê “Eştişê Ademî yo cennetî ra û humartişê kalikanê Pêxemberî” keno. Tîya de vano:

“Hezretî Hewa nezer da Ademî,

Va, “Çi nûr o?” Va, “Fexrê alemî.”

Xaliqî her di muzeyyen kerdibî,

Hem di cennet de muxeyyer kerdibî.

Badê cû ku Ademî bêemrî kerd,

Xaliqî va, “Yê bigîrê, bierzê erd!”

Tavilî lîbas û tezyînî bîy vinî,

Yîne ra yo, eştî na dinyaya genî.

Bî fîxan û zarîyey yê her go hewe,

Qet ebed nêbî sekan yew roc û şewe.”

8.Seydayê Xasî qismê heştine yê Mewlidê Kirdkî de qalê “Babîyê Pêxemberî Ebdulahî û cihûdanê Şamî û ey rê waştişê Amîna” keno, vano:

“Wexto ke Ebdullahî de nûr bi zuhûr,

Kafiran zana ke amewo nizdî nûr.

Badê cû geyray bi qetlê yê hema,

Hafizê yê Xaliqê erd û sema.

......

Badê cû, şî yê bi orfê ay zeman

Waşte Ebdullahî rê şahê cîhan

Yew weqeyke zerd û yew sîm hem se pes,

Hem devey zî sey pesan day ende bes.

Weqto arde hem yene bi ay şewî,

Hem receb bi, aşme bibî yew şewî.”

9.Qismê newine de “Întîqalê nûrê Pêxemberî û hewnanê Amîna” keno. Vano:

“Badê cû nûro ke ma kerdo sena,

Ame, bi meyman, bi qeybê Amîna.

Wexto yo nûr Amîna de bi zuhûr,

Amîna zî dîy ecêb îzz û surûr.

……

Weqto bi şeşaşme hemlê ay ci rê,

Kerdi Ebdullahî qesdê têcirî.

Şi Medîne, Xaliqî da nêweşî,

Qeybê Ebdullahî şerbetwerdişî.

Na dinya ra yo hebîbo enwerî,

‘Emrê yê zî pêru vîst û panc serrî.

Weqto Ebdulmutelîb bi baxeber,

Amîna berma û va, “Ah û keser!”

Va, “Zereyê mi bi du nîmey, wey li min!

Xaliqî verda yetîm no hemlê min…”

Dar û ber pêru tedir bermay bi hal,

Hem çiqas heywanî der sehl û cibal.”

10.Qismê desine zî derheqê “Ameyîşê dinya yê Pêxemberî” de yo. Yanî qismê “Merheba” yo. Tîya de zî vano:

“Şî rebîulewwelî ra des şewî,

Amîna bî xerqê nûrî, yew hewî.

……

Merheba, ey sirrê subhan merheba,

Merheba, ey ruhê ruhan merheba.

Merheba, ey fexrê erşî merheba,

Merheba, nesley Qureyşî merheba.”

11.Qismê yewendesine de behsê “Tay ecaîbanê şewa bîyayîşê Pêxemberî” keno.

12.Qismê diwêsine de qalê Helîmaya Sadîyan ke şit dayo Pêxemberî, keno. No qism wina dest pêkeno, vano:

“Amîna va, hewnê min de bi beyan,

Go bido yê şit, Helîmay Sadîyan.

Çende rocî badê cû yew kariwan,

Ame Mekke, name vatê, “Sadîyan”.

Yîne dir bî hem Helîmay Sadîyan,

Şî xo rê berd seyîdê îns û can.

……

‘Emrê yê weqto temam bi şeş serrî,

Amîna zî şî dinya ra ay serrî.

Weqto yê rê heşt serrî bî munqelîb,

Qebrî rê bi meyman Ebdulmutelîb.

Mend Ebî Talib tenî pîy heyderî,

Bi ci rê hafiz, bi emrê ekberî.”

13. Qismê hîrêsine de zî qalê “Nazilbîyayîşê wehîy û şîyayîşê Mîracî” keno. Nê qismî de zî vano:

“Badê cû anîya ku dinya fanî ya,

Hem bi qîymet qasê yew dasî nîya.

Va xo rê, “Rebbî, ti zanê, vînenê

Çîke ra hes nêkena bê to tenê”.

……

Weqto Cebraîlî ra fer bi hebîb,

Ame şerman ra ci rê xewfo ‘ezîb.

Bi muheyyer, hendî nêzana seyîn,

Şo huzûrê ay ku Rebbulalemîn.”

14.Qismê çarêsine de “Duay” keno.

15-16.Qismê pancês û şîyêsine de zî derheqê alfaba û tarîxê nuştişî de û tayna malumatanê bînan dano.

Ma zî, pêru vajin ke, Homa ey ra razî bo. Homa ma hemîne bido xatirê însananê başan ê sey Xasî. Û verî ke ez nuşteyê xo biqedêna, seba ardimê ey, ke tercumeyê qismê erebki de hetê mi kerdibi, ez Mela Huseynê Dingilhewa rê zaf sipas kena.

_____________

Not: No nuşte kovara BÎR, Kovara Lêgerîn û Lêkolînê, Hejmar 4., Zivistan-Bihar 2006, Dîyrabekir, r. 195-200 de weşanîyayo.

çapkirin