MEWLID KIRDK

 

Roan Lezgn

 

 

Mewlid Kirdk, sey Mewlid Xas z yeno inasnay. Xussyet xo yo muhm no yo ke, metno tewr vern kurdya zazak yo. het kurdk zazay ra, yan dest Seyday Xas ra ameyo nuti.

Mewlid Kirdk 23 adara 1899 de Dyarbekir de ap byo. Het Zeynel Abidn Amed ra bi xet destan ameyo nuti. reya verne Dyarbekir de, apxaney Ltografya de 400 nusxey ey ginay ape ro.

Ez vana qey yewna xussyet xo z no yo ke, heriqas leheyan kurdk ra ya ke tewr erey ameya nuti kurdya zazak (kirdk, kirmanck) ya z la kitabo kurdk ke reya verne yew metbea de ap byo, no yo.

No kitab het Mihan ra alfabeya erebk ra tiranskirbey alfabeya latn ya kurdk byo 1994 de het apxaney Firat ra stanbul de ameyo weanay. 

Ver ke ez derheq xussyetan bnan de, derheq muhtewaya n kitab ma y erjayey de malumatan bida, ez do nutox n kitab bi ima bida inasnay.

Seyday Xas, namey xo Mela Ehmed Mela Hesen yo. Label, myan ar de sey Seyday Xas ameyo inasnay. Manaya Xas z tya ra yena ke; Xasan, zemank tam ser snor Dara Hn Lic de, myan koyan berzan de, gelyko xorn de yew mezraya qijkeke bya. Bab Seyday Xas Mela Hesen bi esl xo uca ra, yan Xasan ra yo. La semedo ke bab ey demeyko derg nehyeya Lic Hezan de melatye kerda, o semed ra Seyday Xas xo Hezanij z hesibneno. Heq ey z esto, unke, Seyday Xas serra 1867 de Hezan de ameyo na dinya 18 Sibata 1951 de (84 serre) Hezan de na dinya ra bar kerdo. Rehma Homay ro ey bo. Nika mezel xo yo mubarek z myan goristan Hezan de yo.

Seyday Xas, wextk mufty Lic byo. Ma nika n kitab ey ra zan ke Xas gorey zeman xo ra yew alimko namedar jhat byo. Mavajin zeman osmanyan de ziwan heme serbest by. ziwan ke no mintiqe de ameyn qiseykerdi, Xas pru zanayn. Kurdya kurmanc zazak, farisk, erebk tirk zaf we qisey kerdin. Bi n ziwanan nuto z. Mesela, yew xezela dubeyt no kitab de esta ke, erebk farisk tirk kurmanck zazak treyde nuta. Ez wazena na xezele ra end numney ima r nan bida:

Merheben ya men ela bl husn teqwml beer (erebk)

(Merheba ya o ke bi weikya xo cayo tewr berz merdiman de yo)

Hafizi Xaliq eved ez em bednam nezer (farisk)

(Xaliq merdim im xiraban nezerkerdoxan ra paweno)

Mucd esbab lat we ma mnha seder (erebk)

(yo ke pt sebeban bnan ra vejyeno teber)

Dil ji qeyda leker xem kir reha wext seher (kurmanck)

Ah naln vern by vin, nmend eser (zazak)

Feilemen fellah xeyrun hafizen halennewa (erebk)

(Bizanne ke Homa hafizo tewr xeyrn belengazan o)

Xasya, ba sebr evta nr eved nar hewa (farisk)

(Ya Xas, bi sebr bawer adir merdim r beno nr)

Rehberindir, bl b derden, unk hem odir dewa (tirk)

Yawer rindan neb Ehmed! i insaf rewa (kurmanck)

Dryey yne, hevalo, kufr ya, ey bxeber!(zazak)

 

Wendox delal, seke ima z vnen, na xezela Xas de yew meydano teb yo demokratik de myan azadye de heme ziwan treyde y, bi hawayko seyp yewbn temam ken.

No kitab de nke tena na xezele esta, ney, ver ke Mewlid dest pbiko endnay bn z est. Sey zaf eseran kilaskan Seyday Xas z, bi yew xezela Axaz yan destpk dest p kerdo. Xezela verne erebk ya. Vano:

 

Ebdhul Xas, yeql we yezer,

Kulle ma kane xetaen we xeter.

Ebr bl cennet ya xwet,

Bade tesdqn we qrarl xeber.

 

Yan:

 

Hemey xeta xetery ke ey ra vejn,

Xasyo evd Homay, ehwal xo beyan keno.

Bad ke Homay Pxeber ey tesdq bik,

Mijdyana cennet to r yena ey bira.

 

Dima ra, bi hawayko menzm, xora no kitab seraser menzm o, yan bi nezm (rk) nusyayo, behs nameyan Homay keno, yan Esmay Husna. Na menzme de neway new (99) nameyan Homay yew bi yew ano ziwan.

Naye ra z dima, di Reddyey est. Mewzya n reddyan, yan cewaban z, ez vana qey yew munaqee yo ke myan aliman wext de, tay yan ser o byo. N Reddyey bi erebk nusyay.

dima ra yew xezela tirk esta. Tab, tirkya ewroyne nya, tirkya zeman ya. Bke ez tercume bikera, qismk tira ez wazena neqil bikera. Seyday Xas na xezele de wina vano:

 

Br qewm kitabsiz olse, dlsiz deware benzer

Dnsiz heyat fan, yazsiz buhare benzer

Cehaletin lbas, krl xumare benzer

Lbas dn soyan, yz hmare benzer

.

Qyas nefse yan, bls jare benzer

Qezay heqqe raz, Xell nare benzer

Axir zemande dnl, eshab xare benzer

Alim olan munewwer, butn enware benzer

Cahil olan zewall, mmsiz fenere benzer

Kelam hkmetamz, misk tetare benzer

Xas, meqaley sadiq, ems nehare benzer

 

Bad naye z, a xezela ke bi ar ziwanan nusyaya, a ke mi bink ver c qal aye kerdibi, esta.

N heme xezelan reddiyeyan ra dima z Mewlid Kirdk dest pkeno.

Mewlid, yew ekuya erebk ya. Manaya zay de ya. Label, gama ke ma sey yew kitab van Mewlid, no yeno a mana ke, yew metno ke bi hawayko menzm, yan rk nusyayo qal amey dinya cuy Pxember dn slam Hz. Muhemmed (sHs) keno. N tewir metn, ez vana qey, myan heme qewm ke musluman de, bi ziwan heme qewm ke muslumanye qebul kerdo de est. Mesela, bi tirk kurdk belki sewbn ziwanan z est. Sey numne, Mewlid Kirmanck yo ke Melay Bat nuto, ame vr mi ke wina dest p keno:

 

Hemd bhed bo Xuday alemn,

Ew Xuday daye me dn mubn.

Em kirine umeta xeyrul beer,

Tabi W muqteday namuwer.

 

Nara, myan muslumanan de sey yew edetk dn, no metno ke qal byay cuy Pxember keno, yeno wendi dima ra z, sey yew zyafet werd yeno day. Yew mela yan z merdimko vengwe bi veng, seke yew xezele, yan z qesde biwano, win bi aheng/melod waneno cemat z bi xu, myan zikr de godarye keno. Peynya her qism de z cemat heme treyde selawatan waneno.

Seke mi ver c z vatibi, no hem metno yewin o ke kurdya zazak de ameyo nuti hem z kitabo vern na lehe yo. Esas ver ey z yewna kitab bi kurdya zazak ameyo nuti. Ta serra 1852 de camrdk oris, namey xo Peter vanovch Lerch, yew metno ke tede qal kurdya zazak zazayan keno nuto.

Mewlid Xas, heme ys (16) qism yo. Hewt sey pancas e (756) misrey, her misre z yewindes (11) hece ya. Ziwan xo z zaf akerde fesh o.

Ez wazena her qisim ra numneyk binawna. 

 

1.Qismo vern, destpk o. bi no qayde dest pkeno:

 

Bismllahrrehmanrrehm

 

Ez bi bismllah ptda kena,

Raziq aman xasan pya kena.

Rebb, hemd ukr ancax to r b,

Kbr medh fexr pro to r b.

 

2.Qism diyne de behs Tertb Mewlid fedl wendi keno: Mesela vano ke:

 

Lazim o tertb mewlid temam,

Ma ser o, vacin, bizan xas am.

Ger ti yew mewlid xo r wendi bid,

Lazim o tertb bizan p bid!

 

Dima ra z seba fedl xeyr wendi Mewlid z wina dewam keno:

 

Nef mewlid ima pers, bizan,

Qet nn hisab defteran.

Belk yew-yew lazim o vacin ima

P bizan, ply ay ah ima.

Yew tera wendi byo ger ser o

Kamo bworo go hezar llet bero.

Hem bedel de rehmete w keyf surr,

Nazil qelb bibo hem feyz nr.

 

3.Qism hryne de behs inbyay eyan (yan) sirr Homay keno. Tya de z Seyday Xas vano:

 

Ewul xellaq kull mas wa,

Tim ten bi, ba bizan, bnewa.

Ne eno erd en ezman by,

Ne per cinn nsan by.

Ne en roc ew, ne nizd dr,

N zeman, n mekan bfitr.

 

4.Qism arine derheq Xeliqnay Pxember eyan de yo. Xas vano:

 

Ewul darey yeqn, Rebb ma

Kerde xelq pa bi ar ax hema.

Bad c y padah sermed,

Hink nr xo girewt qey Ehmed.

Va, Bibe Ehmed hema ah wedd,

ekl teyra Tawuse ame wucd.

 

5.Qism pancine de behs Emr Homay qey qeleme keno. vano:

 

Bad c va, Ey qelem nuti bike!

Va, Ez di emr to der a, vati bike.

Va, Binusne! Yew ink o xeyr min,

Hem Muhemmed qasid o, qey emr min.

Weqto ana va, inawit ay qelem,

Tavil secde bhe b hem.

Secde ra weqto wurite, Rebbena!

Va, Ti xellaq min , ez vnena.

 

6.Qism eine de behs Xelq Adem nr Pxember yo ke kewto pitya ey keno. Vano:

 

Bad kull nuti eyan ku kerd,

Xaliq cebbar fermanke kerd.

Qeyb Cebral va, Henk herr,

Byare erdan ra bi et tewir.

Nbo dengke tera byar kem,

P virazin ay herr ra Adem.

 

7.Qism hewtine de behs Eti Adem yo cennet ra humarti kalikan Pxember keno. Tya de vano:

 

Hezret Hewa nezer da Adem,

Va, i nr o? Va, Fexr alem.

Xaliq her di muzeyyen kerdib,

Hem di cennet de muxeyyer kerdib.

Bad c ku Adem bemr kerd,

Xaliq va, Y bigr, bierz erd!

Tavil lbas tezyn by vin,

Yne ra yo, et na dinyaya gen.

B fxan zaryey y her go hewe,

Qet ebed nb sekan yew roc ewe.

 

8.Seyday Xas qism hetine y Mewlid Kirdk de qal Baby Pxember Ebdulah cihdan am ey r wati Amna keno, vano:

 

Wexto ke Ebdullah de nr bi zuhr,

Kafiran zana ke amewo nizd nr.

Bad c geyray bi qetl y hema,

Hafiz y Xaliq erd sema.

......

Bad c, y bi orf ay zeman

Wate Ebdullah r ah chan

Yew weqeyke zerd yew sm hem se pes,

Hem devey z sey pesan day ende bes.

Weqto arde hem yene bi ay ew,

Hem receb bi, ame bib yew ew.

 

9.Qism newine de ntqal nr Pxember hewnan Amna keno. Vano:

 

Bad c nro ke ma kerdo sena,

Ame, bi meyman, bi qeyb Amna.

Wexto yo nr Amna de bi zuhr,

Amna z dy ecb zz surr.

Weqto bi eame heml ay ci r,

Kerdi Ebdullah qesd tcir.

i Medne, Xaliq da nwe,

Qeyb Ebdullah erbetwerdi.

Na dinya ra yo hebbo enwer,

Emr y z pru vst panc serr.

Weqto Ebdulmutelb bi baxeber,

Amna berma va, Ah keser!

Va, Zerey mi bi du nmey, wey li min!

Xaliq verda yetm no heml min

Dar ber pru tedir bermay bi hal,

Hem iqas heywan der sehl cibal.

 

10.Qism desine z derheq Amey dinya y Pxember de yo. Yan qism Merheba yo. Tya de z vano:

 

rebulewwel ra des ew,

Amna b xerq nr, yew hew.

Merheba, ey sirr subhan merheba,

Merheba, ey ruh ruhan merheba.

Merheba, ey fexr er merheba,

Merheba, nesley Qurey merheba.

 

11.Qism yewendesine de behs Tay ecaban ewa byay Pxember keno.

12.Qism diwsine de qal Helmaya Sadyan ke it dayo Pxember, keno. No qism wina dest pkeno, vano:

 

Amna va, hewn min de bi beyan,

Go bido y it, Helmay Sadyan.

ende roc bad c yew kariwan,

Ame Mekke, name vat, Sadyan.

Yne dir b hem Helmay Sadyan,

xo r berd seyd ns can.

Emr y weqto temam bi e serr,

Amna z dinya ra ay serr.

Weqto y r het serr b munqelb,

Qebr r bi meyman Ebdulmutelb.

Mend Eb Talib ten py heyder,

Bi ci r hafiz, bi emr ekber.

 

13. Qism hrsine de z qal Nazilbyay wehy yay Mrac keno. N qism de z vano:

 

Bad c anya ku dinya fan ya,

Hem bi qymet qas yew das nya.

Va xo r, Rebb, ti zan, vnen

ke ra hes nkena b to ten.

 

Weqto Cebral ra fer bi hebb,

Ame erman ra ci r xewfo ezb.

Bi muheyyer, hend nzana seyn,

o huzr ay ku Rebbulalemn.

 

14.Qism arsine de Duay keno.

 

15-16.Qism pancs ysine de z derheq alfaba tarx nuti de tayna malumatan bnan dano.

Ma z, pru vajin ke, Homa ey ra raz bo. Homa ma hemne bido xatir nsanan baan sey Xas. ver ke ez nutey xo biqedna, seba ardim ey, ke tercumey qism erebki de het mi kerdibi, ez Mela Huseyn Dingilhewa r zaf sipas kena.

_____________

Not: No nute kovara BR, Kovara Lgern Lkoln, Hejmar 4., Zivistan-Bihar 2006, Dyrabekir, r. 195-200 de weanyayo.

 

 

  

 

  

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org