Xerepnay Mewld Xas

 

 

Roan Lezgn

 

 

Mewld Neb y Xas sey metnko mukemmel proz destpk edebyat ma y nutek yo. Reya verne 1899 de Dyarbekir de apxaney Ltografya de 400 nusxey ey ginay ape ro. Dima ra Zeynel Abidn Amed 1986 (h. 1406) de bi xet destan newe ra nuto.

Goreyo ke J. hsan Espar nutey xo de vano, reya verne M. Malmsanij no metno muhm transkirbey alfabeya latnk kerdo bi sernamey Ehmed Xas: Mewlid Neb 1985 de kovara Hv de weanayo (1). Hewna, Mihan z alfabeya erebk ra tadayo latnk ser 1994 de stanbul de weanayo (2). Bad ey, Mela Mehemed Kavar z 2005 de tadayo alfabeya latnk ser, ey bi xo Dyarbekir de ap kerdo her nusxeya ey xo r bi 2.5 yan 5 YTL roeno. Nika z W. K. Merdimn tadayo alfabeya latnk ser, Hvda letiim bi berg pelan qalteynan weanayo her nusxeya ey bi 25 YTL royeno (3). 25 YTL pereyko tay ny, p 8 tene kovara Vate yen 1 YTL z ver a v maneno.  

Na apa peyne, dest rast ra 34 rpel kopy destnutey mewld tede cadyay. Dest ep ra z rpel 12 ra dest pbeno, rpel utan de bi alfabeya erebk bi nuti komputere newe ra nusyayo. Rpelan vera nan de, yan rpelan feran de z tadyayo alfabeya latnk ser. No qisim heta rpel 140 dewam keno. Sere de z bi mzaya Hvda letiim bi sernamey Mela Ehmed Xas yew nuteyo ke ar rpel yo, tede esto.

N metn ke cor a mi behs kerd, nan ra tena o ke M. Malmsanij tadayo kovara Hv de weanayo mi ndyo. Xora apa verne, yan metno orjnal mukemmel o. Metno ke Zeynel Abidn Amed bi xet destan nuto de tay kmaney qijkek est. Metno ke Mihan tadayo de ay transkirbsyon rastnuti zaf . Merdim hs keno ke o wext alfabeya latnk de qaydey rastnuti kirmanck hende zelal nbb. Bena ke zaf ayan na kmanye ra virazyay. Heriqas Mihan servatey xo de vano la bi tevl ku gelke hevalan z het ma kerd, ma kovara Hv ra z feyde d; reyna z ma zan go keman ma bibo. (4) Feqet merdim no vajo ke zaf cayan de Mihan mana tam fehm nkerda. Mesela n rz ke van Yo k xellaq chan medh y / kerdo, ma hend i vacin wesf y! transkirbey Mihan de in . Metno ke M. Kavar amade kerdo weanayo, serabin pirr a yo. Seba ke tu ciddyetko ilm kerdena M. Kavar de in o, mavajin kitab y Xas yo, la Mela Mehemed Kavar ser o KAVAR Mella Muhammed zay Bngl, Roniti Amed Ya Homa rehmxwera Kavar mekered. nuto, coka ez hewce nvnena ke ser o vindera z. xora camrd xo r ap kerdo xo r roeno. Tena ez naye vaja, werrekna ey dest ndayne n kitab ma y proz. Tena xo r r xo binutne ge-ge panelan de, kombyayan de ma r r xo biwendne, bes bi.

Eke ma byerin n metn newey ser, wexto ke merdim im gineno berg ey zaf keyf merdim yeno. La bi alfabeya erebk newe ra nuti transkirbsyon, yew felaket o!

Bena ke weanger tena bi hss ticaret twgrayo, yan z, bawerya xo bi W. K. Merdimn arda, ez nzana. i beno wa bibo, weanger z bi qas tadayox berpirsyar o. Qey weangerye tena ticaret nya! Mesela inasnamey kitab de namey Huseyn Syabend sey edtor vyareno. Gelo wezfey edtoran i yo? Tena namey xo kitaban ser o binus, o yo? Yan z kamo ke wayr weanxaney bo drekt beno edtor? Mavajin servatey kitab de behs cuy Xas beno, behs Sed Kurd beno, nan ra vatey neql ben la imey nnusyay. Ma sen bizanin ke Xas yan z Sed Kurd kamca vatey vat? Bena ke xo r ksey xo ra van la ken mil n aliman ma de! Hewna, qet behs transkirbeyan vernan nbyo. yo tewr muhm balk, qet behs qism destnutey nbeno ke nan a ra sen peyda kerdo. Seke destnuteyo orjnal y Xas bo, wina aseno, la beno ke yew xo r virato. Gelo servate de ira qet behs nbeno?!  

W. K. Merdimn, ke no kitab ma yo muhm tadayo, r, roportaj meqaley ey ke kovara Vate de weanyay ra inasyno. Mesela yew nutey xo de amadekar yew ferheng rexne keno, vano Ez herind ey (yi) de bibn, krtk ronvran (aydnlar) ziwanzanayoxan girewtn ver iman mi kitab xo sere ra heta peyn newe ra wendn (5) Merdim n qalan ra zano ke hyar xo yo, xebata edeb de xo wayr idda nawneno. Yewna idda z wina ya, ke servatey n kitab de behs ken van, Mela Ehmed Xas ran xo de vano eke ekuy a xelet br uxulnayi, ewil  eser de nwey ziwan, dima z exlaq de nwe virazyena. unk ekuya xelet pira pira myan ar de yena uxulnay bena letey cy ar. (6) La ez nzana ke ira no metno mukemmel muqeddes girewto hende xeripnayo, hende ekuy a nut?! Tebh de xeta nbo, seke Pird Mala Bad raan newe ra ds ey sey ds dor gwe ron. Pird Mala Bad, helbet sey yew pirdo ke tena ser ra bivyaryo nvirazyayo. O, hem pird o ke ser ra bivyaryo hem z yew esero huneryo estetk entke yo; milk kurdan o, tarx ra nan r mras mendo. Heq her kes esto ke ey ra istfade biko, ser ra bivyaro yan ser o binuso la heq tu kes in o ke hema wurzo gorey zanay xo ra tamr biko, yan ds ey newe ra rono.

Bguman merdim no ds dor gwe ra z vajo ds, ds banan dewe ra z vajo ds, ds beden Dyarbekir ra z vajo ds ds Qesra shaq Paay ra z vajo ds. Heme ds . ke n dsan nan ro z merdim no hemne ra vajo hostay ds y. Label eyan o ke ds ra ds, hosta ra hosta ferq esto. Hasil qet ekeno ron ira, hukm roc sist kero hukm xo ra?   

Ez ira wina vana? unke tena qism alfabeya latnk de wina ser ra mi tam 857 tene ay transkirbsyon rastnuti tesbt kerd. Qismo ke bi alfabeya erebk newe ra nusyayo de z mi 129 tene ay rastnuti tesbt kerd. Yew metno ke hemey ey 756 misrey bo ziwan ey z zaf akerde fesh, bi qelemka pake binusyo de ez vana qey hende a zaf v y, hedd hudd ra teber . Newe ra apkerdi metnk wina tarx muhm de belk hr tene a normal b. Qet nb batir o, la bena ke merdim bino end ayan teknk r musamehe biko. Mesela, metno orjnal de, apa verne de hr a in . No zemano modern de ke teknoloj hende aver yo; qaydey rastnuti hende zelal by; kes ke ziwan ra fehm ken hende zaf by; zemanko winas de n a merdim fikirnen! Fikirnay ra z wetr zor dan snor musamehey merdim. Rasta ey, seba ke xatiraya proze ya Seyday Xas rencde bena coka merdim zaf mehzn beno, merdim p dejeno. Mavajin eke Dwan ran y W. K. Merdimn de 100-200 tene a estb z seba ke ar bi xo we o, yew erj tarx y metn z na game de in o, coka y nehtno. Eke ar bi xo qm xo pardo, mesele in a. La metn Xas wina nyo. Metn Xas ma hemne r yew emaneto muqedes o; heme chetan ra metnko muhm o.  

Gama ke ez behs n ayan kena, ez zana ke tay veng alfabeya erebk gama ke tadyn alfabeya latnk ser tam fade nben. Mavajin ekuya sey xeyr manaya hayr a tirk de xeyr manaya gayri a tirk de. Yan z, ekuya emr manaya emir a tirk de emr manaya mr a tirk de. Hewna, veng eyn y alfabeya erebk ke latnk de in o, mavajin ekuyan sey sedyan, tezm eban de vyareno la het tadayox ra sey sadyan, tazm aban nusyay, mi ayan ra nhesibnay.

Alfabeya erebk de nan sey nuqta (.), di-nuqtey psero (:), vrgul (,), nuqta-vrgul (;), nan pers (?), nan dqet (!), nan ut-nenugan () parantez () namey xebitnay. Label nuti alfabeya latnk de n nan muhim . Eke n nan cay xo de nyer uxilnay zaf reyan manaya bareyan vuryena, mana fehm nbena. Tadayey latnk de z zaf cayan de n nan namey uxulnay yan z a uxulnyay. Hewna z mi kmaneya n nanan ayan ra nhesibnay. Tena ke v nusyay, yan z mavajin herinda ke di-nuqtey psero binusy la tena yew nusyaya, mi sey a hesibnaya. Mavajin sey Xaliq perde wedart va. Emn, (r. 131) de seba ke gorey nuti nan gan di-nuqtey psero byne Ha i cennet,ha cehennem, ha qab (r. 127) de z gan vrgul ra pey beynate bibyne coka mi n tewir kmaney helbet ayan ra hesibnay.     

Mumkin nyo ke ez heme ayan tya nan bida la nusxeya ke dest mi de ya, mi hemey ayan yew bi yew tede aret kerd. unke ez zana, bad ke no rexne yan z mavajin no krtk biweanyo, tadayox weanger do reaksyon nan bid, xo aciz bik la ez naye vaja, eke biwaz, ez amade ya ke ver zanayan de yew bi yew, qismo ke ez vana, psero 986 ayan tede sbat bika. ay namey, y ke servate de y, tede ny. Helbet n qisman de z mirdya xo a est.

Nika ez o n ayan ra tena end nimneyan pk bika. Mavajin ke nuti erebk de rza verne wina ya:

Ez bi bismllah ibtida kena.

Label nan wina nuta:

Ez bi bsmllah ptda kena. (r. 13)

Mavajin erebk nuti na rze wina yo:

z vato yew hedskew nefs.

La nan tadayey latnk de wina nuta:

Ey z vato yew hedso ke (r. 33)

Seke aseno, hem a nusyaya hem km ya. No metn cemaet r bi veng, bi meqam yeno wendi. Eke tena yew hece km bo, wezn wendi xerepyeno. Wendox a beno, herekey meqam, melod veng xerepyeno.

Destnute de na rza wina ya:

B muheyyer, va, eno hikmetxerb!

Newe ra nuti alfabeya erebk de wina ya:

B Muhemmed, va, hikmetxerb. (r. 82)

Tadayey latnk de z eynen wina nusyaya:

Bi muhemmed va: Eno hkmet xerb! (r. 83)

i eleqey muheyyer muhemmed pra esto?

Mavajin yewna rze orjnal xo de wina ya:

K bibo, ez go bid y serwer.

Label tadayey latnk de wina nusyaya:

Go bibo ez go bid y serwer. (r. 85)

Tya de mana vuryaya. bareya k bibo manaya eke bibo, mumkin bo de ya la barey go bibo de hukim esto. Yan, d ihtmal nyo, muheqeq beno.

Mesela na rze crine de z mana vuryaya:

Weqto bi e am heml ay ci r. (r. 93)

Label esl xo de wina ya:

Weqto b eame heml ay ci r.

Newe ra nuti bi alfabeya erebk de na rze wina ya:

Hem ewa mewld tede yo, b siba.

eklo ke tadyayo:

Hem ewey mewld tede byo siba. (r. 107)

apa orjnale de z wina ya:

Hem ewey mewld tede yo, b siba.

Nuti bi alfabeya erebk de:

Ma feqr bkesan mehrm meke.

Tadayey nan de wina nusyaya:

Ma feqr bkesan merhm meke. (r. 137)

Ekera yo ke manaya nan iqas vuryaya. Ma mehrm yan bpar meke, byo sey ma merde (rehmet; merhm) meke. N tena end numne y.

Destnuteyo ke yan qao y Xas yo de n her di rz in :

Xaliq va nr ah cinn ns / ha w di patey to de ey cels.

Label newe ra nuti nan bi alfabeya erebk latnk de est. (r. 62-63) Madem ke o destnute y Xas yo, gelo ira apa orjnale de n rz est ira destnute de in ? Hewna, o qismo ke peyny Mewld de nusyayo vano Temam bi virati Mewld Kird bi yardim Xaliq feyz bereket dewam keno z, no destnute de in o. 

Gelo nan no destnute a ra sen peyda kerd? Seba ke derheq n yan de yew zehet in o, merdim nzano se vajo. Sewbna z y muhm est ke apa orjnale de tewirk, destnuteyo ke nan ap kerdo de tewirk nusyay. Mavajin, nan ra yew nimne wina yo:

Adem va, Xaliq er felek / heskena br muqabil we w melek.

La destnute de wina nusyayo: 

Adem va, Xaliq er felek / heskena bro muqabil we w melek.

Ez bawer nkena ke Xas wina binuso. unke melek sef bi sef pey Adem de vinderte y. Adem tey eceb maneno Homay ra hikmet naye perseno, Homa z vano nr ah cinn ns ha di patey to de. Coka Adem vano heskena br muqabil we w melek. Y ke yen muqabil zaf , coka kar z zafmar o, yan nro ney nr yo. Xas n qaydey nuti ra ba haydar o. Xora apa orjnale de z vano br. Coka wina aseno ke o destnute y Xas nyo, nkewno serey mi. Hema zaf cayan bnan de z apa orjnale o destnuteyo ke weanyayo, pngn.

Qismk a est, tadayox wato xo r gorey fek mintiqaya xo binuso. Yan orjnal metn wina nbo z ey het fek dewa xo ser ka kerdo. La naye de bi istqrar nyo, tay cayan de wina kerdo tay cayan de sey orjnal nuto. Mavajin ekuya ten kerda tna (r. 45, 83, 97, 129). Ge-ge z ti ewnn sey tn (r. 35) yan z tena (r. 83) nuta. Mavajin ekuya im, kerda m (r. 123). xora zaf zafeyan de z meyl mintiqaya xo kerdo. Mavajin n rzan de:

Werdi y dir rehet bi can min / Min d yew teyrek ame ban min.

Alfabeya erebk de n rz wina y:

Werdi y dir rehet b can min / min d yew teyrke ame ban min.

 

Hewna bi istqrar nbo z zaf cayan de ziwan Xas redakte kerdo. Mavajin ekuya girot kerda girewt (r. 59), kar mendib sey mend bi (r. 123), mendib sey mendb nut. ekuya rast kerda rat, (r. 67), nti kerdo nuti, edat b kerdo bi, k kerdo ku yan z ke, (r. 61) dr, kerdo dur (r. 61), ef kerdo efu (r. 31), r kerdo ey r. Na rze z wina redakte kerda: Nkeno vaco yne ebed ziwan. Label orjnal xo wina yo: Nkeno vaco ebed yne ziwan. Cay ekuyan ebed yne bedilnayo.

Zaf ekuyan z sey tirk nut. Mavajin ptda, Rabb, mskn, Mustafa, llet, frdews, Muhammed, Zkr, Vacb, Hkmet, Malk, Abdulmenaf, Abdullah, Abdulmuttalb, Eb Talb, Hra, Cbrl, qra, saf saf, rca, farz, cn, hafz Radyallah Teala Anha, Sallalah Teala Aleyh gelek bn. Ge-ge z ti ewnn rasterast herf tirk uxulnay. Mavajin ekuya Hrdnan de (r. 29).     

Gelek ekuy end tewir nut. Mavajin sey Muhammed-Muhemmed, Mustafa-Mustefa, bigiro-bigro, mewlud-mewld, ewil-ewl-ewwil-ewul, frdews-firdews, axr-axir, Cbrl-Cibrl, futur-futr, sere-serre, bad cu-bad c, hkmet-hikmet, hergu-herg, qayb-qeyb.

Gramer ziwan ma de yew qaydeyo bast esto. Heme edat cya nusyn la zafey, sufks prefks ekuye wa nusyn. Feqet nan zaf cayan de tam ters n qaydey kerdo. Ez tena yew nimne nan dana:

Va Helma: Qet ebed yew ray ke fer / Min necaset nd eywa hem eser (r. 115)

Label esl xo de gorey rastnuti alfabeya latnk, wina ya:

Va Helma, Qet ebed rayke fer / min necaset nd wa, hem eser.

 

Qismk namey aman tay z sifet myan cumle de bi herfa girde nut. Mavajin, wina nuto: Yew herke bi tedir yo z Lexer (r. 111) ekuya lexer manaya zef, kmqewet yan z nuqsanye de ya. Yan her Helmaya Sedyan lexer (zef; kmqewet; nuqsan) byo. Xas hr rz cr a nuseno ke namey ey z Yefr o. Helbet namey taybet gorey rastnuti ziwan ma bi herfa girde nusyn la sifet bi herfa hurd nusyn.

Namey aman z bi herfa hurd nusyn. Mesela namey ama receb (r. 89) bi herfa hurd nuto. La ti ewnn ke nuto Weqto bi Zlhcce, (r. 91), yan z nuto Rebulewwel ra des ew (r. 97). Hewna mavajin wexto ke ma namey Helmaya Sedyan nusen, gorey rastnuti ziwan ma ra helbet herf vern y name peynamey gird nusyn. La i gama ke myan cumle de behs era sedyan bibo herfa verne y na eku hurd nusyena. La nan heme ca de namey sadyan, qureyyan y sey nnan z bi herfa girde nut. Helbet n z a y mi ayan ra hesibnay.   

Welhasil ma iqas derg bikin z peyn nna. Ez meraq kena, gelo bi rast z n merdim qymet n kitab ma y proz zan wazen milet ma r, ziwan ma r xizmetk bik, coka wina ap ken roen?! Gelo metnan prozan wina hurmet beno? Gelo yew gureyo winas de guneh, webal in o? Eke no gure welatko modern de, myan yew cemato averyaye hyar de bibyne, sey wey skandal do vengdana xo vila bibyne. Nusxey ke vila by, tavil do tepya biameyne arday fail dadgehan de bi edalet biameyne mehmkmkerdi. Ez nzana myan milet ma de do sen bibo. Wijdan mi tehemul nkerd. Coka ez na kerdene teslm edalet lah wijdan merdimayye kena.

Dyarbekir - 10.10.2008      

 

______________

(1)Espar, J. hsan, end Nutey Kitab Kirdk, Zend, Kovara Lkoln, Hejmar: 1, Weann Ensttuya Kurd ya Stenbol, Payz-1996, Stenbol, r.44-48

Hv, Kovara andya Git, Hejmar: 4, lon-1985, Pars, r. 75-97

 

(2)Mela Ehmed Xas, Mewld Neb Bi Ziwan Kurd (Zazak), Tadox (Werger) Tpan Ereb ra: Mihan, Frat Yaynlar, tanbul 1994

 

(3)Mela Ehmed Xas, Mewld, Tadayox: W. K. Merdimn, Hvda letiim, stanbul 2008, 176 rpel

 

(4)Mela Ehmed Xas, Mewld Neb, Transkirbekerdi: Mihan, Weanxaneya Firat, stanbul 1994, r. 6

 

(5)Vate, Kovara Kultur, No: 23, r. 76

 

(6)Mela Ehmed Xas, Mewld, W. K. Merdimn, Hvda letiim, stanbul 2008, r. 9 

 

 

 

   

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org