NASNAMEYA KURD

  

smal Bek

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Digel ku di nav snorn Komara Tirkiy de gelek komn etnk her wiha, gelek nasnameyn etnk netewey hene j l i kesn ku di nav snorn w de hebin, ew hemyan wek tirk dibne. Ptirn van nasnameyn ku tne nkarkirin, tune tne hesibandin nasnameya kurd e.

Nasname dikare kesane (ferd) be j dikare civak (kollektv) be j. Nasnameya kesane, bersiva pirsa k me ez dide ku kes ji xwe dipirse. Li seranser jiyan kes dikare xwe bi endn creyn nasnameyan fade dike. Bo numne, tirk e, berber e, endam klbeke spor ye, nrvan e Nasname, di wateyeke kesane de rawestn an j rewastendina kes e. car nasnameya civak, di bersiva pirsa k ne em de xwe bo me dide nan. Pirsn wek em ad kjan ziman, kjan kultur, kjan netew ne nasnameya civak bo me aret dikin. i nasnameya kesane i nasnameya civak dibe, ji bo ku hebna xwe sbat bike pwst bi cihtiyek heye her tim dixwaze v cihtiya xwe di nav ewlehiy de biparze. Vearqilna/phesna li kakil (orjnalte) xwe, di pkhatina nasnamey de destpkeke girng e. ligel pzanna bi nasnamey, danasna w j gelek girng e. Heta ku ji dervey xwe, dikare bte gotin ku danasna nasnamey bo otorteyeke siyas h girngtir e. Di pvajoya bna nasnamey de vearqilna li taybetmendiyn xwe yn xwerr tgihatina bi orjnaltey merheleyeke gelek girng e. Tgihatina orjnalitey j bi redkirina ewn din (teki) re dibe. Redkirina ewn din, bi dem re dibe sedema bna hsn dijber n li hember ewn din dibe sedema girtina tedbrn xweparastina ji ewn din. Ev yek, pvajoyeke wisan e ku di hem tevgern nasyonalst de t dtin. L ez ne bawer im ku di tevgern nasyonalst n kurd de pvajoya redkirina ewn din pk hatibe. Di nav kurdan de zdetir gebna hsn enternasyonal hizrn birayetiy li hember ewn din tne dtin. Ev taybetmendiyek wisan e ku di tevgern neteweyn din de nay dtin. Her wiha tye zann ku kurd tdikoin da ku qedexeya li ser ziman wan bte hilann, di nav anda xwe de jiyana xwe dewam bikin hewl didin xwe da ku bi neteweyn din re wek hev bin.

Di anda siyas ya tirk de redkirina nasnameya kurd cheteke gelek girng e. nkarkirina ziman kurd Kurdistan hmeneke bingehn a v pvojayoy ye. Ahmet Mesut di peka kitaba xwe ya bi nav Ingiliz Belgelerinde Kurdistan, 1918-1958 (Doz Yaynlar, Mays 1992, stanbul s. 5-18) de wateyine cih li bjeyn redkirin nkarkirin bar dike. Bjeya redkirin bi bjeya nedtin bjeya nkarkirin j bi bijeya tunekirin re wekhev dibne. dibje, ev ser 85 salan e ku li poltikaya Komara Tirkiy nkarkirin wek tunekirin redkirin j wek nedtin hatiye hesibandin. Lbel bjeyn red nkar gelek nz hev in. Ji aliy felsef ve balk e ku Ahmet Mesut bi v away wateyn cih li van bjeyan bar dike. Di v nivsar de ligel karanna her du bjeyan, hn zdetir bjeya nkar ya ku aliy w y tunekirin girantir e, em biuxulnin.

Di demn p yn komar de dihate gotin ku Kurd tune ne, kurd tune ye. Li ber xwe dayna dezgeyn feodal n wek ert xayet axayetiy heye. Digotin ku Mukeleya li rojhilata Tirkiy, pirsa unsrn feodal e. dihate gotin ku ev unsrn feodal li hember pwendiyn modern, li hember dewleta tirk li ber xwe didin. Di v irovekirin de bjeyn irtca murtec j bi taybet dihatin karann. Her wiha, dihate gotin ku, Gelek rewa ye ku dewleta tirk a laq pver hewl bide xwe da ku van pwendiyn civata paver, van dezgeyn pavemay ji ser riya xwe rake. ji bo berterefkirina van pwendiyn civata paver j li ser karanna metodn wek reforma eraziy, nefkirin, kokirina mecbr, skana mecbr asmilasyon dihate rawestn.

Li seranser droka komar hebna kurdan, ziman kurd her dem hatiye nkarkirin. Her tim hewl dane xwe da ku v pirsgirk li gor dem li gor ertn rojane, carnan wek pirsgirka irtca murtectiy, carnan wek li ber xwe dayna feodaltey, carnan wek fen ftn emperyalzm, yan j wek tevgera komunstiy bidine nandan. Li wan saln pn n komar, serhildann kurdan bo rojavayiyan (ewrop) wek serhildann irtca murtectiy dihatine nandan. Bo rojavayiyan dihate gotin ku, pwendiyn civata paver li hember pveyina dewleta laq li ber xwe didin. Belam ev j rastiyek mezin e ku li wan salan, li hermn kurdan away reftariyn siyas civak di aroveya pwendiyn baviksalarane (ataerkil) de bn. Tye dtin ku li heman salan ev serhildan bo rayagit ya hundirn j wek ftkirina emperyalstan, ftkirina komunstan hatine nandan. Ev j titek gelek vekir ye ku li wan salan laqbn wek ku li dij muslumaniy be modernbn j wek ku li dij adetn bav kalan be, dihatine famkirin. Dsan w dem wisan dihate famkirin ku, ev byern li  hawirdor r didin wek ku bi v yek re desthilatdariya navend tye taczkirin. Her wiha, wisan dihate hizirn ku, li hember tgihatina desthilatdariyeke mutleq a merkez pwstiya qebulkirina desthilatdariya meyln xwecih (adem merkeziyetilik) heye.

Ev dirmn wek div feodalte bi tevay ji hol bte rakirin, div koka derbegtiy bte qelandin, div dezgeyn wek xayet ert axayetiy ji bin ve bne hilweandin ku li wan salan di rojev de bn, li gor baweriya min ne mumkn e ku meriv rabe wek kiryareke domokratk irove bike. Dsan li gor baweriya min, ne mumkn e ku meriv wan saz dezgeyan li piya gebna ekonomiy wek astengan bibne. Hing ev dirm tne v watey ku, He kesn ku di kurdbn de qew biryardar in, ewn ku tirkbn qebul nakin, div bi karanna hem r rbazan ji hol bne rakirin, div ew bne nefkirin, div her cre metodn zordariy bne karann da ku kurd bne asimlekirin, bne tirkkirin, ewn ku nebine tirk j, bi i away dibe ew dizane, div ji hol bne rakirin.

Li saln 1960, pit mudaxeleya leker ya 27 Gulan byern li Rojhilat car bi tgeheke din hatin qisetkirin. Dihate gotin ku, di bingeha byern rojhilat de ihmala dewlet heye. Digotin, dewlet zde hewl nedaye xwe da ku herm bi p ve here. Ev dtin zdetir ji aliy demokratn sosyal ve derdiket p. Di v dtin de nasnameya etnk ya kurd, nasnameya netew, mafn netew azadiya wan nedihatin dtin. Pirsgirk wek pirsgirka pvebirina herm dihate tgihatin. Wisan dihate nandan, her wek ku ev pirsgirk ji ber pavemayina herm derketibin. fehmeke wisan heb ku, i dema ku pvebirina herm dest p bike herma pavemay deriyn xwe bo pven veke hing d ev pirsgirk j ji hol rabin. Bi v away wek ku pirsgirk titek li dervey xwe, wek titek ku ne ew bi xwe be dihate zehkirin.

car li saln 1970, li saln 1980 pit re j, em dibnin ku tgeha njadperestiya hindikahiy (eqaliyet; aznlk) t karann. Daxwazn kurdan, n mna bidestxistina nasnameya etnk bidestxistina nasnameya netew ligel tgeha njadperestiya hindikahiy wek hev tne dtin kurd tne rexnekirin. Li gor baweriya min, hn rasttir e ku meriv v rexnekirin wek tawanbarkirinek tbigihe. Di van rexnekirin an j tawanbarkirinan de by ku bjeya kurd an j nav kurdan bte karann, by ku qesta wan nasnameya etnk netew be, her wek ku kurdan njadperestiya hindikahiy kiribe, bi v away tne tawanbarkirin. Wek ku T. Ziya Ekinc di nivsara xwe ya bi sernav Netewperestiya Etnk (Radikal iki,12 ubat 2006 s.12) de sabet dike, netweperestiya etnk tgeheke ad tkiliyn zeman mparatoriyn kolonyalst e. Di zeman mparatoriyn kolonyalst de, bo numne, digel ku Portekz xwediy serjimareyeke (nufs) hindik b, l dsan j wek kolonyalstek li ser Brezlya Angola Mozambk Gne Bsseauy hukm xwe dimeand. Portekz dixwest ku ziman anda xwe li ser van welatan ferz bike. Wek viya, digel hindikbna serjimareya xwe, Hollanday j poltkayeke wisan dimeand da ku ziman anda xwe li Rojhilata Dr, bo numne, li Endonezyay serdest bike. Her wiha Belkay j v poltkay li Kongoy (Zare) dimeand. Heke em werin ser kurdan, ew ji bil ku ziman anda xwe ji bindestiy derxnin tu hewleke din nadin xwe. Ev cheteke girng ji anda siyas ya tirk e, w zihniyeta ku hebna kurdan nkar dike, dixwaze ziman anda tirk empozey kurdan bike nabne l kurdn ku dixwazin ligel ziman anda xwe bijn, dixwazin serbestiyek bi dest xwe ve bnin, ev hewldann kurdan wek njadperestiy yan j wek njadperestiya hindikahiy irove dikin bi v away kurd tne tawanbarkirin.

car ew byern ku li saln 1970an li Rojhilat r didan wek anar eqiyaty hatin zehkirin. jixwe, pit saln 1980an j bjeya teror b tgeheke grng a ku nav xwe li pvajoy dikir. Dihat gotin ku, Li Rojhilat Bar Rojhilat mukuleya etnk tune, pirsgirka netew nn e, pirsgirka teror heye. Ji bo ku koka teror biqelne, ji bo ku pirsgirka teror tune bike, dewlet bi her away tedbra xwe girtiye d bi her away tedbra xwe bigre. Ev mijareke balk e, div meriv li ser ba bisekine ku di seranser droka komar de byern wisan ima ten li Rojhilat r didin. Dsan helbet div li ser bte rawestn ku ima ev awayn darekirina taybet ku wek mufetiiyn umm, orf dare, waltiya super, walitiya rewa awarte ten li Rojhilat hatine karann. her wiha, div bte pirsn, ev byern ku wek irtca murtectiy tne navlkirin, bo numne, li Anadola Navn, li keviyn Deryaya Re Marmaray ima nn in? Axayetiya eraziy, xwedtiya li eraziyn berfireh gelo ten ad Rojhilat ye?

Di roja royn de li hermn kurdan akincih byina li bajaran, ango bajarvan zdetir dibe. Bi viya ve girday reaksiyona siyas ya kurd j reng xwe diguhere. Muxalefet d herikiye nav bajaran. d eroveya reng tevgera muxalefet, diyarkern muxalefet, creyn reftariya siyas civak ne ten bi saziyn feodal baviksalarane ve girday ne. Hejar xizann ku ne xwediy mal milk in, di rvebirina tevgern muxalefet de bhtir ew serdest in. Van hemy pvenan kirin ku di saln 2000an de nasnameya kurd filen bte naskirin. Ev pvajoya naskirin ku di ser saln 1990an de dest p kir, di saln 2000an de getir b. Viya j gotbja nasnameya jorn nasnameya jrin da destpkirin. Digel viya, ew tarfa teror, ew fehma ku pirsgirk wek pirsgirka teror dibne h j berdewam e.

Derketina li dij nasnameya kurd, gelo awan bandor li nasnameya tirk dike?

anda siyas ya tirk qebul nake ku nasnameya kurd bibe, p li bna nasnameya kurd digre, bi dereng dixne. Ji ber v yek her tim tinazn xwe bi kurdan dikin, ziman kurd, anda kurdan tehqr dikin, pik dibnin. Ev reftar, ev awa vegotin her ku die di anda siyas ya tirk de rengek fazan digre bi dem re ev taybetmend dibe tirkayet bi xwe.

Nasnameya rojn-Nasnameya jrn. 

Li van saln dawn hindek ji berpirsiyarn tirk dibjin ku em dikarin kurdan wek nasnameyeke jrin qebul bikin l bi w ert ku tirk wek nasnameyeke jorn bne qebulkirin. anda siyas ya tirk, hukumat dewleta tirk idda dikin ku bjeya tirk ne ten di wateya njada tirk de ye, di heman dem de i kesn ku li nav snorn Komara Tirkiy hene, gian digre nava xwe. Ev, ne ew dtin e ku rasteqniy bi me dide nan. Ev, ew dtin e ku, bi taybet ji bo ku kurd ji adiyet orjnalteya xwe haydar nebin, ji bo ku p li bna nasnameya kurd bte girtin, ji bo ku bna nasnameya kurd bte derengxistin, tye iddakirin. Werin em evak li van fadeyan, li van pwendiyan, li van daxuyaniyan bigernin:  

1.i bi zanebn i bi nezan, rola tirkan a li droka chan hatiye pikkirin. Ev zanyariya xelet/a a derbar bav kaln tirkan de, di war xwenaskirina tirkan pvebirina tirkayetiy de xisar pk aniye Em dixwazin di v pirtk de raza/sirra zrek karaktera tirkan derxnin meydan, em dixwazin taybetmend hza tirkan bi an wan bidin em dixwazin behsa gebna neteweya me bikin ku b hela rehn me yn njad end kr in. (Trk Tarihinin Ana Hatlar, Kemalist Yntemin Tarih Tezi, Kaynak Yaynlar, 2. Basm, Mays 1996, s. 25) Ji v pirtk 100 nusxe di sala 1930 de li ap xistine li kesn eleqedar belav kirine. Di sala 1996 de ji aliy Weanxaneya  Kaynak (Kaynak Yaynevi) ve ji n de li ap ketiye (r. 474)

Njada tirk ku li drok mezintirn cereyan pk anne, ew njad e ku kakil/orjna xwe gelek ba parastiye. Ev njad ji ber ku li beriya drok li dewrn drok, devern feravan dagr kiriye her wiha, li nz tixbn xwe bi njadn din re tkel hev bye. L di piraniy van tkeliyan de anda tirk a ku qew berhema kakil toxim njada tirk e, ji ber ku her tim hatiye serdestkirin, lewre di van tkelbnan de taybetmendiyn njada tirk winda nebne(r. 50).

Tirkn ku aristaniyet (medeniyet) li tevay chan belav kirine, li welat wan esl Asyaya Navn di dewrn muxtelif de aristaniyn muxtelif ava kirine(r. 325). ji wir li chan belav bne, li gelek devern chan aristaniyn bilind ava kirine(r. 371 berdewama wan).

Qism methal v pirtk di sala 1931 de bi nav Trk Tarihinin Ana Hatlar, Methal Ksm ji aliy Wezareta Perwedeya Netew (Milli Eitim Bakanl) ve 30 hezar nusxe li ap ketiye.

Ev tirk ku di van fadekirinan de t qisetkirin, gelek vekir ye ku etnkiya tirk e.

2.Saziyek bi nav Ajansa Hevkar Bilindbna Tirk (Trk birlii ve Kalknma Ajans: TKA) heye. Bi pirsa bilindkirina civak ekonomiya komarn turk yn li Asyaya Navn n wek Qirxizstan, Tirkmenstan, Ozbekstan li Qafqasyay j bi Azerbaycan re eleqedar dibe. Ev bjeya tirk a ku li vir derbas dibe j etnkiya tirk qiset dike.

3.Di navbera saln 1993-1997an de li Tirkiy Kongreyn Tirk (Trk Kurultaylar) hatin lidarxistin ku berpirsiyarn hukumat dewlet j bedariy kiribn. Ev kongre di sala 1993 de li Antalyay, di sala 1994 de li zmr, di sala 1995 de li Stenbol, di sala 1996 de li Aqer di sala 1997 de li Stenbol bn. Di van kongreyan de rvebirn dewlet hukumata tirk, berpirsiyarn komarn turk yn li Qafqasya Asyaya Navn digihan hev serxwebna dewletn turk, wek netewe azadiya tirkan proz dikirin. Ev bjeya tirk a ku li vir j derbas dibe bguman etnkiya tirk qiset dike. Bo numne, di h civneke ji van civnan de Celal Teleban an j Mesd Berzan nehatiye dtin.

4.i dema ku pirsn derbar Kerkk Mosil de bne rojev, hing berpirsiyarn dewlet hukumata tirk her tim viya dibjin: i dema ku zordariyek li ser tirkmanan hebe helbet em bdeng nemnin. Em her dem xwedtiy li azad mafn tirkmenan bikin Div Berzan Teleban di v war de siyaseteke hesas bimenin. Div berjewendiyn tirkan di pita guh xwe re neavjin. Di v mijar de em careke din Berzan Teleban hyar dikin!... Ev j rastiyek e ku ev bjeyn tirk tirkman n ku li vir derbas dibin j etnkiya tirk bi an me didin.

Di van ar mnakan de j wek ku bi awayek vekir hate dtin, bjeya tirk areta etnkiya tirk dike. Dsan her wek ku bi awayek vekir di van mnakan de hate dtin kurd nakeve nava v gorepan. i dema ku tirk hatibe gotin kurd nakeve nava w. Ji bo ku meriv qala kurdan bike, ji bo ku meriv bibje kurd, hing divt nav kurd bte gotin. Di xala 66. a Destra Bingehn a sala 1982 de fadeyeke wisan heye ku dibje, Her kes ku wek hemwelatiyek bi dewleta tirk ve girday be, ew tirk e. Heman fade di xala 54. a Destra Bingehn a sala 1961 de heb. Wek ku ev hukm, bhtir ji wateya girdayna hemwelatbn, bhtir ji wateya huqqa hemwelatbn, ji vana gelek bi wdetir, her wek ku ev rastiyeke civak be hatiye irovekirin. Di vir de wek ku tirk bin hesibandina kurdan biryareke brokratk deolojk e. Ev biryareke wisan e ku bi dest dewlet bi tedbrn ceza dar tye parastin berevaniya w tye kirin. Lbel ev ne ew hukm e ku rastiyn civak qiset dike. Jixwe, li van saln dawn qebulkirina nasnameya kurd j tye v watey. Kurd, wek nasnameya jrn tne qebulkirin. Berpirsiyarn dewlet, bo numne, serokkomar ji bo qebulkirina nasnameyn jrn li ser zarriyeta qebulkirina nasnameya tirk a jorn radiweste.

Dibe ku di nav snorn netewedewlet de zdetir ji yek grb hindikahiyn etnk hebin. Dibe ku bte gotin netewedewlet van nasnameyan wek nasnameyn jrn fam kiribe bi v away wan nas kiribe. dibe ku bte gotin nasnemyn jrn bi nasnameya jorn ve hatine girdan. Lbel di van ertan de j car nabe ku nasnameya jorn ji wan pareyn ku netew pk anne, ten nav yek bne bra meriv.

Prof. Baskin Oran Prof. brahim Kaboglu tgeha Tirkiyeybn wek nasnameya jorn pniyaz dikin. Ev pniyaz di Raporta Mafn Hindikahiyan and de ku ji aliy Lijneya wirmend a Serokwezriy bo Mafn Mirovan (Babakanlk nsan Haklar Danma Kurulu) tye qisetkirin. Lbel, her wek ku li jor di wan ar xalan de j hate dtin, ev tgeha tirk etnk neteweya tirk fade dike. Hing ev dibe qebulkirineke deolojk ku tirk ne nav etniyek ye, i kesn ku li Tirkiy dijn nav gian e. Ev j rewa civak fade nake. Bjeya Tirkiye j ji bjeya tirk hatiye kirin. Ji bo ku li Tirkiy nasnameyeke jorn bte qebulkirin hing div ku tirk j mna ewn din wek nasnameyeke jrn bne qebulkirin.    

Prof. Baskin Oran di v mijar de dibje ku, nav Tirkiye ji aliy rojavayiyan ve hatiye dann nav tirk j ji aliy niyan ve hatiye uxulandin. Dibje, nav Tirkiye ji saln rn xaparziy bigre bi vir de ye ku ji aliy rojavayiyan ve tye karann, lewre j div ev nav were karann. Dibje rojavayiyan ji bo Anadol, ji bo devern ku kurd l dihwirin ji bo devern ku ereb dihate axiftin, wan wek Tirkiye nav l kirine. Ev daxuyaniyn Prof. Baskin Oran bi meriv viya didine hizirn ku, h karek ku xra kurdan t de hebe rojavayiyan nekiriye. Ev ji sed salan e ku her wisan e. Gelo di bingeha dijayetiya kurd a li nav rojavayiyan i heye? Nexwe, div meriv viya j bizivirne dema rn xaparziy. Ew qumandan ku p li rn xaparz rojavayiyan girt Selahedn Eyub ye. Selahedn Eyub j kurd b. Dibe ku di bingeha dijayetiya kurd a li nav rojavayiyan ev fenomen heye. Ba e, ji bo ku p li xaparzan girtine, gelo ereb qedr kurdan digrin? Div meriv ji viya re j bibje, na! Di sala 1961 de kurdan bi serperitiya Mela Mistefa Berzan tkona azadiy dan destpkirin. Rvebiriya ereb a raq ji kurdn ceh mufreze pk anb van mufrezeyan diajot bi ser kurdn ku ji bo azadiy er dikin. Di sala 1663 de li saln pit w, nav rn Selahedn an j Siwariyn Selahedn li wan mufrezeyan hatib dann. Ji bo mufrezeyn ku ji ereban hatibn pkann j, nav rn Xalid bn-Weld dihate karann. Ev agah di cilda duduyan a pirtka Mesd Berzan de hene (Barzani ve Krt Ulusal zgrlk Mcadelesi, Doz Yaynlar, stanbul, 2005, s. 99)

Dijayetiya kurd a li nav dewletn ku kurdan xistine bin nr dagrkeriya xwe tye famkirin, l dijaytiya kurd a li nav rojavayiyan mijareke girng e ku div li ser bte rawestn.

 

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org