NAVÊ GUND Û MEZRAYÊN LICÊ

Roşan Lezgîn

Li xerîteyek ku şaredariya Diyarbekir di sala 1997 de amade kiribû navê gund û mezrayên Licê yên bi tirkî hatibûn nivîsîn, lê diyar nebû ku kîjan mezra li ser kîjan gundî ye. Bi alîkariya gelek kesên ji van gundan navên bi tirkî û kurdî ên qismek ji mezrayan û gundan hatin tesbîtkirin. Dîsan, cedwelek ku ji dayreya Tapu-Kadastroyê hat peydakirin jî, navên nuh (tirkî) û yên esîl (navên kurdî bi alfabeya tirkî hatibûn nivîsîn) ên gund û gelek mezrayên Licê tê de hebûn, di vê xebatê de jê sûd hate wergirtin û tabloya li jêr li gor vê cedwelê hate amadekirin.

Gundê Dêrcimtê (Yeşilburç) ku ciyê gund bi qasî 2 km. li bakurê Licê, di nav çiyê de bû lê di erdheja 1975 de hilweşiyabû û pişt re li merkeza Licê wek taxek ji nuh ve hate lêkirin û dîsan, gundê Fûmê (Kumluca) û mezraya wê Nêrgizî jî, ji ber ku niha wek taxeke navenda Licê têne hesibandin, lewre jî ne di vê tabloyê de ne.

Herçendî ji aliyê îdarî ve hinek gund wek gundên merkezî û hinek gund jî wek mezra têne tasnîfkirin, lêbelê xelkê herêmê, çi mezra û çi gund, hemûyan wek gund dihesibînin. Ango ji bo gundek bûyina “mezra” bi tenê termeke îdarî ye.

Hinek gund hene ku çend caran navê wan ê tirkî hatiye guhertin. Geh mîna muxtarîyekê û geh jî wek mezra hatine nîşandan. Wek mînak, gundê Dingilhewa, heta salên 1950 wek muxtarîyekê gund bûye û navê wê jî “Bekiran” bûye ku teqrîben li salên 1930 hatiye lêkirin, lêbelê dû re muxtarîya gund hatiye betalkirin û niha wek mezrayek bi ser Zoxasalan (Kıpçak) ve ye. Îcar, bi betalkirina muxtariyê re navê Bekiran jî hatiye hilanîn. Lêbelê, dîsan jî li hin deran wek “Dingil” li hin deran wek “Dingilhava” û wek “Bekiran” jî hate tesbîtkirin. 

Navlêkirina Gundan

Qismek nav hene ku bi kurmancî cihê û bi kirdkî cihê têne gotin. Wek mînak, mezraya Zoxasalan ku bi tirkî wek “Uzundere” tê navkirin, bi kirdkî jê re dibêjin “Derederg” lê bi kurmancî dibêjin “Newala Dirêj” (her sê nav jî di heman wateyê de ne). Her wiha, mezraya Melê (Yünlüce) ku bi tirkî “Değirmenaltı” tê gotin, bi kirdkî dibêjin “Binê Arêyan” û bi kurmancî jî dibêjin “Binê Aşan” (ev her sê nav jî di heman wateyê de ne). Her wiha di navê gelek gundên din de jî cihêtiyên bi vî rengî hene.

Ji aliyê nêr û mêkîtiyê ve jî di hin navên gund û mezrayên Licê de, di navbera kirdkî û kurmanciyê de cihêtî heye. Wek mînak, di kirdkî de “Hesîg, Hendîv, Karrica…” nêr (n) têne gotin lê di kurmancî de çawa ku bi awayekî giştî navê hemû şêngehan dibin mê, her wisan navên hemû gundên Licê jî mêkî (m) têne gotin.

Taybetiyeteke din a di navbera kirdkî û kurmancî de jî ev e: Çi navên ku mê ne, wek qaydeyek di halê sade de bi kirdkî dengê ‘e’ tê dawiyê. Wek mînak, bi kurmancî “Herbeqin”, bi kirdkî “Herbeqne”. Her wisan, bi kurmancî “Celik” bi kirdkî “Celke” yan jî “Celka” tê gotin.

Jixwe, bi kurmancî di navlêkirina gundan de, yan jî di vegotinê de bêyî ku koka peyvê bête guherandin, qertafa mêyîtîyê ya denglêkirinê ku dengê ‘ê’ ye, tê dawiya nav û dikare bête tewandin jî, ango bi awayê tewandî jî têne gotin. Wek mînak, di halê sade de “Balicin” lê bi awayê tewandî “Balicnê” tê gotin, dîsa di halê sade de “Celik” di halê tewandinê de “Celkê” û “Hezmaz” wek “Hezmazê” tê tewandin.

Ziman

Ji gundên Licê yên ku wek muxtarî (navenda gund) têne hesibandin 34 kirdkî (zazakî), 20 kurmancî, 1 kirdkî/kurmancî û 1 jî bi erebî diaxifin. Ji mezrayan jî 97 kirdkî, 20 kurmancî, 2 mezra bi kirdkî/kurmancî diaxifin û 2 mezra jî min nikarî lehçeya ku pê diaxifin tesbît bikim.

Hinek gundên Licê hene ku berê kirdkîaxêf bûne lê niha bi kurmancî diaxifin. Ji vana yek Aloxuşa ye, ku li gor gotinan, bi giştî ji gundên kurmancan jin anîne û bi vî awayî hêdî-hêdî li gund kurmancî hatiye axiftin, dû re jî tevayî gund êdî bi kurmancî axifiye. Lêbelê ewên ku niha salên wan li dor çilî ne hê jî baş kirdkî dizanin.

Ji van gundan ên ku min tesbît kirin yek jê Tûtê ye. Di vî gundî de, li gor gotinan, bi tenê bavek kurmanc e. Pêşiya gişan vî camêrî li ber wê dara tuyê ya li ser kaniyê daniye û dû re ewên kirdkîaxêf û bafileyên ku ji gundên derdorê hatine vî gundî şên kirine jî, êdî bi kurmancî axifîne.

Gundê Sernisê jî teqrîben qismek jê ermen (bafile) in, lê qet bi ermenkî nizanin û giş bûne musluman, ligel kurmancan ew jî kurmancî diaxifin. Bêyî vî gundî, gundekî din ê Licê jî Sinê ye, ku ew jî bi erebî yan jî bi lehçeyeke erebî diaxifin. Di nava xwe de bi zimanê xwe diaxifin lê gelek baş bi kurmancî jî dizanin. Çi heye ku ev gund ji aliyê civakî ve pêwendiya wan bi gundên derdorê re zêde ne vekiriye; biteasub in. Îhtîmaleke mezin, dibe ku ji ber sedemên dînî/olî be, lewma jî di têkiliyan de bo kurdan zêde ne vekirî ne.

Ji aliyê îdarî ve jî, mîrekî di destê kurmancan de bûye û li navenda Licê akincih bûne. Lêbelê piştî surgûna ermenan gelek mîre û beg ji navenda Licê çûne gundên mîna Melê, Engulê, Fûmê…

Mîreyên Pêçarê jî kurmanc bûne lê ji ber ku Pêçar di mintîqaya Dimîlya (Kirdane) de ye, ew jî êdî fêrî kirdkî bûne û bi vê lehçeya kurdî diaxifin.

Qismek kird jî hene, ku ji wan re “Şêxemîre” tê gotin. Ev jî kirdên xas in, ku li gundên Karrincag, Mêrg, Mehmedêl, Tuyêrek, Meresê (Medresa), Manîsor, Dizênî, Kuzênî, Şelgemîn, Şaxor, Şaxora Çiyê û Kortê niştecih in. Dibe ku wan jî wextkê mîrektî kiribe. Çunke, gundekî wan heye ku jê re dibêjin, “Meresê (Medrese)” û dibêjin, “Li wir zemanek medreseyek hebûye lewma navê wir Meresê ye…”

Di sedsala bihurî de ji wê mintîqayê alimên navdar ên mîna Seydayê Xasî û Kurdîzade Ehmed Ramîz Beg derketine.

Ji aliyê xusûsiyetên zimên ve kurmancîya Licê nîspet bi deverên din ên kurmancîaxêf, pirr di bin tesîra kirdkî de ye. Wek mînak, kurmancên Licê bi giştî daçeka “jî” ya di kurmancîyê de mîna kirdkî, wek “zî” kar tînin. Dîsan îzafeya temamkirinê ya nêr ku di kirdkî de dengê “o” tê karanîn, hema bibêjin ku hemû kurmancên Licê di fiîlan de kar tînin; wek “diço”, “dixwo” û her wekî vana. Ev jî bi me dide nîşandan ku mintîqaya Licê ji qedîmî ve kirdnişîn bûye.     

Koçer û Kirdasî

Qismek gundên Licê hene ku bi kirdkî diaxifin lê kurmanc ji wan re dibêjin “Koçer” û kird jî ji wan re dibêjin “Kirdasî”. Gundên wan ev in: Zoxesalan, Newala Dirêj, Hesenan, Qolan, Qûçikê, Pirpagê, Mêrdînîyan, Xodîga Jêrîn, Xodîga Jorîn, Sêqas, Dalane, Koşk, Bawerd, Kirran, Qerac, Qencer, Gavnor, Bamûsî. Ev gund li rojhilatê Licê, li mintîqayek nêzîkî Çemê Sarûmê ne. Gavnor ne tê de, avabûyina van gundan ne pirr ji zû de ye, belkî li dor sed salî ye. Beriya vê demê ew her di koçeriyê de bûne ku heta bîst-sî sal berê jî havînan diçûn havîngeyan û zivistanan jî vedigeriyan gundên xwe. Gundên kirdkîaxêf ên li derdora wan, ji xwe nizimtir li wan dinêhirin û ji wan re dibêjin, “Em akincî ne, hûn koçer in!...”

Dimilya yan jî Kirdane

Gundên Licê ku bi tenê kirdkî diaxifin, ji mintîqaya rojhilatê Sîwanê bigre, ku dikeve bakurê rojavayê Licê, ber bi aliyê rojhilatê ve, di nava Licê û Dara Hênê (Genç) de, heta Çemê Sarûmê, ku sînorê Pasûr (Kulp) û Licê ye, li rojhilatê Çemê Sarûmê heta bi pişta Pasûrê hemû gund kirdkî diaxifin. Û jixwe, li rojavayê Licê jî gundên Hêneyê (Hani) û li aliyê bakûr jî hemûyê Dara Hênê tev bi kirdkî diaxifin. Mintîqaya Pêşê Kevir ku dikeve başûrê Licê û di navbera Licê-Hezro-Karazê de ye, li wê deverê jî qismek gund bi kurmancî û qismek jî bi kirdkî diaxifin. Li aliyê mintîqaya Pêşê Kevir hin gundên ku bi kirdkî diaxin, mîna gundê Eyndarê, ji aliyê îdarî ve li ser Hezroyê ne. Îcar, ji wê zincîreçiyayê pişta Licê (bakûr) bigre heta bi ku diçe nayê zanîn, kurmanc jê re dibêjin, “Dimilya” û kird jî dibêjin “Kirdane”.

Kurmancên Diyarbekir û deşta Diyarbekir jî, ji qedîmî ve çawa ku ji hemûyê kirdan re dibêjin, her wisan ji kirdên Licê re dibêjin, “Zaza”. Kurmancên Licê jî ji kirdan re dibêjin, “Dimilî” lêbelê kirdên Licê ne ji xwe re dibêjin “Zaza” û ne jî dibêjin, “Dimilî”. Ew ji xwe re dibêjin, “Kird” û ji lehçeya xwe re jî dibêjin, “Kirdkî”.

Ji aliyê din ve, gundê Sinê ji aliyê nîjadî ve xwe çawa dibînin nayête zanîn, lêbelê ji bilî wan, hemû xelkê Licê, çi kird û çi kurmanc, bafille jî di nav de, bi awayê giştî tev ji xwe re dibêjin, “Kurd”.

Navê Gund û Mezrayan: Tirkî-Kurdî

No:    Tirkî (Köy)            Kurdî (Gund)          Tirkî (Mezra)              Kurdî (Mezra)    Lehçe