Nutox Koy Bngol

 

Roan Lezgn

 

Deniz Gndz, romannutoxo vern y kirmanck yo. eley 1976 de dewa Gimgim Canesera de ameyo dinya. Hema ke hrserre byo keyey nan bar kerdo, y Uskira. Mektebo vern Uskira de wend. Myann z na dewe de dest pkerd la Tetwan de temam kerd. Wendi lse z, Bidls de dest pkerd, zmr de temam kerd. 1994 de Anadolu niversitesi ya Eskiehir de qism Tarx Huner (Sanat Tarihi) de qeyda xo virate label wendi xo temam nkerd. 1996 de zmr de temslkarya Weanxaneya Komal kerde. Wexto ke no gure kerdne, xo da xebata ziwan kurdk ser dest pkerd bi kirmanck nut. Serra 2000 de roman xo Kilama Pepg ke romano yewin y kirmanck yo, da weanay. Serra 2003 de bi wasitay Weqfa Kurd ya Kultur li Stokholm Unversteya Upsala de yew termn kirmanck wende. Bad ke Swd ra agra, stanbul de Weanxaney Vatey awan kerd. d bi temam xo da kar edebyat weangerya kirmanck ser. Kovara Vatey ke Swd de het Grba Xebate ya Vatey ra amade bena, Tirkya de dano ape ro vila keno. Heto bn ra Weanxaney Vatey de hetan nika 23 teney nan kirmanck, 30 kitab weanay.

Eser ey ke hetan nika weanyay, n y:

Kilama Pepg (roman), Vejyay Vartan, Ankara 2000

Hkayey Koy Bngol (hkaye), Weanxaney Vatey, stanbul 2004

Krmancca/Zazaca Dil Dersleri (gramer), Weanxaney Vatey, stanbul 2006

Na meqale de ez wazena aruwey kitab ey hkayeyan Hkayey Koy Bngol de bala xo bida edebyat Deniz Gndz ser. No kitab het Weanxaney Vatey ra stanbul de 2004 de ginayo ape ro 138 rpel yo. Kitab de bi namey Nobedar, Hesrete, Dara Sosyalzme, Zureker Kv panc hkayey est.

Kitab Deniz Hkayey Koy Bngol de hkayeya verne Nobedar wina dest pkena:

 

- W daye daye! Ez qut byo

Ap Sil dest xo, seke y byayo pira win hejnay ey puk ber teber ra kewt bi zere. Seke puk py ra ey bifetelno win xo et bi hyate. Ey de tozike k hucime bi hyate kerd. Ap Sil puk ser a ber girewt de. Guja-guja vay Koy Bngol teber ra mende. Va ber de hebe xebetya. Ty ke are nd, ver kerd bi baxey. Kerd ke hrs xo baxey ra vejo. Gil spdar baxey kerd bi xo ver devacr ane kerd. Qewax vay koy ver zar ziwan b. Haybr nan b puk ver bermne zbne. No haybure axier nan qet xm vay de nb. Vay bxm tozika xo sipitne we teber ra ftike kuyne. (r. 5)

 

Mi gore no paragraf no bi tena serey xo fehm edebyat y Deniz Gndz binawno. Seke aseno, edebyat ey de her gane yo, her de ruh esto, her wayr ziwan yo her hsdar o. Ma biewn: Ap Sil gama ke puk ser de ber gno, va teber a maneno ber de hebk xebitno, ke tey are nvneno, agreno baxey ra hrs xo vejeno. Gil sipndaran keno xo ver acr ane keno. Qewax, dest vay ra bi zarezar zben, bermen la qet xem vay nyo. Vay hukim kerdo dest xo, b ke zerrya xo biveno, teber a ftika xo ceneno

Bala xo bidne, tya de tena Ap Sil nsan o, y bn (puk, va, qewax) heme madde y, cereyan ; bruh bhs bgan . Label, edebyat Deniz de Ap Sil (nsan) ra vr gane y, Ap Sil ra vr wayr ruh can hsan . Coka, i gama ke merdim edebyat Deniz Gunduz biwano, her yo madde ver im merdim de beno gane, beno wayr hsan. Roman ey Kilama Pepg de z, Hkayey Koy Bngol de z her gane yo; va, vewre, puk, vilik, darber, koy, derey, boya vilikan, dy cixara Her , heme gane yo. Her sey merdiman, heta ke merdiman ra wetr, gane hsdar o.

Deniz, edebyat xo de zaf asan sade qisey keno, hra-hra, derg dila qisey keno. Ziwanko dewlemend gotin xebitneno, het ekuyan ra tewrey ey pirr o. Qiseykerdi ey hkaye ra wetr hna we ro sul qiseykerdi roman yeno. Snor xeyalan ey de qet zorday in o, yan, qet zor ndano xo. Cay ke o hol inasneno, merdim ke o nan ba inasneno, meseley ke o bi xo byo ahid we p zano, pru by malzemey edebyat ey. Coka wendox z gama ke waneno, rehet o; b ke ferq bikero, wina sakn sade dekeweno myan mesela, beno yew leheng edebyat ey byan reyde herikyno:

 

Gulserene sifre kerd berz, Zeynebe ard kol et bi soba, ay na bi soba ser. Reyna bye girma-girma soba. Girmay soba, gujay vay de kewte tmya. Her kes ancya bi cay xo. Pta xo azna ra balnayan. Ap Heyder ya tabaqa tutin vete arde ke cixara bipo, Adil dest et ra cebe elig xo bdlse vete derg bi Ap kerde. Mukerem k btlse ra fite ta. ope de oda wert duman de bye vind. Ap Heyder ke rind ca da bi xo maliman zana ke mcxulye kewena kar. Radyoye yakerdeye bye. Haybr Radyoya Ervan bye kurmanck deyr vatne. Veng dengbjan, tuk ser nsan kerdne gij zerey nsan sey vewra wisar helenayne. (r. 63-64) 

 

Dinyaya edebyat Deniz, mekan byan derdor Koy Bngol, Koy erefdn y; dewa Uskira, Civarka, Canesera; Derey Sorbelax, Gir Boxay bi dete zozanan xo, bi kend kendalan xo, bi mal pes birr xo, bi qereqol mekteb bereqay rijyayey ke erdlerz et e ra mend. Heme hkayan de n mekan yen ver im merdim. llahm z vewre, vewra welat Serhed; vayo ke h beno, tozike, puk, pukeleke, emllik qeay ke daran ra, svirnekan ra sey imran aliqyay. Dima ra, eke vewre detan ra ver bi koyan ancya, d wisaran sen det her yew sey xalyka rengine cr koyan de bi ayr men, bi gul egan xo xemelnen. Awa ke sip-sip, sey it sney koyan ra, belekan vewre ra cor de neselyna yena war, sen myan n xalyan ra, bin valran sredaran ra, veng qulingan reyde bi xuexu herikna

Ziwan Deniz, roman Kilama Pepg de saf ziwan mintiqaya ey bi. La Hkayey Koy Bngol de bergey xo bineyna kerdo hra. Hem het ekuyan ra hem z het form nuti ra, aseno ke pirn xo dirrnayo. Heriqas zaf xeyret kerdo ke het uxulnay ziwan ra xo het standardye ser bido z, mi gore hema pirn ziwan mintiqaya xo ke d dirrnayo, tam ci ra nxelisyayo. Ver bi xelasye ser ino. Bguman edebyat tena form qiseykerdi mesela nyo. Edebyat, bi giranye, biedebkerdi krstalzekerdi ziwan yo. N het ra, madey ey hra yo; weniti sefnay Hkayey Koy Bngol de bala ey ra bineyke dr y.  

Edebyat Deniz de dej mzah tmyan de y. Seke wisar gama ke vewre dest pkena vilina, syayye vejna meydan, derdor de, myan belekan vewre de ayr men, gul gulbizk ver ken ci zergn ben. Kewey, syay sipy tmyan de asen, bi no qayde, her hkaye de hema vajne ke her qiseykerdi de gama ke jan, dej, elem, barey cehaletya ar ma nawneno, hetk ra z bi hawayko teb, zaf asan, mzah sey dery n dej xorn, sey yew erbet pk keno. Gama ke merdim xornya zerrya xo de dej hs keno, bhemd merdim, xovero, hetk ra z lew merdim pemiryn. Tmyan de mundi yan z nawiti dej mzah, esas yew xasyet edebyat ar bindest yo. Dej, jan, elem, barey, peran ben parey cuy milet bindest; kewn myan nan qatix bindestan, ben werd pwerd, ben pirn ro bena nan pyn. Myan na pskolojya perane de mzah xovero sey daruy n hal zuhr keno. Mzah ar bindest qt xo dej ra gno, jan ra beno weye. Mzah bindestan ronk o. imey mzah edebyat Deniz z dej bindestye yo. Mzah ey ronk o. Gama ke merdim mzah edebyat Deniz wedaro biewnyo bin ey ra, seke merdim ikoley ser yew birne biqeerno, bo no qayde, bin de birnka bemane xo nawnena bi merdim.   

Yew cay hkayeya Dara Sosyalzme de lehengan xo wina dano qiseykerdi:               

 

- Apo ti zana Sosyalzm ik o, i taba yo? Ma ci ra havile vnenme ya n?

Ristem ke mezanitne zaf ayib byayne. Na herda xo axir ver tje de nkerdb sipe. Xo ard berd axir va:

- Gele domana, mi nam ey heno. Heno l nika nno ra mi vr ke ik o. Beno ke yew pyayo sey Xizir yo. Tenge de reseno alya mordem ya k beno ke xanedan sey Lenn siv bo. imke nam hrdmna her tim pya vrne.

Xort uca ra vat ra yay het Ap sik. Nafa k Ap sik ra persay, Ap tay fikirya va:

- Nero ima Ristem ra pers nkerd?

- Ma pers kerd.

- Ma se vano?

- Vano pyay ro.

Ap huya, ver de amaye pey de ya. i xeber amaye bi ver fek tek bi tek Ap Ristem ra mard. Bado k:

- Cy mi de herde bo!

Va.

-Xo ra niermayno wa herda xo ra biermayyo.

Xo da are, mnder ser a cay xo virat ver kerd ci va:

- i pyay ro lo! Dare ra, dara cennet ya. Wert birra de bena kewe l kes hn rehet rat ci nibeno. A hen her tim kewe manena. Zimistan pela nirinena. Menda ra dara merxe l aye ra daha derg a, daha girs a. (r. 68)

 

Edebyat Deniz de leheng heme rastkn . Byay, qiseykerdi lehengan, heme rastikn . Seke merdim kitab nwaneno la ha yew goe de ronite yo rasterast temaey nan keno. Zaf reyan z merdim xo r bin zimblan ra huyeno ke qet hayya kes, heta ke hayya merdim bi xo z ci ra nbena.

Eke bi kilmye debyat ma de cay Deniz Gndz rol ey mi ra bipers, ez bi rehet vana ke, edebyat tirk de cay Yaar Kemal rol ey i yo, y Deniz Gndz z o yo. unke qiseykerdi edebyat Deniz, haway uxulnay ziwan, heta bi mekan z, bel, zaf hetan ra edebyat ey maneno edebyat Yaar Kemal.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org