Pnyaza Pbezyek

 

Roan Lezgn

 

 

Her kurdek welatperwer ba dizane ku ziman kurd li Kurdistana Bakur roj ji roj dihele, ango axaftvann ziman me kmtir dibin. Herwiha, ev j ba tye zann ku kurdek i dema ku ziman xwe ji br ve kir, d gelek zehmet e ku ji n ve fr ziman kurd bibe. bi v byanbn re ji hest fehma xwe ya netewey j d bi dr dikeve. Ango ji adyeta xwe vediqete.

Ger hindek be j, bona plgirtina v prosesa han, di v gotar de ez hewl bidime xwe da ku pnyazek pk bikim ku teqrben d her sazya kurd bikanbe v alaky bi hsan li dar xne.    

Gregory Jusdanis di kitba xwe ya bi nav Modernzma Derengmay Kultura Estetky (Gecikmi Modernlik ve Estetik Kltr, Metis, 1998) de roka pketina ziman edebyata modern a li Yewnanstan qal dike. Bguman bi berfireh bi awayek berawird qala pkhatina tesewura netewey dike. L tit ku niha bala min die ser ev e: Li welatek ji bo pketina edebyat aktuelbna zimn pwst bi ar hmann sereke heye:

1.wean, 2.mekan, 3.pbez, 4.antoloj.

Evn han bi giran aktvteyn sivl in. 

Di xala wean de rojname, kovar, kitb, flmn snema her cre alavn ku xizmeta weandin dikin dihejmre. Em j dikanin malpern enternet, flmn seryal karton yn televzyonan hwd. l zde bikin. Ev amurn wean r vedikin ku hunermend peywendy ligel gireseyn mezin dayne peyama xwe belav bike. unke sedem sereke y afirandina huner ev e ku kirde yan j kirdeyn huner peyama xwe rabigihnin kesn din, li gor mebestek civak manpule bikin. Di v arovey de car heye ten wneyek, dmenek, sehne yan j hevokek dikane stqameta civak biguherne.  

Di xala mekan de, he avahyn ku tde huner tye amadekirin pkkirin, gian dihejmre; salonn snema teatr, salonn ku tde panel semner tne lidarxistin, kafeyn ku tde munaqeeyn edeb/huner tne kirin, weanxane, kitabfro hwd. Li bajaran -ku bajar aristanyet in-by mekanan, ango by ku avahyek hebe huner nay pkkirin, nay guhdarkirin yan j temaekirin. Meriv dikane stadyum, meydan (qad) kolann taybet n huner j di nav mekanan de bihesibne. 

Di xala pbezy de qala lidarxistina her cre pbezyn edeb huner dike. unke pbez, bhtir j pbezyn ku qymeteka wan a madd hebe, her tim dibin sedem afirandina berheman, enerjiya kirdey huner dixnin nav bizav. Ji qedm ve heta bi ro ehln huner her tim di nav tengasyn madd de bne. Ev di xwezaya mijlya wan de heye. Ji ber ku tevay enerjya xwe didin ser huner, hing ji bidestxistina mkann madd bpahr in, aly wan debar tim leng e. L ji ber mexrriya xwe j ji alkariya madd re girt ne. Lbel i dema ku di encama pbezyek de wek xelatek mkaneka ba ya madd bikeve dest, v mkan wek heq xwe dibnin jixwe, ev wisa ye j. Hing bi can dil li kar xwe sor dibin.  

Di xala antolojy de j qala amadekirina antolojyn biprestj dike. unke cihgirtina di antolojyeka qedirbala de bona kirdey berhem bilindtirn rmet e. Bona afirandina berhemn hn hjatir dibe palpiteka manew ya gelek hja.

* * *

Bguman rewa ziman edebyata kurd ya li Kurdistana Bakur tye zann. Rew, ji ne ba j wdetir di xetereyeka mezin de ye. erxa asmilasyon di bilindtirn radey de dixebite, km kes dikanin xwe li ber ragirin. Em wek kurd, wek kesn xwed rmeta netewey ji dil li areyan digerin da ku ziman anda kurd bidine jiyandin l mkan hza me malum e!

Heta bi bst sal berya niha, civaka kurd bi git gund b. Ji sed nod roinbr yan j neteweperwern kurd n ro zarokn gund in. L d gund nema. Ger fzken hebe j, i ferqek di navbera gund bajr de nemaye. unke bi saya pketina teknolojiy d i tit ku li bajr tye bihstin di heman salsey de li gund j tye bihstin. i amurn ku li nav bajr tne xebitandin, li gund j bi heman mebest tne xebitandin. Heta ku meriv dikare bibje xebata li gund ji ya nav bajr siviktir bye.

Ziman me, ango ziman kurd, ji ber ert zurfn xwe ziman gund b. Bst sal ber ne ferhengek heb ne pirtkek, ne radyo ne kanaleke televzyon, jixwe, enternet qet di xeyala me de j neb. Di heyama royn de chan hem bajar ne, em j mecbren d bajar ne. Pit ku em mecbren bajar ne, hing em di nav hewldann bajarbn de ne j; di nav van bst saln dawn de roinbrn kurd ziman kurd (ez qala Bakur dikim li vir mebesta min ji ziman kurd, dyalektn kurmanc zazak ne) standardze kirin. Bi git yn edeb, bi sedan, dibe ku bi hezaran kitb hatibin weandin. Gelek kovar rojname hatin weandin, yn ku niha berdewam diwein j gelek in; malpern enternet roj bi roj zdetir dibin; festval, panel, semner, helbestxwendin, munaqeeyn pdebirin gekirina ziman edebyat, ern yan neyn rexnekirin, wergerandina berhemn byan, li mekann cih bi cih pkkirina her curey huner. Dinyayek saz dezgeyn edeb/kultur yn wek navendn and huner, herwisa komeleyn din hatine avakirin. Ev hem hewldann bajarbn ne, di heman dem de hewldann bajarkirina ziman, and jiyana kurdayety ne. Ev hem hewldann berxwedana ji nuh ve duristkirina nasnameya netewey (kollektv) ne. Ev hewldan hem berxwedana li hember tofana asmilasyona tirk in. Ez dibjim tofan, unke poltkaya asmilekirina tirkan di reng tofaneka har de ye; muxatabn xwe oke dike, ruh mejiy muxataban kung dike, ji lay dern ve wan seqet dike, radeya wan dikne. Ji ber kargerya tund ya v erxa asmilasyon, hema bibjin ku tevay kurdn Bakur di nav travmayeka ziman dern de ne.

* * *

Pnyaza min, lidarxistina pbezyek ye.

Bguman heta bi niha gelek pbez hatine lidarxistin. Bi qas ku ez p dizanim, ev pbezyn han di war helbest rokan de bne. Hindek saz dezgeyan yan j kovaran pbezya helbestan yan j pbezya rokan li dar xistine. Di van pbeziyn han de zdetir xelatn sembolk hatine dayn, ango qymeta madd gelek km bye. Wek mnak, sal kovara Nbihar pbezyeka rok helbestan li dar xist. Bi tevay 35 rok bo pbezya rokan hatibn ku ji vana 6-7 heb xebrok (masal) bn. hem j bi kurdya kurmanc bn.

Ya ku ez pnyaz dikim Pbezya Xwendin ye. ne bona salmezinan l bona zarokan e; ji 12 salyan heta 18 salyan. Ev pbezya han gelek pratk e, her saz, te div bila komeleyeka and-huner be yan j syas be, te div weanxane yan j liqek partyeka syas be, heta ku di nav mal de malbat bi xwe j dikane v pbezy li dar xne. Meriv dikane bi xwe zarokan hilbijre yan j meriv dikane li girseyn mezin, bo rayagit lan bike. Meriv dikane hem zarokan fr xwendin bike hem j pbezy di nav wan de bike.

Ez l jr forma lidarxistina v pbezy piek zelal bikim, l min div p behsa mentiqa w bikim. Herwek ku tye zann ziman ku zarok p neaxifin ew ziman d li ber mirin ye. Ango dema ku axaftvann zimanek neman, ew ziman ji nav tye hilann, herwek ziman sumer yan ziman yewnaniya kevn yan j wek ziman zend-avestay ten di pirtkan de dimne. end ku tofana asmilasyon me kiribe nav pencn xwe yn hesin j l me qet nyet nn e ku em wisa bi hsan aqubeta ziman sumer bnin ser ziman xwe de! Ger ne wisa be j ez wisa tdigihm, ku di v war de hewldann hja hene. Hing me div em li areyn maqul bigerin hewldann xwe yn berxwedan di seravy re, ji dendik de pk bnin; ango em ber xwe bidin zarokn xwe. unke ji sed heft-hety binhi meriv di zaroktiy de ekl digre. Mezinn me bereday negotine kurm r heta pr.

Bila malbatn kurd viya ba bizanin ku ten axaftina bi ziman kurd ya bi zarokan re qm nake ku zarokn me bi ziman kurd biaxifin. Jiyana bajar li ser xwendin nivsandin saz bye. Dinya j tev bye bajarek. Bguman malbatn kurd divt li her der bi zarokn xwe re bi ziman xwe biaxifin. Ev yek di roja royn de wezfeyeka ferz e. L divt teqez wan fr xwendin nivsandina kurd j bikin. Niha em bala xwe bidin, i malbatn ku li mala wan rojname kovarn kurd hebin, zarokn wan fr xwendina kurd bne. Ev zarokn han ziman xwe ji br ve nakin. Lbel zarokn ku nikanin bi ziman kurd bixwnin, alfabeya kurd nas nakin yan j qet metneka kurd neketiye dest wan, hing pit destpkirina prosesa dibistan, ziman kurd ji br ve dikin. Niha li Kurdistana Bakur ji sed nod neh zarokan qet nikanin bi kurd bixwnin. Jixwe, herwek tye zann, pirraniya xelk kurd yn Bakur, i gund i bajar, d bi zarokn xwe re bi tirk diaxifin, bi w tirkya kurdan. L gelek malbat hay ji xwe nn in; ango fehma ziman dayk yan j fehma neteweyatiya kurd li ber wan nema ye, yan j qet nebye. Dibe ku tu peywendiyek di navbera ziman dayk pkhatina nasnameya netewey de nedtibin j. L bi saya v pbeziy meriv dikane wan hyar bike. Beek j hay ji xwe hene, bi zarokn xwe re bi ziman xwe diaxifin l hza wan a berxwedana li hember tofana asmilasyon nn e. unke erxa sstema perwerdeya tirk qet mecal nade wan. Niha d perwerde ji berya dibistan dane destpkirin. Zarokn s, ar, pnc e sal li dibistan, havn zivistan ber pola yekem perwerde dikin. Ev yek ji bin ve ziman me tune dike. Hing ev pbazya han dikare heta radeyek bona wan bibe palpitek da ku bikanbin li ber pln har n tofana asmilasyon li ber xwe bidin.

Ya rast min v pbezy par bo Navenda Kitb anda Zarokan ya Astrid Lindgren ku ji lay Weqfa Kurd ya Kultur li Stockholm ve li Diyarbekir ava bye pnyaz kirib. Lbel wan v pbezy wek Pbezya rokan ya Astrid Lindgren li dar xist. Pbez d bi kurdya kurmanc kurdya zazak wek du ben cih bibya. Bona her leheyek juryek amade kiribn. Bguman bona zazak cih, kurmanc cih b. Zarokn ku temen wan ji 12 heta 18 sal dikanbn bi rokn xwe bedarya v pbeziy bikin. Daxuyaniya lidarxistina pbezy li her der hate weandin. Ango her kes p hesiya ku d pbezyeka wisa bibe. Xelatn wan j ji lay madd ve ba bn; bo yekemny 750 YTL, duyemn 500 YTL syemn j 250 YTL. Diviyab ku v yek zarokan sewq bedary bikirana, l mixabin, ten zarokek 2 rokn xwe yn bi kurdiya zazak bona v pbezy andibn. V zarok ber j du rok li kovara VATE dabn weandin.

Di organzekirina v pbeziy de qusrek nn b. Lbel div ev yek bte zann ku ev pbez ne reelst b. Ne reelst b, unke, rok bi xwe formeka edeb/estetk ye. Di v temen de ji milyonan yek zarok tnagih b hela forma rok i ye, i dibe rok i nabe rok. Ev yek ne ten bona zarokn kurd n Bakur l bona hem zarokn chan derbas dibe. Em dev ji nivsn berdin, ger em rewa civaka kurdn Bakur ji lay xwendina bi ziman kurd ve analz bikin, d bte dtin ku di nav salmezinan de ev rje ne ji sed pnc e j. car di nav zarokan de dibe ku ji hezar yek j nebe. Yan, ger rewa xwendin ev be, hing nivsn, hem j nivsandina berhemeka huner dibe fentazyeka luks. W dem div em reelst bin. Civaka xwe ba nas bikin, pbezyn ku em li dar dixnin j divt li gor asta civaka me bin. Herwisa, divt her alakiyn me ji ser de gav bi gav, pl bi pl xizmeta jiyandin gekirina ziman me bikin. Ji v end, di v gava p de em pbezyn xwendina bi kurd (kurmanc, zazak) li dar xnin d karek aqilane be. Divt ev pbez berdewam bne kirin. Bguman ew zarokn ku fr xwendina kurd bibin d d hem ziman xwe di binhi xwe de biparzin hem j d siberoj bibin kirdeyn berhemn edeb yn wek helbest, rok romanan j. Nasnameya wan a netewey di nav derniya wan de d li ser zemneka mad rne.

Pbez d awan bibe?

Berya her tit divt organzator bi qas 50 metnn sivik yn wek xebrok (masal) yan j rokn zarokan amade bikin. Her metnek bi qas rpelek kaxiz A4 be puntoy wan ne hrik be. Metnn ku bne xwendin d ev bin. L di dema pbezy de d ji nava 50 heb metn yek bte kiandin, d li gor ans zarok kjan derket, d zarok wiya bixwne. Di vir de espr ev e ku, divt zarok beriya pbeziy her 50 metn j bixwne. unke kakil v pbezy frkirina xwendina ziman kurd ye. Her tit xizmeta viya dike. armanca berfireh j, parastin gekirina ziman kurd ye. Bguman zarokek 12 sal ku 5 poln dibistana sereta temam kirine, dikane roj deh metnn wisa bixwne xwe bona pbezy amade bike.

Pbez dikane bi du yan j end etaban bibe. Di etab yan j etabn p de ji nav yn ku her ba dixwnin 20 zarok yan j 10 zarok bona fnal d bne hilbijartin. Div juryeka ba bteref hebe, di xwendin de bala xwe bide ser rastxwendin, bilvkirina peyvan (vurgulama), herikandina hevok dksiyon. Teqldkirina diyalogan wext j qistasn serketin ne.

Div fnal di saloneka bijare de bibe ji xelk re vekir be, bi taybet zarokn bedarvan iqas zde bin ewend ba e. iqas apemen eleqe ba nan bide ev yek bona aktuelkirina pbezy ba dibe. unke aktuelkirina v pbeziy di heman dem de aktuelkirina ziman kurd ye. Jixwe, esprya me ya bingehn ev e. Ji v end divt aly xwe y nandana bo rayagit, te div bi riya apemeny yan bi awayn d be, div bi awayek gelek cazb be. Pbez end cazb estetk be, ev yek d maja ziman me di av girseyn xelk de bilindtir bike.

Xelata madd manew ya v pbezy div xwed qymeteka ba be. Ango di ertn royn de bona yekemny 1000 YTL, bona duyemny 750 YTL, syemn 500 YTL her wisa, bona kesn heta dehemny j her yek 100 YTL xelata madd ligel plaketn bi qalte, ez bawer im her saz dikane gelek bi hsan bide. Ger saz bi xwe nikanbe j, bi hsan dikane bona lidarxistina pbezy sponsorek yan j end sponsoran peyda bike. Wek mnak, Navenda Kitb anda Zarokan ya Astrid Lindgren j dikane v pbezy bike, herwisa, Kurd-Der, Toplum-Der, Navenda anda Ehmed Xan, Komeleya ira, Komeleya Ciwan-Kurd, Komeleya Nivskarn Kurd, Ensttuya Kurd, Baskn Ciwanan yn DTP, Hak-Par, Kadep Xulasa, i komele sazyn kurd yn li Diyarbekir, Wan, Mrdn, Srt, Xarpt, ewlg, Drsim, Adene, Mrsn, Stenbol, Bruksel, Munih, Frankfurt hene, gi dikanin gelek bi hsan v pbeziy li dar xnin. Ji lay huqq ve j tu astengek li pya kirina pbezyeka wisa nn e. unke di destrnameya hem komele, part sazyn kultur de xala lidarxistina alakyn kultur teqez heye ev pbezya han j alakyek ji alakyn kultur ye.

Bguman di heman dem de li bajarek bst saz dikanin her yek cih bi cih li heman wext j v pbezy bikin. Yan j, end saz dikanin bne ber hev, ligel hev komsyonek ava bikin v pbezy bikin. Organzator dikanin hejmara bedarn pbezy bisnor bihlin, ango dikanin bibjin, em v pbezy ten di navbera 20 zarokan yan j 50 zarokan de li dar dixnin, dikanin hejmara bedaran bsnor j bigrin. Ev yek li gor hza wan a madd, kadro cih wan e. Lbel, di encam de her end ziman kurd aktuel bibe xwendevann ziman kurd zde bibin j l esas ew saz bi xwe dibin xwed girseyek. unke ev zarok malbatn wan biv-nev bi awayek manew bi w sazy ve tne girdan, qet nebe di nav wan de dilbestniyek pk t. Ev zarokn han, yn ku bedar pbezy bne, yn ku xelat wergirtine, siberoj tev dibin kadroyn van sazyan.

Dema ku pbez tye lankirin bi nde heta roja ku pbez d bibe, div ew sazya organzator kar frkirina xwendina bi kurd bo zarokn ku d bedar pbezy bibin bigre ser xwe. Ango divt bi daxuyanya xwe ya p bide zann ku ew d bona frbna xwendin, yan j bona pdebirina xwendin bi her away amade ye ku alkarya bedarn pbezy bike. Div bike j. Ev yek bona sazyeka kultur firsendeka gelek mezin e ku ji xwe re endaman, layengran peyda bike. zarokn ku d li mala xwe bi alkarya malbat yan j bi mkann din xwe amade bikin j mumkin e.

Dema ku zarok bona serldan tne sazy, komsyonek ku ji ruh zarokan tdigih, ziman zarokan ba dizan, ango bi taybet kes yan j kesn ku xwed formasyoneka pedagojk in, div v kar hildin ser mil xwe ligel zarok malbata wan peywendyn ba daynin. Ev ne karek gelek zor e, na, kar zewq ye, sivik e, lbel gelek j cidd ye. Jixwe armanca hem komele saziyan ew e ku xwe bigihnn girseyn xelk. Di nav xelk de xwe organze bikin. Ev pbezya han rya v yek j vedike.

Sazyek dikare sal end caran pbezyn wisa li dar xne l tatla havn bikrtirn wext e. Ger sazyek her sal yan j sal end caran v pbezy bike, hing dikare ertek wisa j dayne ku he zarokn ku ber xelat girtine d maf wan bedarbn bona pbezya duyem pit w nn be.

Bala xwe bidin, iqas kulbn mezin, kulbn serket yn futbol hene, gi xwedy tmn zarokan in. Bi hezaran zarok ji piktiya wan de perwerde dikin, ku 10-15 sal bi nde dibin strn chana futbol. Ez bawer im bi lidarxistina her pbezyek d 50 zarokn kurd fr xwendina kurd bibin. Ji van pnc zarokan htmal e ku 10-15 sal bi nde 10 heb kadroyn tkona kurdperweriy ji nav vana derkevin.

Bguman, em kurdn Kurdistana Bakur hn j bindest in, tu statuyeka me tune, l em ne reben in, bi qas ku firsend bikeve dest me, bi qas hza xwe em j dikanin li ser hesab neteweya xwe hn karn hja bikin. Ger em rastiya w bibjin, niha gelek mkann demokratk j ketine dest me. Qet nebe, ro ji duh tir e. Gelek nann bala yn ji hewldann kurdan yn stfadekirina ji v rew j hene. car em bi v pbezy berxwedana xwe qewtir bikin. hem sazyn me dikanin pbezyeka wisa li dar xnin.

Ev pnyaza han wek pnumayek ye; dibe ku km be, ne zelal be, l wek fikrek maqul li ber dest her kurdek ye. Her saz dikane li gor ertn xwe li gor hza xwe li ser bingeha v dmana fikirn v pbezy bigihne formeka kamil. Lbel div ney jibrvekirin ku forma bbezyek yan j projeyek end kamil tekuz be j, ger ew kadroyn ku w kar pk tnin ne ehl kar xwe bin, lyaqeta wan li ser nn be, ne dealst bin, ango ne ji dil bin, encameka bixr nakeve dest.

Diyarbekir, 27. 11. 2007

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org