Hevpeyvn bi smail Beiki re: er Tirkan Kurdan D nebe

 

 Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Ji roja ku ra dervey snor ketiye rojev vir de hsteryeka civak derketiye hol. Tu dibj qey her kes di nav halet rhyeyeka wisa de ye ku, hema dixwaze w j bigrin lekeriy. Gelo cenab we viya awa rove dike?

Di meha kewra 1998an de bona ku serok PKK Abdullah calan ji Sriye bidin derxistin fiareka tund li ser Sriyey hate meandin. Rveberiya Sriyey, serokkomar hafiz Esad hate tehddkirin. Serokkomar, serokwezr, serok TBMM, serekerkan fermandar hzn bejay berdewam daxuyanyn ku Sriyey tehdd dikin belav kirin. Di van daxuyaniyan de dihate gotin ku, Em dizanin calan li Sriyey ye. Ger di demeka kurt de ji Sriyey neyte derxistin, em bi xwe am dagr bikin pirs hel bikin. Fermandar hzn bejay Atila Ate ser snor Sriyey van tehddan li wir dubare kir. Di encama van gefxwarinan de serok PKK Abdullah calan di roja 9 kewr 1998 de ji Sriyey hat derxistin. Di destkeftina v serketin de roleka gelek mezin a van tehddan heb. Bona calan pvajoya Yewnanstan, Federasyona Rsyay, talya bi v away dest pkir.

Gefxwarineka bi v reng di mehn lon kewr n sala 2007an de bona Hukmeta Herma Kurdistan, bona serok Part Demokrat Kurdistan serok Hukmeta Herma Kurdistan Mesd Barzan, bona serok Yekt Nitiman Kurdistan serokkomar raq Celal Taleban j derxistin rojev. Ji serokn kurdan dihat xwestin ku ew bona damezrandina dewleteka federal nexebitin, bila referanduma Kerkk betal bikin, bila li hember PKK ya ku li iyay Qendl baregeha xwe danye, bi awayek aktf bikevin nav er bila berevaniya mafn netewey yn tirkmanan bikin. Di prosesa van gefxwarinan de ji bo ra li ser Bar PKK wek hincetek dihat bikarann.

Cihtiyeka gelek girng di navbera tehdda kewra 1998an kewra 2007an de heye. Li sala 1998an Sriye dihate tehddkirin l leker nebn ser snor Sriyey. ekn er n giran, mna tank top nebiribn ser snor. Lbel di kewra 2007an de lekerek gelek zde biribn ser snor. Amrn er yn giran, mna tank top hawan wesatn din n er biribn ser snor ku 200 klometre dirjahiya w heye. Tew ji sala 2006an de dest bi v amadekariya han kiribn. Dihat diyarkirin ku, 100 hezar an 150 hezar, carnan j 250 hezar leker li ser v snor hatine komkirin.

Herwek sala 1998an dixwestin bi riya gefxwarin serkeftinek bidest xnin. Diviyab ku ligel v gefxwarina leker rayagit j hyar bikin da ku bibe pitgr v gefxwarin. Bi riya merasmn cenazeya ehdan, bi riya rtueln alay bi wan alakiyn provakatf n hzn veart yn dewlet rayagit hat provekirin kela w rakirin. Gelek akera ye ku rayagit li hember kurdan dihate pjkirin dixwestin bi v ry, fiara li ser kurdan hn tundtir bikin. apemen masmedya bona pkanna rayagityeka wisa bona tevgern v rayagit roleka sereke lstin. Lewre j ne rast e ku meriv rabe bibje ev rayagit ya han bizava w ji xwe re, xwe bi xwe dest pbye. Ev rayagitya han ji lay hzn dewlet ji lay v apemeniya ku gelek pt bi deolojya ferm ve girday ye, hate pkann rvebirin.

Li sala 1998an di encama tehddan de serkeftinek bi dest ketib. d zehmet b ku serokkomar Hafiz Esad, rveberiya Sriyey lderek gerlayan li welat xwe bihewne. L serok Hukmeta Herma Kurdistan Mesd Barzan bi pxistina berxwedaneka biryardar maqul bal kiande ser mafn kurdan, gelek rewabna van mafan da zann, herwisa, da zann ku ev mafn han, ango mafn xwezay yn civaka kurd bona tu kes bona dewleta tirk j nabin tehdd. V berxwedan p li w serketina ku tirkan dixwest bi dest bixnin girt. Lbel li hember v berxwedana biryardar maqul pwst bi tehddn hn tundtir berfirehtir heb. Lewre j bi riya alakyn provakatf, bi riya merasimn cenazeyn ehdan, bi rtueln alay, bi riya talankirina hindek maxazayn kurdan, bi rkirina li ser Partiya Civaka Demokratk bi rn girsey yn li hember kurdan radeya v tehdda han bilindtir kirin.

i dema ku pirs were ser mafn filstnyan, tirkn Bulgarstan, tirkn Trakyaya Rojavay, tirkn Qibrs, tirkmann Kekk, tirkn li Kosovay, bonaq, een vetnamyan hing Tirkiye ji lay azady ve nzk pirsa wan dibe. Dide zann ku daxwazn wan daxwazn rewa ne. L i dema ku pirs were ser mafn kurdan hing ji lay bereveniya dewlet ve bala xwe dide ser dibje, daxwazn demokratk n kurdan asaya dewlet tehdd dikin. Bona ku van daxwazan bipelxe tundiyek ku digih radeya terora dewlet tetbq dike. Di war pelaxtina van daxwazan de fiardin, qedexekirin cezakirin wek poltkayn bingehn tne dtin. H ne di bala dewlet de ye ku mafn azady yn kurdan j, qet nebe, bi qas mafn wan geln ku me li jor nav wan hejmart hene rewa ne. Daxwazn kurdan tune dihesbe, ji nedt ve t. Lbel ev poltkaya han ten li hember kurdan ku wek bira tne bi nav kirin t pxistin. Lewre, li kuder dibe bila be, Tirkiye nasnameya kurd nas nake, naxwaze nas bike. Hn j wek komikn ku d bne tirkkirin li wan dinre. Bona tirkkirin, bona asmilekirin her tedbr tetbq dike. Di v ry de fiardin, qedexekirin cezakirin bi awayek tund tne bikarann. Ew devern ku kurd tde nitecih in, mna pareyek ji welat tirkan tne dtin. Digel ewend fiardin, dsa j, hindek meriv van rskan digrin ber av dawa mafn xwe dikin. Ev j dibe sedem ku dewlet fiardin qedexekirin cezakirinan hn di radeyeka bilindtir de bi kar bne. Ew dewleta ku ziman kultur nasnameya miletek nas neke, mafn wan n demokratk qebul neke, bgav e ku fiardinn di radeya terora dewlet de bi kar bne. Li Tirkiyey sedem bingehn y pkhatina rewa iddet teror ev helwsta dewlet ye.

Ev hem didin nan ku kurd ne mna welatyn wekhev l mna civakek ku li ber asmilekirin ser emandiye, wek civakek ku divt bte asmilekirin tye dtin. Em dikarin v yek wek muameleya koletiy j bi nav bikin. Li saln 1930, wezr Edalet y w dem Mahmut Esat Bozkurt gotib, Ten mafek bo kurdn li Tirkiy heye, ew j xizmetkariya bo tirkan e. di roja royn de j, kurd cardin wek kole tne qebulkirin. Di v arovey de daxwazn azadiy yn ku ji lay kurdan ve dibin, bi reaksiyoneka tund tne pwazkirin. Ez dibjim qey kirina alakiyn provakatf, slogann ku di cenazeyn ehdan de tne avtin, pxistina rtueln alay, herwisa, bi v ry gekirina bizavn girsey yn civaka tirk, peywendiya van titan bi v tgihatin heye. Dibjin, Hn heta bi duh soln me dialastin, nke awa radibin dawa azadiy dikin! Ev tgihatin heye.

Gelo meriv dikane bibje ku apemen ji lay siyasiyan lekern malnin ve tye pjkirin?

Bel, meriv dikane bibje ku apemen ji lay siyasiyan lekern malnin ve tye pjkirin. Beeka mezin ya apemeniya tirk wek liqek Rxistina Muxaberata Netewey (MT) dixebite. Meriv dikane hindek ji endamn apemeniy hindek ji endamn zanngehan j, ji yn ku pjkirin dikin, bihesibne.

Gelo encamn harbna hestn netewey i ne, aya dibe ku ev reksyon ji kontrol derkevin?

Di encama manpulasyonn dewlet de hestn netewey, ya rast hestn njadperestiy bilind dibin. Helbet ev pvajo, ji lay rvebirina dewlet ve j layn xwe yn xeterey hene. i dema ku mtng numay me bi v away bne pxistin hing tgihatina em snoran bibeznin, em ldin, biknin, bipelixnin j p ve die, daxwaza van titan zde dibe. Hing pit ku ev neyne kirin, yan j di dema xwe de neyne kirin, car baweriya bi sazyn dewlet j kmtir dibe.

Ez ne bawer im ku ev reaksyon ji kontrol derkevin. Sedem j ev e ku, di pirsa kurd de poltkaya bingehn a dewlet asmilasyon e. Di v derbarey de du kirinn bingehn hene. Yek j ev e ku, r nedin pkhatina burjuvaziyeka kurd ku li ser xaka xwe hilberniy bike, li herma xwe karxaneyan veke, berhemn xwe belav bike, bazara herm bigre bin kontrola xwe. Di herma kurdan de bi poltkayeka gelek taybet dewlet p li v yek digre. Ji sermayedarn kurd tye xwestin ku ew li rojavay kar bikin. Bi riya mekanzmayn cr bi cr ber sermayey didin rojavay. Wek mnak, ger yek li rojavay karxane veke hing dikane gelek bi hsan krd wergire l i dema ku bona avakirina karxaneyek li herma kurdan daxwaza krdiy bte kirin hing bank gelek zemet derdixin piya karsazan. Di v arovey de xwed l derketina li axayn gundan x serokeran j ew e ku pergala xwe ya feodal berdewam bikin. Ev j poltkayeka bingehn e. Korucut (hzn ceh) j, sazyeka wisa ye ku dem dezgehn feodal, peywendyn feodal li ser piyan dihle, berevaniya wan dike. bi v away bizava rizgariya kurd hn batir dikeve bin kontrol, hn batir p l tye girtin. Ew pereyn ku dikeve dest serek korucuyan, yan j darayya ku bi dest dixnin, cardin wek poltkayek ber v sermayey j didin bajarn rojavay. Bona viya tne tewqkirin.

Kirina duyemn, li hember roinbran e. Ev j, dibjin em fiardineka wisa bikin ku bila roinbrn kurd nikaribin li ser axa xwe, wek mnak, bila nikaribin li bajarn wek Diyarbekir, Batman, Wan, Srt, Clemrg, Mrdn, M, Agir, Bazd, Melazgir, Gever, Nisbn, Qoser Farqn bimnin. Gelek evkir ye ku tunebna burjuvaziyeka kurd a li ser axa xwe, herwisa, tunebna roinbriya kurd ya li ser axa xwe, ji lay pirsa kurd ve xwed kargeryeka girng e.

Asmilasyon li sazyn wek xwendegeh, dayreyn dewlet, apemen heta ku li nav malbat j tye pxistin. Dn j di v arovey de dikane rolek bilze. Divt ev di aroveyn cih de bne helsengandin. Ji lay din ve gelek karsazn kurd yn ku li bajarn rojavay yn mna Stenbol, Bursa, Anqere, zmr, Aydin zmt j kar dikin hene. Lbel evn han ne burjuvaziya kurd in, meriv dikane wan di nav burjuvazya tirk de bihesibne.

Di v arovey de gelek kurdan cih-war xwe terk kirin, ne metropolan, ne li bajarn rojavay akinc bne. Hewl didin xwe da ku li wan deran bi cih bibin. Beeka girng ya van merivan dev ji mal milk xwe, xan zev rez xwe yn li welat xwe, ango li cografyaya kurd berdane dixwazin li bajarn rojavay ji xwe re milk bikirin, d li wir koka xwe berdin erd. Ev proses bona asmilasyon reweka gelek guncaw pk tne. Herwisa, tye zann ku xwendegeh apemen malbat dayreyn dewlet j bona pkhatina asimlasyon her di nav hewldan de ne. Surgnkirin j helbet bona asmilasyon reweka guncaw pk tne. Herwisa, nhatek ji ber sedemn zdebna nufs, ji ber sedemn ekonomk, ji ber sedemn kar peydakirin j her tim heye. Peywendiyn ku di v arovey de dibin j, bona pkhatina asmilasyon reweka guncaw tnin hol. Wisa texmn dikin ku di encama van peywendiyan de end nif bi n de d asmilasyon temam bibe. Jixwe, di encama ewitandin xirakirina gundan de beeka grng a nufsa kurdan bgav maye ku kober bajarn rojavay bibe. Xebateka dewlet ya di v derbarey de j her heye. Lbel, dewlet bi zanebn r nade ku nufsa kurd ber koberya xwe bide kampa Mexmr a li navbera Msil Duhok. unke li wan deveran asimlasyon nabe tew di ser de j gelek akera ye ku nasnameya kurdayetiy hn xurttir dibe.

Meseleya netewey di bingeha xwe de meseleya ax ye. Ger lingn meriv li ser axa meriv bin, meriv li ser axa xwe be, di nava gel meriv de peywendyeka organk hebe, hing di war helkirina pirs de meriv di pozsyoneka guncaw de ye. Ger ji sedemn abory, bi mebesta peydakirin kar meriv ji ser axa xwe, ji gel xwe bi dr ketibe, ji axa xwe, ji gel xwe veqetiyabe hing ev yek tye v watey ku li hember dewlet meriv gelek lawaz e. Di roja royn de d gelek roinbrn kurd ji v yek haydar in. Roinbr d dizanin ku surgn ima dibin. Roinbr d j haydar in ku ima herma kurdan li pa hitine, ima r nedane ku sina bi p keve, wek mnak, d dizanin ku bendav ne bona avdan l ten bona hilberandina elektrk bne, v elektrk j didin rojavay. Herwisa, ima gund tne ewitandin xirakirin, bona i korucut tye arastekirin, ima malbatan ji cih warn wan didine koberkirin? Derbarey van mijaran de li gel beeka roinbrn kurd pzanneka n ge dibe. Ji ber v yek d pwstiyek e ku roinbrn kurd di na ku li bajarn metropol yn mna Stenbol, Anqere zmr binecih dibin, divt li ser axa xwe binecih bibin.  Ev roinbr di nav prosesa ji metropoln Tirliye, ji Ewropay bo vegera ser axa de ne. Di roja me de yek ji prosesn grng ev e. Roinbrn ku li metropoln Tirkiyey yan j li bajarn Ewropay dimnin d dest pkirine demeka grng ya ji salek li welat xwe derbas dikin. Meriv dikane v pven biopne. Di mijara roinbrn kurd de meriv dikane proseseka wisa bibne. Ev j rastyek e ku veger, ango vegera bo welt hindek rskan di nav xwe de dihewne. Lbel ronbr j, jixwe, van rskan digrin ber av vedigerin. 

Ev rn ku li van mehn dawn li hember kurdan, bi taybet li hember Partiya Civaka Gel dibin, dibin sedem ku di kurdan de hyaryek bibe, hestn netew bihztir bibin. Meriv dikane viya wek kargeriyeka neyn ya deolojy j bihesibne. Ev bizavn komel yn ku tne pxistin, ev njadperest w encama ku dixwazin bi dest bixnin ligel xwe nayne, berevajiya w, rewa ku dewlet qet naxwaze bibe pk tne. Mtng numay men li dij kurdan, herwisa, rn li hember kurdan, li hember saziyn kurdan wisa hate pxistin ku, v yek hindek kurdn ku di xew de bn j hyar kir. Di v arovey de, r hindek kurdan hate kirin ku ew gelek wext ber bar kirine hatine li bajarn rojavay bicih bne, tu peyweyndiyeka wan bi siyaset re nn e bi qas dewlet li hember gerla ne. Di encam de em dikanin v r wisa rove bikin ku Dibe ku we kurdtiya xwe ji br ve kiribe lbel em dizanin ku hn kurd in. Em li dij we ne j. Em we j tune bikin. Ew mtng numay men ku hatin pxistin tgihatineka wisa, hiyaryeka wisa j kirin. Ger ev pxistina van numayan zdetir bibe, di van merivan de, li nav van malbatan xwestineka wisa hyar bibe ku cardin vegerin welat xwe, ango vegerin ser axa kurdan. Ev j d p li prosesa asmilasyon bigre, d j re bibe asteng. Ez ne bawer im ku di v arovey de pevneka cidd di navbera kurdan tirkan de bibe.

Meriv dikane v mijar wisa fade bike ku poltkaya bingehn asmilekirin e, wek wazek asmilikirina kurdan bo tirktiy tye tetbqkirin. Di prosesa tetbqkirina v waz de bi taybet p li pevneka kurdan tirkan digrin. Nexwe, wazn tund dikanin kurdayetiy hiyar bikin, v proses bileztir bikin. Digel van hemy hewldanan ger dsa j komel li hember asmilasyon li ber xwe bidin, hewl bidin xwe da ku kurdayetiy biparzin, pdetir bibin, gelo w dem d aw be? Hing pwst e, yn ku naxwazin asmile bibin, li hember asmilasyon li ber xwe didin, dixwazin kurdayetiy biparzin pdetir bibin div bne tunekirin? Meriv dikane bifikire ku ev htmal j di fehma serweriya tirk de heye. Lbel ez ne di w qenaet de me ku ev htmal d were pkann. Ji ber ku kurd d bi piran ne li hermek ne, ji ber ku kurd li rojavaya Tirkyey j hene, ji ber ku amrn ragihandin hene, ji ber ku di war peywenddann de amrn teknolojk zdetir bne, lewre d ev yek r nade bicihanna nyeteka wisa. Wek mnak, ger li goeyeka din a chan byerek r bide, dikane bi riya telefonn destan hn ku 24 saet di ser re nebe, li her aly chan were bihstin. Ev j akera ye ku divt operasyonn wisa bi vear/nihn bne kirin. Wek mnak, d telefonn destan j dikanin r nedin ku karek wisa nihn bimne.                   

d dewleta tirk, karbidestn hukmet, berpirsyarn art j j haydar bne ku pevneka etnk d ji hev cudabn ligel xwe bne. Wek mnak, serekerkan ku hn ar pnc meh ber digot y ku nebje i ba e ku ez tirk im, ew dimin me ye pit ku li meha kewr mtng numay me bn bi n de d pwst p dt ku bibje kurd Birayn me ne. Li vir j mumkin e ku meriv kargerya neyn ya deolojy, encamn v yek bibne.

Gelo cenab we ji lay halet ruhyeya civak ve, v rewa neasay ku her li dar e her tye xwestin ku Tirkiye r dervey snor bike, awa dibne?

Di nav civak de, di nav hi wan de ew xwestina bezandina snoran ten li hember kurdan derdikeve rojev. Wek mnak, li navbera saln 1985 1988an li Bulgarstan tirk dihatin ewsandin, navn wan bo navn Bulgar dihatin guhartin, tirk dihatin bulgarkirin. W dem, bezandina snoran h nehate rojev. Gelek li hember v poltkaya navbor ya Bulgarstan derketin l kes negot, em r dervey snor bikin hemnjadyn xwe rizgar bikin Titeka wisa nehate rojev. Bona tirkn Trakyaya Rojavay j her wisa. Qibrs j, divt di aroveyeka cihtir de were helsengandin.

____________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: Evrensel Kltr, Hej: 192, Berfanbar 2007, r. 74-77

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org