r Malmsanij: Herakletos

 

 

Roan LEZGN

 

 

Reya verne, ez vana qey 1992 yan 1993 bi, mi ser qapax yew kitab de namey Malmsanij dbi. Dyarbekir de, Ber Koy de ser yew dezgey seyar de kitab ameyn roti. Mi bala xo da kitaban ser, myan nan de kitab Malmsanij Said-i Nursi ve Krt Sorunu estbi. Mi nzanayn ke Malmsan namey yew koy yo la hna z n namey yew ko ardibi vr mi, koyan welat mi ra yew koyo serberz, heybetin esaletin

Welat mi welat koyan o. Welat mi end wayr koyan serberz heybetin esaletinan bo, -ez zana- hende z dere derxoley xorn, al uxr tede est. Eke derey xornan, al uxran ra nbo ma do sen berzya koyan bivnin?

Malmsanij yew koy welat min o. Ez patya xo bminet bi bawer anena n koy.

Herakletos, namey kitab ran Malmsanij yo. No kitab lula 1988 de Upsala Swd de, het Weanxaney Jna N ra ginayo ape ro 51 rpel o.

Ver ke ez muhtewaya n kitab ma ser o malumatan bida, ez wazena derbar mamosta Malmsanij de bink agahyan bida ima wendoxan erjayan.

Malmsanij 1952 de yew dewa Pran de ameyo dinya. Wendi xo yo vern myann Pran Dyarbekir de, unverste z Anqara de qednay. Dima re het serr malimye kerda. Myan serran 1975-1981 de semed fealyetan kurdayet ra hr rey dekewto hepisxane. 1982 de vejyayo teber welat, yo Ewropa. Unversteya Sorbonne (Pars) Unversteya Uppsala (Swd) de qism ziwanan ran wendo. Dima ra Unversteya Linkping de qism perwerde de wando. Swd de Unversteya Gteborg de master xo temam kerdo.

Malmsanij hna zaf bi leheya kirmanck tirk nuseno. Ehmed Xas Usman Efendy Babij ra pey heta 1970 welat de kirmanck (zazak) nnusyab. Malmsanij keso tewr vern (yewin) o ke serran 1970 de welat de kirmanck nuto. Ey tay hevalan xo 1979-1980 de Tirkya de kovara (dergya) Trje vete. Nmey na kovare kirmanck (zazak) nmey aye z kurmanck (kirdask) b. Ferheng vern kirmanck Malmsanij hazir kerd 1987 de ner kerd. Ey farisk tirk ra tay hkayey z tercumey kirmanck kerd. Reya verne ey Mewlid Ehmed Xas Usman Efendy Babij herfan erebk ra arnay (taday) herfan latnk ser n her di ar kirmancan bi ma day naskerdene.

Heta ewro nizd pancas rojname kovaran de, bi seyan nutey Malmsanij vejyay ey n kovaran de redaktorye kerde: Trj (zmr), Hv (Pars), Armanc (Stockholm), arira (Stockholm), Wan (Stockholm), ira (Stockholm).

O ewro serredaktor kovara Vatey yo.

Heta ewro n vst di (22) kitab Malmsanij vejyay:

  • Yzylmzn Balarnda Krt Milliyetilii ve Dr. Abdullah Cevdet, Uppsala, 1986
  • Ferheng Dimilk-Tirk, Uppsala, 1987; stanbul, 1992
  • Herakletos, Uppsala, 1988
  • Li Kurdistana Bakur Li Tirkiy Rojnamegeriya Kurd (1908-1992), Ankara, 1992 (Malmsanij & Mahmd Lewend)
  • Folklor Ma ra end Numney, Uppsala, 1991; stanbul, 2000
  • Said-i Nursi ve Krt Sorunu, Stockholm, 1991; stanbul, 1991
  • Abdurrahman Bedirhan Ve lk Krt Gazetesi Krdistan say: 17 ve 18, Stockholm, 1992
  • Bitlisli Kemal Fevzi ve Krt rgtleri indeki Yeri, Stockholm, 1993; stanbul, 1993
  • Czira Botanl Bedirhaniler ve Bedirhani Ailesi Derneinin Tutanaklar, Stockholm, 1994; stanbul, 2000
  • Krd, Krmanc, Dmli veya Zaza Krtleri, stanbul, 1996
  • Ferhengek Kirdk-Pehlevk-Kurmanck, Stockholm, 1997
  • Krt Teavn ve Terakki Cemiyeti ve Gazetesi, Stockholm, 1998; stanbul, 1999
  • Kurdiskt frfattarskap och kurdisk bokutgivning: bakgrund, villkor, betydelse, Stockholm, 1998
  • lk Legal Krt renci Dernei Krt Talebe-Hv Cemiyeti, Stockholm, 2002
  • Diyarbekirli Cemilpaazadeler ve Krt Milliyetilii, stanbul, 2004
  • Pre Luye, Weqfa Kurd ya Kultur Li Stockholm, Stockholm, 2004
  • Rind Kincan Xo ra Dana, Stockholm, 2004
  • Rind Heywanan Nas Kena, Stockholm, 2004
  • Rind Baxey Kaloy de, Stockholm, 2004 (Malmisanj & Mehmet Uzun)
  • Rind Vana Min a, Stockholm, 2004 (Malmisanj & Mehmet Uzun)
  • Rind Keyey Xo, Stockholm, 2004 (Malmisanj & Mehmet Uzun)
  • Gotibn ku..., stanbul, 2006

Kitaban cornan ra tay bi kirmanck (zazak) tay z bi kurmanck (kirdask), tirk swdk (isvee) y.

Malmsanij no kitab transkrbe kerdo ziwan ey sade kerdo: Celdet li Bedirhan, Gnlk Notlar (1922-1925), Dilini sadeletirerek yayna hazrlayan: Malmsanij, Stockholm, 1995.

Tay nute r Malmsanij tercumey frans, ngilizk, swdk erebk by. Di kitab Malmsanij z tercumey erebk by:

  • Bedirxanyy Cezret Botan we Mehadir Ictima`at el-`Alyye el-Bedirxanyye, Terceme: ukr Mustefa, Wezaret el-Seqafe, Erbl, 1988
  • El-Qewmyye el-Kurdyye we D. `Ebdellah Cewdet F Metle1e` el-Qern el-`Isssrn, Terceme: ukr Mustefa, Dar el-Aras, Erbl, 2000

Eke ma bi kilmye vajin, mamosta Malmsanij yew alim ma yo xas o. Ez Homay ra nyaz kena ke wa emr ey derg bo, her tim sihet silametye de bo. hna ez Homay ra nyaz kena ke wa milet ma aliman winasyan ra mehrm nkero, unke alim ronayya ar y. Eke yew milet b alim mend, a game o milet tartye de vind beno, in beno.

Bel, ma agrin kitab ran, Herakletos ser. Tam vst (20) tene r tede est. Hemey ran bi yew ziwano sade fesh nusyay. ra yewine (Etnk) 1979 de rmg de nusyaya ra peyne (Key Min Ban Mi) z 1986 de Stokholm de nusyaya. Mamosta Malmsanij r xo myan serran 1979-1986 de cayan cya-cyayan de, yan rmgi, Silvan, rim, am, Pars Stokholm de nut.

Wexto ke merdim ran Malmsanij waneno, yo ke sere de bala merdim anceno, sadey ya. Sadeyya re bi di haway xo nawnena merdim:

1. Vern de, bi taybet z seba wendoxan xeman, re bast asena. Yan, wendoxo xem gama ke waneno, xo bi xo vano qey her kes eno win binuso. Bena ke ar xem ran nafan binus merdim na hskerdena xo de neheq nbo la seba eser yew hostay na hskerdene yew xap a.

2. y ke edebyat ra ba fam ken, ancax tey vejen ke na sadey nan hostayya ar ya im vera ewq na sadeyye de gryen.

iqas hostay est hemne bi yew ziwano sade fesh eser xo y edeb nut. heto bn ra Malmsanj hostay ziwan yo z, heme ra ver qaydey ziwan ey r zaf muhm , coka eke re de hewce bo z ez bawer nya ke Malmsanij bi zerryka rehete cumleya/misraya ikita reyde ra xo bimno. Bguman re de bi no qayde ziwan xebitnay xerc her her kes nyo, ancax hostay ziwan, y sey Malmsanij en bi no hawa ziwan re de biuxuln. Hem z yew ziwan sey kirmanck ke heta bi dewr Malmsanij zaf km nusyabi. Label, ez vana qey endey day famkerdene z ran Malmsanij de we aseno. O z, ez vana qey, het ey pedagojk ra yeno. unke mamosta Malmsanij wextk malimye kerda, hema z malim o (Alim her wext malim ). Malmsanij re de mana ll nverdeno, i vano zerr ra wazeno ke het muxatab ey ra z rast bro famkerdene. Ne km ne zde. Bena ke tay vaj no kalteya re nizm keno la ra hostayan de, bi taybet ra Malmsanij de ney. Mesela ma bala xo bidin ra tewr sade, Fq-fqa Keynekan ser:

Fq-fqa keynekan ciwanan

zaf we bi mi ona.

La ez hewnna ki

tay yan ra bxeberey ra yeno no huwe

het ra

zera mi serd bena tira. (r. 31)

Eke merdim tay yan ra xeberdar bo, gelo merdim eno hende rehet, bi fq-fq bihuyo? Yan z kes bxeber, wazena wa knek b z, bihuy i nhuy i! ar bi end ekuyan, bi yew ziwano bast, bi sadey zaf z asan (na bastye nya) ma keno herinda xo, yan iman xo dano ma yew haway huyay de (fq-fqa knakan) ferq xeberdarye bxeberye bi ma nawneno. Ne ke ar huyay ra hes nkeno. O zerrya xo nperneno huyay bxeber. Esas zerrya ey bxeberye ra serd a. Bi hawayko sade, b ke re dekero pirn ddaktzm, n yan nawneno ma. Kalte sewyeya ecibnay/begemkerdi nan dano.

Yan z ma vajin yewna ra sade (Nam Mi Gune) wina ya:

Mevaj nam to bi xeyr?

mepers mi ra!

Nam mi

gune. (r. 43)

Hetk ra heta ke ti vaj hende sade asena ke her kes eno vajo, ez z ena yew ra winas binusa la kamo ke win fikiryno, tena xo xapneno.

No gune, ydo exs, ydo tena ad ar nyo. Hetta ke sey yew kes, ar masum o, bgune yo. Tya de gune yew nameyo cematk (kolektf) yo: Namey neteweya ar yo, namey kurdan! bareya Nam to bi xeyr ziwan ma de yew qalib o. Label i gama ke ma bink nzd ra bala xo bidin ser ma ekuya xeyr z bidin kaleka guney, yewna xo nawneno ma: Xeyr gune!...

Mi qal cematkye (kolektvzm) kerd, coka ez wazena no myan de vaj ke r Malmsanij heme r cematk ye. r seserra 20., heme cay dinya de cematk by.    

r Malmsanij rewa kurdan welat kurdan ser o y. Zerr ra bi hssyatko berz qal keno. No hawa r her wext mumkun o ke dekew yew dama sloganke la Malmsanij we hay ro vati xo yo qet r ndayo na dama xapnoke. Malmsanij helbet zerrya xoya zze nawneno ma la seba pyabyena yew kneke, seba eq exs ney, eke zerrya xo binawno z wina nawneno:

Zera mi,

cenya eharmrde,

birna eharime

dara eharax a. (r.13)

Malmsanij ran xo de xeyalan dima nyo, qet r ndano romantzekerdene z, we nkeno. Realst o la ddaktk nyo. Sey Numney, ra xo ya alagi de vano:

Bi are b ima, bi nam Hmay!

Merdim hrsan ver xnt bo z

lal tat

ker gj bo z

kijj!

Dimen kes r ndejeno.

 

Dima ra z vano:

 

Elem ekera

wegroti alagi ma dest do.

ma nronay, ma

qey ma nronay? (r. 15)

Her eku de, her misra de llahm hostayya ziwan xo nawnena merdim. Bala xo bidin akuya kij ser. Na eku (kijay, kijayene) veng veay ya, bi taybet z veng rno ke ser adir de veeno.

Yew eku bi tena serey xo yew manaya xo esta hew. Label re de eku dest yew ar hostay de manaya xo ra zaf-zaf wetr ina. Bala xo bidin, tya de na eku bi di jyan nusyaya. ar veay/kijn idnayo, bi no qayde veay ver im ma de gan kerdo, kerdo rastikn. Merdim eno fam biko, bena ke hem zerrya ar ra z kijn ina, hem z vano ima myan adir de bive, kijn ima ra iro z, ima biviliy z dimen ima r ndejeno, dimen guney xo bi ima nano!

Welat Malmsanij tena bi aristan ey snorkerde nyo. Her cayo ke welat kurdan o, o welat welat Malmsanij yo z. Vano:

Seyd Rizay

bi ziwan xoy Drsimk ptkan va:

Ez resena ganfdan kurdan

xort kurdan, heyf kitan

do bigr.

Wa we bo Kurdistan

ar Kurdistan! (r. 27)

 

Yewna re de vano:

 

Anika zera mi eharlejg a

eharax:

Lejga yew, hran Pran

myan koyan Drsim dir

anqilyaya, bya ewt.

Lejga yew, Silmanya Hewlr dir

ungirryaya.

Yew, ormey Mehabad Senendej ya

zey vya lay a.

Yew z sndor corn Srye ver o

heway trmaran

surrikeya ya. (r. 12)

 

Yewna re de Kurdistan Rojhilat esto, vano:

 

Yew kurd Mehabadij va mi ra:

1981 de pasdaran Xumeyn,

sempatzanan erkhay Feda-Eqellyet- ra

yew xort kit:

Rehmet erf.

Rehmeto Serdetij,

yew xorto jhatyo vst di serre

tern ciwan. (r. 29)

 

ziwan Malmsanij z tena bi dyalekta ey, bi fek mintiqa yan z dewa ey snorkerde nyo. Helbet heme lehey ziwan kurdk z fek mintiqayan bnan z heme Malmsanij y. Sey numne, leheya kurdk lurrk ra, ar tewr vern kurdan Baba Tahir ra misrey girewt myan ra xo, vano:

Sirkem ger buwed xnn, ecb n,

M an darem ke der xn reem b.

(Ecbe nya, eke hesr mi gonn b,

Ez, a dar a ke reyay mi gon de b.) (r. 46)

Hna leheya kurmanckya crne (mukr-sorank) ra, ar namedar Hmn ra misrey girewt:

Yad yaran wilatim roj ew

L heram kirdim qerar xurd xew. (r. 44)

Ta bimn nr aw hz pm

Dm dm dm dm dm dm! (r. 48)

 Hna kurmanck (kirdask) ra z ekuy girewt myan ran xo. Sey numney: bnav nan (r. 8), gel (r. 16), balv, kevir (r. 42).

Kirmanck de fek cyay ra Malmsanij de:

Ma vatn wazenme ke

bibme wayr xo,

wayr ziwand xo,

ekand xo,

banand xo bme,

xoser bimanme.

B gopal /b opol/ b qereqol (r. 23)

Sima heval mi kist. (r. 25)

izik z may lit. (r. 28)

Rext myon polon di

Giley myon kifton di. (r. 46)

Ez vana qey Malmsanij bi het xo y tarxnasye hna vr yeno inasnay. Bguman Malmsanij tarx ra hes keno, xebata ey a tarx zaf xurt a, war tarx de zaf eser muhm ard meydan. re de z no het ey aseno. Label ra Malmsanij de tarx beno r, nke re bena tarx. Ma biewnyin:

Tarx to hima nnusiya Pran

Prmansur ra ver pey.

Esl fesl Qama Keyna Qiral

ay bnan wa ewca man,

ma ca verdm

dewran ver say Meryemi,

hima ma vajm

hinzar new sey vst panc di

qe i ame to ser ser di? (r. 33)

Malmsanij hol zano ke re nuti ziwan de kaykerdi o. No het ra rol xo ra haydar o, ziwan de kay keno. ra tewr peyne de bi qaydeyko cya, bi yew qaydeyo ke kirmanck de in o, wazeno ziwan biceribno.

Ewro ma renck m,

tewgiran

kul jan

bi birn m.

Birndar m,

Ma wayir derd m. (r. 51)

ar pro serewedaritox ny, zaf aran pesn hukumdaran, otorteyan dayo. La ar tewr rastikn ronvr , persen. Persan xo reyra ma z musnen persan persay. Esas kilt ber heme fikran pers o. Pers dima fikr, fikr dima hereket. Malmsanij serewedaritoxko jr jhat yo, perseno:

Hmay zaf y gune kerd ma r,

Hukmat zaf y ra va yasax!

ar va eyb o!

ima i verda ma r?

Vaj veyna,

i mend?

i mend? (r. 37)

Bala xo bidin, di rey perseno vano i mend? Pers vern otorteyan ra,  y dyin xo ra perseno, vano i mend?

Eke pers ame persay helbet cewab xo vneno. her serewedariti mehsl yew pers yo.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org