Siyaseta Navnetew ya Derbar Navenda Rojhilata Navn Kurdistan de li Saln 1920

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

i dema ku pirsa kurd tye rojev her tim li ser areseriy t rawestn, derbar areseriy de gotar tne nivsn. Ev helwesteke git ya kurdan e. Kurd her tim qala areseriy dikin, l derbar v pirsa ku div were areserkirin de titek cidd nabjin ka hela pirs bi xwe i ye. Her tim dibjin, D awan pirsa kurd were areserkirin?, Ji bo ku pirsa kurd were areserkirin div i bte kirin?, Rew r dide ku pirsa kurd bye areserkirin?, Ji bo ku pirsa kurd were areserkirin div dewlet dest xwe dirj kurdan bike, div dewlet bi kurdan re at be, Heke dewlet pirsa kurd areser bike, ew d li Rojhilata Navn, li Asyaya Navn, li Qafkasyay li Balqanan bibe hzdareke gewre. 

Taybetiyeke girng a gotar analzn ku derbar areseriy de tne kirin, ev e: Her tim qala areseriy tye kirin, ev tgeh her tim tye karann, l pniyarn ku wek areseriy bne hizirn, dernakevin meydan. Heke ereseriya wan hebe j belam naveroka pnyarn wan ne dyar e.  

Rast ev e ku, div beriya eraseriy, beriya pnyarn areseriy yn derbar pirsa kurd de, li ser v babet bte hizirn, bte tgihatin ku ka pirs bi xwe i ye? Naveroka pirs i ye? Ev pirs ji keng ve pirs e? Ev pirs by ku were areserkirin ima heta bi roja ro hatiye? Ev babet helbet div bi metodeke zanistiyane werin vekoln tgihatin. car ev babetn han, div li dervey babeta areseriy werine vekoln analzkirin. Heta ku pirs bi xwe neyte famkirin, heta ku naveroka pirs diyar nebe, pniyarn ku ji bo areseriy dibin, gotarn ku tne nivsn, gelo d qymeteke wan a cidd hebe? Heta ku awaniya pirs, bingeha pirs neyte famkirin d tu zelaliyek di axiftin gotarn li ser areseriy de bibe?

Byereke girng a ku pwendiya xwe bi awayeke git ligel droka Rojhilata Navn heye, ango pwendiya xwe ligel droka raq, ya ran, ya Tirkiy ya Sriy heye ku jihevdexistin, wek miletek parekirin parvekirina gel kurd wek welatek parekirin parvekirina welat wan Kurdistan ye. Li raq, li ran, li Tirkiy li Sriy pwendiya v fenomen ji nzk ve li ser jiyana civak kultur heye. Li van dewletan, li nav civakn fars tirk ereb, di nav wan faktorn ku bandor li ser kultura siyas dikin, stqameta jiyana siyas diyar dikin de dsan ev fenomen di ser de ye. Meriv dikare bi hsan di jiyana fl de v yek biopne sbat bike. Digel vana, dsan j av xwe girtine, xwe li nezaniy danne da ku ev fenomen neyte zann. Li saln 1920, digel ku gelek ji nz ve pwendiya Rojhilata Navn ligel droka siyas, ligel jiyana civak ya van dewletn navbor hebye j belam dsan ev fenomen tune hatiye hesibandin, ji nedt ve hatine. Ji ber ku tune hatiye hesibandin, lewre j, serhikiyeke cidd pk hatiye da ku bila ev fenomen h neyte vekoln neyte zann.

Pit er Chan y yekem, li dewra Yektiya Netewan neheqiyeke gelek mezin, gelek giran li kurdan hatiye kirin. Hzn emperyal n w dem, Birtanyaya Mezin Fransay ji bo ku daxwazn siyas yn kurdan, tkona wan a di v riy de bipelxin, i ji dest wan hetiye pa ve nedane. W dem li Kurdistan di pengiya x Mehmd Berzenc de tkonek heb ku armanca xwe Kurdistana serbixwe b. Belam Brtanyaya Mezin ji bo ku daxwazn kurdan bipelxe di nav hewldaneke sext de b. Hzn Esman yn Kraliyeta ngilz li hember kurdan bi awayek pt sstematk hatin karann. Hzn Esman yn ngilz li hermn ereban j hatin karann l zdetirn li hember kurdan li Kurdistan hatin karann. W dem gazn kmyew j li hember kurdan hatin karann. Baweriya min ev e ku, li Rojhilata Navn cara piy gaza kmyew ji aliy Brtanyaya Mezin ve li hember kurdan hate karann. Hzn emperyal n wek Brtanyaya Mezin Fransa, hn dev ji Kurdistaneke serbixwe berdin, tew Kurdistaneke kolon j neanne bra xwe, r nedane ku proseseke bi v away dest pbike. Ji aliy teknolojiy ve nuhtirn ek cebilxane li hember kurdan hatine karann da ku tkona kurdan a di v riy de bte pelaxtin. Li dewra er Chan y yekem pit w, di encama poltkayn emperyal de, ereb j hatin jihevdexistin, belam  parekirina ereban wek dewletn serbixwe, wek dewletn manda yn di bin wesayet de pk hat. Ji van dewletan hinek j li saln 1930 (raq), hindek j pit er Chan y duyem (Sriye, Urdun, Filstn, Lubnan) gihtin serxwebna xwe. Gelek dewletn din n li Kendav (Xelcefars), n li cezreya Erebistan pit saln 1960 gihtin serxwebna xwe. Belam kurd, bi nav nann xwe ve, ligel ziman xwe, ligel kultura xwe ji bo ku ji drok bne malitin, ji bo ku bne tunekirin hatin jihevdexistin, parekirin parvekirin. Li saln 1920, li dema Yektiya Netewan (Cemyetul-Eqwam), digel ku gelek dewletn manda li Rojhilata Bar Asyay, li Afrqay, li Rojhilata Navn hatin damezrandin l digel daxwazkirina kurdan, digel radeya kurdan dsan j poltkayeke bi v reng hate pkann. Dewletn emperyal dema ku van poltkayn xwe yn derbar kurdan de bi r ve dibirin, hing li Anedol ligel kemalstan, ligel rvebiriyn ereban, ligel rvebiriya fars, ligel rvebiriya Yektiya Sovyetan heta radeyek di nav pwendiyan de bn. Jihevdexistin, parekirin parvekirina welatek encameke wisan bi xwe re tne ku, her wek mejiy merivek, skeleta nsanek hatibe parekirin. Ev neheqiya drok ku li kurdan bye, di heyama Yektiya Netewan de, ku pit er Chan y duyem hate dann j, her tim dewam kiriye. Li dewra Yektiya Netewan ev neheqiya drok h qewitr hzdartir bye.

Hindek lkolner, i dema ku rewa kurdan qiset dikin, dibjin ku kurd di navbera ran raq Sriye Tirkiy de hatine parvekirin. Ev tesbt zor a e. Li saln 1920 dewletn manda, dewletn kolon yn wek raq Sriye hene. Belam raq ji aliy Brtanyaya Mezin ve, Sriye j ji aliy Fransay ve tye rvebirin. Ji lewre, li saln 1920, li saln 1930, li saln 1940 kurd rasterast ligel Brtanyaya Mezin ligel Fransay r bi r ne. Li droka kurdan, di v dem de emperyalzm heye gelek eekera ye ku xwed bandor e mayende ye. Ji ber ku ev dewr di droka kurdan de nehatiye dtin, nehatiye zann, ji lewre, hizra ant-emperyast pratka w, ji analzkirina v pwendiy dr ketiye. Di roja royn de, li Tirkiy ant-emperyalzm wisan tye kirin, ku xwe dispre Filstn, xwe dispre Amerkaya Latn, wisan tye kirin. Belam div bala xwe bidin ser rewa kurdan, rewa ariyan ermenan roman zdiyan a li saln 1920, h analz bikin. Helbet div ev pirs j bala me bikne ser xwe ku, b hela teoriya li dij emperyalzm piratka w ima di v arovey de tye kirin.

Ev neheqiya drok ku li kurdan bye, awan dikare bi awayek sabt were nandan? ro li chan 204 dewlet hene. 204 dewlet li sala 2004 tevl Olpiyatn Atnay bn. Dibe ku pnc ji van dewletan, dibe ku zdetir pnc dewletan serjimareya xwe ji mlyonek kes kmtir bin. Dewlet hene ku serjimareya xwe ji 50 hezar j kmtir in. firehiya axa hindek ji van dewletan dibe ku bi qas bajarek kurdan, bi qas bajarokek kurdan, heta bi qas nehiyeyek kurdan j nn be. Belam kurd, li navenda Rojhilata Navn akinc ne xwediy erdngariyeke gewre ne. Heke em ji kurdan bipirsin, d bibjin Serjimareya kurdan li Rojhilata Navn bi qas 40 milyonan e. Hindek hene dibjin, Serjimareya kurdan li Rojhilata Navn li chan zdetir ji 40 milyonan e. Belam statuya kurdan nne, li saz dezgeyn navnetew nav kurdan nne. Ne li Yektiya Netewan, ne li Konseya Ewropay, ne li Yektiya Ewropay, ne li Konferansa slam, li tu derek nav kurdan nne. Carnan, i dema ku behsa teror were kirin, behsa kaaxtiya tiryak (uyuturucu madde; mewadi muxedder) were kirin, behsa qaaxtiya ekan were kirin, nav wan dibihure.

Luxemburg, yek ji wan dewletn endam n Yektiya Ewropay ye. Yek ji 25 endaman e. Heke em li seretaya damezrandina Yektiya Ewropay ya li saln 1950 binihrin, em d bibnin ku Luxemburg yek ji wan 6 dewletan e, ku Komelgeya Abor ya Ewropay (Avrupa Ekonomik Topluluu) dirust kiribn. Di roja royn de Luxemburg dewleteke wisan e ku mzeya w li bin hem biryarnameyn Yektiya Ewropay heye. Carnan Yektiya Ewropay biryarin dide ku, t de tye gotin, Em li dij dewleteke kurd a li Rojhilata Navn in, Em li dij guherna snorn li Rohilata Navn in. Yektiya Ewropay ji bo ku bikarbe bibje Bila kurd di nav snorn dewletan de bibin xwediy hindek mafn kultur v yek dibjin. Di bin van biryaran de mzeya Luxemburg j heye. Serjimareya dewleta Luxemburg 450 hezar e, firehiya axa xwe j 2 hezar 500 km2 ye. Belam firehiya cografyaya Kurdistan, ku li navenda Rojhilata Navn e, zdetir ji 500 hezar km2 ye. Dewleta Luxemburg di pozsyoneke wisan de ye ku bi awayek fl huqq arenusa 40 milyon kurd tayn dike. Ev yek, bi awayek vekir an me dide ku b hela li dewra Yektiya Miletan pwendiyn navnetew awan li dij kurdan saz bne. Ev nzama ku li dij kurdan saz bye pit er Chan y yekem j her wisan dewam kiriye. Ji aliy din ve, bo numne, li droka chan dewleteke bi nav Luxsemburg nn e, miletek ku bi nav luxemburgiyan were nasn j nn e. Beli, di navbera Almanya Fransa Belkay de mrektyek (prenslik) e. Li drok tkoneke netew ya luxsemburgiyan j tun e. Serboriyeke wan a wek Em tdikoin da ku ziman xwe bi dest ve bnin, ligel kultura xwe bijn j nebye. Belam kurd, ji destpka sedsala 19. ve her di nav berxwedan de ne. Ji w dem bigrin heta bi roja me, di v riy de bi sedhezaran windayiyn wan hene. Digel v tkona biryardar, ji ber van ert zrfn ku di pwendiyn navnetew de li dij kurdan saz bne, tu qezenceke kurdan nebye. Ev yek di tkona kurdan de babeteke balk e. Div ev proses ji aliy felsefeya siyaset ve j bte analzkirin. Div ev proses ji aliy exlaq siyas ve j bte analzkirin. Luxemburg ku xwediy 450 hezar serjimarey ye, ji ber kjan zdehiyn xwe dikare maf taynkirina arenusa 40 milyon kurd bi dest xwe ve bibe? Kurd ku xwediy 40 milyon kes ye, ji ber kjan kmasiyn xwe mecbr maye ku ji v nzama navtew ya ku qet j ne dadmend (adil) e, j re taet bike? Ji van gian bi wdetir, li saln 1920 ev proses awan pk hatiye? Poltkayn derbar kurdan de awan hatine tesbtkirin? awan hatine bicihann? Encam i ne? Div evn han j bi teferuat bne zann, bne vekoln analzkirin.

Ew dewra ku ji dawiya sala 1919 dest pdike heta bi piya sala 1921 t, ew dewra ku bi qas 18 mehan e, li droka kurdan gelek girng e. Ez di v baweriy de me ku, arenusa kurdan di w komcivna ku Wezareta er Wezareta Karbarn Hindistan Wezareta Koloniyan n Brtanyaya Mezin ku li Qahrey pk hatib de hatiye rekirin. Ev j babeteke girng e: Ew milet ku ji poltkaya pare bike-dare bike re bye armanc, miletek xwed zeafyet e. Neyarn v gel, li gor berjewendiyn xwe, li gor armancn xwe van zeafyetan kar tnin. Hing div ev zeafyetn kurdan j bi awayek antropolojk bne vekolandin. Ev hem, meriv dikare bibje ku kmtir dikarin bibin babeta meraq. Ev nzama chan ya ne dadmend (bedalet) awan r dtiye ku li dij kurdan were sazkirin? awan bi r ve ye? Li saln pit re, digel hem daxwaz tkona kurdan ev pwend awan li dij kurdan hatine tekuzkirin? Ji bo bicihanna v meraq div ev hemy pwendiyan beriya her tit bi tgehn (term) zanist bne vekoln.  Ev vekoln, ne bi w armanca ku ji siyaseta hey re bibe bingeh bne kirin, na, div ji bo zdekirina agahiyn zanist (zanna lm), div ji bo bicihanna v meraq ev vekoln bne kirin.

Bguman ev zeafyeteke girng e ku kurd, eretn kurdan guh nadine hevdu, her kes, her eret bi tena ser xwe tevdigere. Rewa wan kurdn ku piy wan neketiye bi ser axa xwe ve, rewa kurdn ku li drgehan (surgniy) e, ewn ku li dervey welat xwe dijn j girng e. Heke linga meriv ne li sar axa xwe be, pwendiyeke organk di navbera meriv gel xwe de nn be meriv rabe tkon organze bike, d ev yek bibe keftlefteke bizeafyet. Dibjin erf Paa li Konferansa Pars (1919-1920) nner kurdan bye, belam tu pwendiyeke organk a erf Paa ligel gel kurd nne. erf Paa bi esl xwe kurdek Silmaniy ye. Belam Kurdistan nas nake. Ew her du nnern ku x Mehmd Berzenc bo Konferansa Pars hinartibn j, Brtanyaya Mezin Fransay nehitin ew xwe bigihnin konferans. Her du kurd, n ku nnern x Mehmd Berzenc bn, nikarbne ku ji Sriyey wdetir biin.

i dema ku diyardeyeke drok tye vekoln, girng e ku pirsn wek i bye?, k kiriye?, awan kiriye? bne pirsn meriv li bersivn wan bigere. L ji vana j girngtir div meriv pirsiyara ima b?, awan b? bike. Di pirsiyarkirinn derbar kurdan de ev pirsa dawn h nay pirsn. Nexwe, ew pirsa ku zanistiy tevl analz dike, zanistiy bi p ve dibe, zanistiy krtir dike, ev pirs bi xwe ye. Gelek girng e ku meriv v pirs bike li bersivn w yn maqul bigere. Bo numne, ten tye zann ku snorn ran raq Sriy hene van snoran kurd pare kirine. L qet li ser nay hizirn ku b hela ev snor ima bi v away ne, ima bi v away hatine dann. Min diyar kirib ku di lkolnn kurdan de pirsn wek ima b, ji ber i b? h nayne pirsn. Di rastiya xwe de, her s pirsn pn j nayne pirsn, yan j bi awayek nvco tne pirsn, bi awayek a tne pirsn.

Serok wezran Tirkiy Receb Teyb Erdogan, sal nvek-du sal ber ji bo geteke ferm b Federasyona Rusyay. Di bhnvedana Moskoway ya v get de, kurdan pirsek ji serok wezran kirin ku Pirsa kurd d awan bte areserkirin? Serok wezran bersiv wisan da: Heke hn li ser van babetan nehizirin, hn hi xwe li ser van babetan newestnin, hing d pirseke wisan ji bo we j nn be. Serok wezran, li wan rojan getek bo Norw j kirib. Kurdn ku li Norw dijn, wan j heman pirs ji serok wezran kir. Hate pirsn ku, Derbar areserkirina pirsa kurd de hn i difikirn? Serok wezran li wir j heman bersiv da, got Heke hn li ser nehizirin, d pirseke wisan ji bo we j nn be. Ev helwesta serok wezran li chana hizr ya Tirky piek xerb hate dtin. Rastiya w, ev xerbdtin, ecb e. Bo numne, ev babeta ku li jor ez l w dikim, babeteke wisan e, ku qet li ser nehatiye hizirn. Byereke bi v reng, babeteke bi v away tune tye hesibandin. Ji ber ku tune tye hesibandin j, di v war de awir deolojiya ferm serdest dibe. Ne ten ji bo chana hizr ya tirk, belk ji bo chana hizr ya ereb, ji bo chana hizr ya fars j pirseke bi v reng nne. Di v babet de lebateke beyhude ye, ne pwst e, ku meriv li cihtiyn di navbera rastgr epgran, marksst lberalan, eretparz laqan de bigere. Ev babet ji bo kurdan j her wisan e. Kurdn ku her tim dibjin areser, areser j qet tkel van babetan nabin. Kurd j, bo numne, ten dizanin ku snor hene, van snoran kurd pare kirine belam li ser v yek munaqee nakin, venakolin, nanivsin ku b hela ima ev yek wiha ye. Ji bo lkolner lgernern rojavay, bo numne, ji bo yn ngilz fransiz j her rew ev e. Ev lkolner j gelek bi tina tevdigerin da ku bala kes nee bi ser van babetan de.

Awira deolojiya ferm bi ser van hem cereyann hizr de her zal e, taynker diyarker e. Ev babeta ku ez behsa w dikim, ji ber v yek, ne ew babet e ku hatiye vekoln analzkirin. Ev babeteke wisan e ku qet nehatye dtin, nehatiye zann. Ji bo ku ev babet neyte zann, ji bo ku p nizanibin j gelek hewl dane xwe, bi baldar tevgeriyane da ku qet p nizanibin. Lbel ev j titek zor balk e, ku lkolnern rojavay j derbar v babet de her tim di nav reftariyeke bi v reng de bne.

D gelek girng be ku reftariya Lenn, Staln Trok ya derbar kurdan de ku pit sala 1917 rvebirn Yektiya Soveyatan bn, bte vekoln. Maf taynkirina arenusa netew, pirensbeke wisan b ku, her tim ji aliy rvebirn Yektiya Sovyetan ve dihate gotin. Maf taynkirina arenusa netew, ji pirensbn bingehn b ji bo Yektiya Sovyetan. Her wiha, tgeha er li dij emperyalzm j prensbeke wisan e, ku ji aliy rvebirn Yektiya Sovyetan ve, ji aliy Lenn Staln Trok ve gelek dihate gotin. Li Rojhilata Navn grngtirn poltkaya ku emperyalzm bi p ve dibe, emperyalzm mayende dike jihevdexistin parekirin parvekirina Kurdistan gel kurd e. unke tu miletek dev ji mafn xwe yn netew ziman kultura xwe bernade. Her milet ji bo mafn xwe yn netew, ku j hatine dizn, da ku bi dest xwe ve bne, li hember poltkayn zordest li ber xwe dide, ser hildide. Ev yek j, li herm baramiyk bi xwe re tne. Prosesa ser hildan serkutkirina w, wek faktoreke girng li herm rewa bstikrariy bi xwe re tne. Bo numne, li saln 1920, li saln 1930, li saln 1940, li raq her serhildana kurd a ku li dij rvebiriya ereb dihate destpkirin, bi mudaxeleya hzn bejay yn ngilz, bi bombardmann Hzn Esman yn Kralyeta ngilz hatiye btesrkirin. Di babeta serkutkirina serhildann kurdan de pwstiya ku bi yarmetiya Brtanyaya Mezin, wate pwst bi hzeke emperyal tye dtin, ji bo ku emperyalzm li herm her tim bimne xwe ji n ve biafirne, ji bo emperyalzm reweke musat pk aniye.

Pit gulana sala 1919 li Kurdistana Bar di pengiya x Mehmd Berzenc de raperneke gelek cidd dest pkir. Di kitba Hasan Yildiz a bi nav Sevr-Lozan-Musul geninde Krdistan (Doz Yaynlar, geniletilmi 4. bs., 2005) de derbar v rapern de belgeyn (dokumant) gelek girng hene. car, Hasan Yildiz di pirtka xwe ya bi nav 20. Yzyln Balarnda Krt Siyasas ve Modernizm  (Doz Yaynlar, Geniletilmi ikinci bs., Eyll 2006) de j, dda dike ku x Mehmd Berzenc ji siyaseta w dem ya ngilzan, ji ya kemalstan tnegihitiye. Armanca v berxwedan serxwebna Kurdistan b. Hzn emperyal n wek Brtanyaya Mezin Fransa, hn dev ji Kurdistaneke serbixwe berdin, tew li ser Kurdistaneke kolon j nehizirne. Her cure talebn siyas yn ku ji kurdan hatine, red kirine, ji bo ku p li daxwazn kurdan bigrin, her ry ceribandine, her tit kirine. Ji bo ku Kurdistan pare bikin parve bikin, i ji dest wan hatiye pa ve nedane, her metod kar anne. Gelek vekir ye, ev hzn emperyal dema ku poltkaya kurd tesbt kirine bicih anne, ligel rvebiriya fars, ligel rvebiriyn ereb, ligel rvebiriya kemalstan, ligel Yektiya Sovyetan, i ekera i vear, di nav pwendiyn cur bi cur de bne.

Dema ku x Mehmd Berzenc di sala 1923 de li hember ngilzan li ber xwe dida, w s caran hawara xwe gihande Yektiya Sovyetan. Di s nameyn ku bi mjya 23 ile 1923 10 hezran 1923 23 temz 1923 nivisne bo rvebiriya Yektiya Sovyetan hinartine de prensba er li dij emperyalzm li nik viya, prensba taynkirina maf arenus ya netewan, di v ry de hizirn tetbqkirina Yektiya Sovyetan hatiye qisetkirin, tgeha neteweyn mezlm hatiye bibrxistin, l neheqiyn ku li kurdan bye hatiye kirin. Tye gotin ku nameya bi mjy 23 Hezran 1923 li rojnameya Pravda j hatiye weandin. Div li ser v babet j ba bte hizirn ku li Yektiya Sovyetan ewend pirensbn taynkirina arenusa netew pwstiya er li dij emperyalzm hatiye vegotin, l di navbera teor pratzekirina van dtinan de ima ewend berovajbn hebye, Yektiya Sovyetan ima v aliy xwe nedtiye? Meriv dikare wiha bibje: Poltkaya kurd a li saln 1920, poltkayeke li dij kurd e. Ev poltka, ji poltkaya Brtanyaya Mezin Fransay ne cihtir e. Poltkaya Moskoway j, wek pltkaya London, wek poltkaya Pars li dij kurd e.

Lbel ev pwendiyn derbar kurdan de, wate ev reftariya Yektiya Sovyetan a li hember kurdan ji aliy hizirna tirk ve, ji aliy hizirna ereb fars ve nayte vekoln. Di dewra Yektiya Sovetan de ji aliy lkolnern Sovyetan ve j nehatiye vekoln. Ji aliy lkolnern Ewrop j, bo numne, ji aliy lkolnern ngilz fransiz ve, ji aliy lkolnern DYA (USA) ve j nehatiye vekoln. Digel ku rew ewend vekir ye, kurdn ku tdikoin da ku xwed li mafn xwe yn netew derkevin l wek ajann emperyalzm, wek hevkarn emperyalzm tne tawanbarkirin, tne pikxistin ku ev dibe reftariyeke bret. Div ez careke din aret bikim ku ev reftariyeke git ye, i markst i lberal, i muhafezekar i pver, i laq i eretperest, gian digre nava xwe de. Tu awaniyeke v refatriy ya ji bo pirsa kurd j nne. Berovajiya texmn, tu awaniyeke zehkirina raman tevgera emperyalzm j nne. Blekis, dike ku vana vere, bide akirin. Lbel, rast ev e ku ramana emperyalzm pratzekirina w di ser de li hember kurdan hatiye gekirin. Ne mumkn e ku van pwendiyan ji ber avan bidine drxistin, bala meriv ji ser bidine al.

Derbar tgeha er li dij emperyalzm de j, div meriv bal bikne ser helsengandinn cotestandard n rvebern Sovyetan. Bo numne, berxwedana mr efganan Emanullah Xan ku di saln 1920 de li ser bingeha slamiyet li dij Brtanyaya Mezin pk hatiye, hem wek tkoneke netew hem j wek er li dij emperyalzm hatiye tgihatin. Li saln 1890, li Sudan, dsan li ser bingeha slamiyet, tevgera Mehd ya li dij Brtanyaya Mezin bi heman tgehan hatiye tgihatin. Her wiha, li heman dewr, li Lbyay tevgera Omer Muxtar a li dij talyay j bi tgehn bi v reng hatiye helsengandin.

Di tgihatina van diyardeyan de hizirna tirk j her wisan xwediy cotestandardiy ye. Ew berxwedann ku li jor nav wan hate birin, ku li ser bingeha slamiyet r dabn, hem wek tkona mll hem j wek er li dij emperyalzm tne tgihatin. Belam tkona x Mehmd Berzenc, ya ku bo xwe Kurdistana serbixwe kirib armanc, wek tevgereke mll nay dtin, her wek ku li ser bingeha xayetiy hatiye dtin, ji bil ku berevaniya tekiyeya xayetiy bike, her wek ku tu armanceke din ya w tkon nn be, wek tevgereke bi v reng tye tgihatin. er ku li dij Brtanyaya Mezin hatiye kirin j tune tye hesibandin.

Ger em piek din ji nz ve li reftariya Yektiya Sovyetan binihrin, d tir be. Em dawiya saln 1970 1980y bnin bra xwe. Li dora sed pisporn sovyetan li raq dixebitn. Van pisporan derbar ekn kmyew biyolojk de bo rvebiriya Baas, bo rejma Sedam Huseyn wirmendiy dikir. Di babetn wek ekn kmyew biyolojk de ku awan tne hilbern, awan tne karann, di kjan rewa heway de bne karann hing tesra wan d zdetir bibe?... Gelo derbar ekn kmyew biyolojk de wirmend kirin, t i watey? Bo numne, ger meriv wek wirmend yek fr bike ku, heke tu ewqas gaza taun di v rewa heway de kar bn, ger tu biavj bi ser gundek de d li dora sed kes p bimirin, yan j, ger tu bi heman pvan gaza sern, di heman rewa heway de kar bn hing d li dora s sed kes p bimrin Ji aliy exlaq ve nirxa v wirmendiy i ye? Ev awa wirmend awan li deolojiyn wek Markszmiy, wek komunzmiy dikeve? Li saln 1980y hemwelatiyn Yektiya Sovyetan gelo p dizanbn ku muhendis pisporn wan ji rejma Sedam Huseyn re wirmendiy dikin? Ew gotina serok wezran Receb Teyb Erdogan li vir j t bra meriv ku: Heke hn li ser nehizirin, byereke wisan, pirseke wisan nne. Ne li Tirkiy, ne li Rojhilata Navn, ne j li chan sosyalst komunst li ser v byer ranewesiyane, li ser nehizirne, venekolane. Ji aliy exlaq/etk ve l nenihrne. av xwe, guhn xwe ji v meseley re girtine, xwe li nezann danne. Her wek viya, ew operasyonn hovane yn li dervey mirovayetiy ku ji aliy rejma Sedam Huseyn ve bi ser gel kurd de dihatin meandin, w dem j wan hawara gel kurd nebihstib. Kurd ji bo ku nemirin, ji bo ku li jiyan bimnin, i dema ku dixwestin hawara xwe bigihnin chan, piek eleqe bibnin, hing w dem j wek ku Kurd ajantiya emperyalzm dikin hatine dtin, bi v away hatine thamkirin. Cardin, li navna saln 1970y, li dema berxwedana di pengiya Mela Mistefa Berzan de j gundn kurdan bi balafirn MIG yn Sovyetan hatin bombardmankirin. Gelek caran hatib tesbtkirin ku plotn van balafiran kesn ji Sovyetan bn.

Li Helebey, 16 adar 1988, dibjin zdetir ji pnc hezar kurd jiyana xwe ji dest daye. Lbel heta ku dor were ser Helebey, kjan gaz zdetir dikuje, kjan eka biyolojk bhtir mezin e, bi kjan gaza kmyew d hn zdetir mirov bne kutin, bel, di van waran de gelek temrn hatine kirin, gelek zann hatine tomarkirin, gelek tecrube bne da ku bigihn v encam. Ev temrn her tim li ser gundn kurdan pk hatine. Li ser kurdn ku dihatine desteserkirin, li ser wan kurdn ku dihatine zindankirin pk hatine. Li gelek welatan di laburatuwaran de li ser hindek ajalan, li ser mikan hatine temrnkirin belam li raq li ser gundn kurdan, rasterast li ser kurdan hatine ceribandin. Li saln 1980 hejmara kurdn ku di van temrnn kmyew de hatine kutin zdetir ji kutiyn Helebey ne. Di operasyonn Enfal de kurdn ku hatine kutin, ewn ku hatine windakirin, ewn ku derbar aqubeta wan de tu agahiyek nne, hejmara wan zdetir ji 180 hezar ye. Belam digel ku p dizanbn, bo numne, digel ku roinbrn ereb p dizanbn ku rejma Sedam Huseyn li hember kurdan poltkayn bi v reng yn li dervey mirovayetiy pk tne, poltkayeke komelkujiy li hember gel kurd pk tne j, belam dsan piktirn rexne li v rejm nehatiye kirin. Kenan Makiya, di nav roinbrn ereb de yek tekane ye ku li hember v rejm dengek rexney derxistiye ku pirtka w ya bi nav Vahet ve Sessizlik, pirtkeke wisan e ku div bi bret were xwendin. Di v mijar de sernav gotara di pirtka w de bi nav Sava, Diktatrlk, Bakaldr ve Arap Dnyas ye (ev. Arif Karaba,  Avesta/Acil kitaplar, 2002).

Kenan Makiya derbar Enfal de dibje:

Dewletn Rojavay roinbrn ereb derbar Enfal de xwediy agahiyn tekuz bn, ku Enfal li nav raq bi salan berdewam dikir. Ev kirin ji ser heta bin bmantiq di radeya hovtiy de b. Dewletn rojavay ek didan tran roinbrn ereb j j re dibn payende. Niha hovt dest xwe dirj her kes kiriye.

Ji bo cih ji dewleta sral re vebibe bi sedan gundn Filstn hatin xirakirin, li ser viya bi milyon milyonan peyv hatin nivsn. Div ev yek wisan bya j. Belam heman roinbrn ku vana dinivsn, pirraniya wan, i dema ku gotin dihate ser wan hezaran gundn kurdan ku ji aliy dewleteke ereb ve dihatin tunekirin, tercha wan bdeng b. Em, ten, tit ku em dixwazin bizanibin, em p dizanin (r. 242-243).

Edward Said, di roja royin de ne ten entellektuelek girng ereb e, belk li chan j her wisan e. Edward Said dibje ku, Sedam Huseyn gaza kmyew li hember kurdan li sala 1988 pit re li Helebey kar neaniye. Bo poltkaya v rejm ku li hember kurdan di pileya komelkujiy de pk dihat, w piktirn rexne j nekiriye. Li gor Edward Said, pirseke wek Pirsa Kurd nne. Sedam Huseyn j erebek ye ku li hember emperyalzm li ber xwe dide (Kanan Makiya, r. 314).

Pit ra/mudaxeleya DYA ya bo raq ku li adara 2003 pk hat, gotina ku zdetir hate bihstin, li raq ekn kmyew tune ne! her wiha hatiye famkirin ku di dest Sedam Huseyn de ekn kmyew tune ne. apemeniya/masmedyaya navnetew, ya ereb, ya tirk, ya fars her tim v nihrn dda kirin. Lbel v apemeniy qet negot ku wextk, li saln 1980y, li raq di dest rejma Baas de ev ek hebne, ev ek bi awayek sstematk li hember kurdan hatine karann. Wek kesek, min h nedtiye ku kes v hevoka dawn nivsiye, yan j gotiye. Serok DYA Bush j qet v hevok bilv nekir. Tye ddakirin ku serok DYA Bush serok wezran Brtanyaya Mezin Tony Blair ji ber ku di dest Sedam Huseyn de ekn komelkojiy hene, ji v end wan li hember w er daye destpkrin. Her wiha, ji ber ku di encam de ekn komelkujiy di dest Sedam Huseyn de tune ne serok DYA Bush serok wezran Blair tne rexnekirin. Li hember ewend rexneyan j dsan van rvebiran negotin ku ma wextk di dest Sedam Huseyn de ev ekn komelkujiy hebn w van ekan li hember gel xwe bi awayek sstematk her kar anbn! Bi ten cigr serok DYA Dick Chaney di axiftinek ya derbar raq de gotib ku Li raq ekn komelkujiy nehatin dtin, belam tye zann ku Sedam Huseyn hilberna van ekan kiriye li saln 1980y li hember gel xwe kar anne. Di v war de ji bil viya, tu axiftin an gotareke din nay bra min. Ev yek, gelek vekir ye ku, reftariyeke li dijber kurd e. Nixaftina/veartina hilbern karanna ekn kmyew, tye wateya veartina rewa kurdan, da ku bila nsaniyet pnehese ku ev tit bi ser kurdan de hatine.

Gotareke rojnameger ngilz Robert Fisk, boz iman tirk hatiye wergerandin li rojnameya Radikal a roja 12 kanna pn a 2006 hatiye weandin. Sernav v gotar DYA Hevpar Tawann Sedam b ye. Di v gotar de tye gotin ku, Birayara dardekirina Sedam ku wextk mutefk DYA b, tam numneyeke dirtiy ye. Hzn dagrker ji ber ku zor li Sedam dikin da ku ew behsa pwendiyn di navbera xwe DYA de neke, ji ber ku Sedam bi w gaza ku w ji DYA Brtanyaya Mezin peyda kirib li Helebey kurdan kutiye, ji lewre wan newrn Sedam bidariznin. Bi v away tye ekerakirin ku, serok Bush serok wezran Tony Blair bi v reftariya xwe naxwazin bte zann ku zemanek ekn komelkujiy hatine hilberandin li hember kurdan hatine karann. Robert Fisk di gotara xwe de dide zann ku pit w tawana er ya li Helebey, CIA di talmatn xwe de pend li dplomatn xwe yn li Rohilata Navn kiriye ku bila karanna gazn kmyew nekin ser raq, bila bixnin sty an de. Di v babet de raporteke derewn a CIA j heye. Ev e, Edward Said xwe dispre v raport dinivse ku ne raq, ran kurd kujtine.

Analzeke Pik Li Ser Poltkaya Dewletn Mezin Derbar Kurdan de li Saln 1920 

Li saln 1920, di pwendiyn Tevgera Kemalst n ligel Brtanyaya Mezin Fransa talyay de di pileya yekem de kurd hebne. Di wan pwendiyn ku ligel Brtanyaya Mezin Yektiya Sovyetan bne de j, her tim bi tna li ser babeta kurd hatiye rawestn. Ji wan rojn ku kongreyn li Swas pk hatine bi vir de Fransa talya bi rveberiya kemalst re pwendiyn xwe saz kirine r xwe kirine da ku bi kemalstan re li hev bikin. Li vir, vekir ye ku para neliheviyn (eliki) di navbera Brtanyaya Mezin Fransay de j t de hene. Daxwazn talyay, yn li ser Anadol j tu car ne daxwazn cidd bne. Ji sereta ve, ji dewra Mutarekeya Mondros bigrin bi vir de talya her tim yarmetiya madd manew dide tevgera Quwwey Mill ya li Anadol. Brtanyaya Mezin, neyareke girng e. Yektiya Sovyetan j, ji ber wan pirensbn ku li chan belav kiriye, ji ber prensba maf taynkirina arenusa netew, di pozsyoneke wisan de ye ku div bi baldar li ser bte rawestn.

x Memd Berzenc li Bar di nav tkon de ye ku Kurdistana serbixwe bo xwe kiriye armanc. Li hember Brtanyaya Mezin ku herm xistiye jr serweriya xwe, di nav pevn de ye. Armanca tekane ya tevgera Kemalst j ew e, ku nehle kurd ngilz bigihne hev li hev bikin. unke, dibe ku ev bihevrebn, ev lihevkirin bibe sedem ku daxwazn kurdan bne cih. Di v rew de tevgera Kemalst poltkayeke wisan bi r ve dibe da ku neliheviyn/nakokiyn di navbera x Mehmd Berzenc Brtanyaya Mezin de hn zdetir krtir bibin. Kemalstan bi v niyet yarmetiyn madd j dane x Mehmd Berzenc. Bguman ev yarmet, ne ew yarmet ye ku encam j hasil bibe. Ev yarmetiyeke wisan e ku, nakokiyn di navbera kurdan Brtanyaya Mezin de zdetir dikin, p l digrin da ku ew bi nzk hev nebin li hev nekin. Tevgera Kemalst bi v niyet yarmet daye tevgera Simko ya li ran j. Armanca bingehn ev e ku, kurd Brtanyaya Mezin nzk li hev nekin, di navbera wan de lihevhatinek nebe, p li viya digrin. Ev j, ten dikarib bi yarmetiyeke bqymet pk were. Mistefa Kemal ba tgihatiye ku Brtanyaya Mezin ji bin ve li hember avabna Kurdistaneke serbixwe ye. Di wan pwendiyn ku ligel Brtanyaya Mezin pk hatibn de w v agahiy bidest xistiye. Ev yarmetiyn kemalstan encameke wisan bi xwe re aniye ku pevn nakokiyn ligel Brtanyaya Mezin hn krtir bibin. bi v away p l hatiye girtin ku kurd negihn encameke ern. Debar tevgera Simko de ligel pirtgn Hasan Yildiz n ku nav wan li jor hate birin, meriv dikare li pirtga Fak Bulut a bi nav Dar gende syan, Krdistanda Etnik atmalar (Evrensel Basn-Yayn, geniletilmi 2. bs.  Haziran 2005,  s.77 vd.  s.183 vd.) j binihre.            

Babeteke girng a ku pwendiya w bi kurdan re heye, meseleya Mosil ye. W dem ji bo tevahiya Kurdistana Bar, wate ji bo bajarn Kerkk Silmaniye Hewlr Duhok hwd. bi git Wlayeta Mosil dihate gotin. Kemalst dda dikin ku maf wan li ser v wlayet heye dibjin, Div Mosil ji rvebiriya osman derbas jr rvebiriya tirk a nuh bibe. Wan digot ku Mosil di nav snorn Msak- mill de ye. Daxwazn Brtanyaya Mezin j li ser Mosil hebn. ngilzan dda dikir ku, div Mosil bi ser dewleta raq ya ku nuh tye avakirin ve bte berdan digotin, Heke ne ji wlayeta Mosil be dewleta raq d nikarbe bij. Di babeta wlayeta Mosil de di navbera kemalstan Brtanyaya Mezin de nelihev hevdukiandineke mezin heb. Di v navber de, tkona x Mehmd Berzenc ya bo Kurdistaneke serbixwe j her ku di getir dib. Di bin re j pwendiyn li navbera kemalstan ngilzan her berdewam bn. Ev aloz di dawiy de bi lihevhatinek biencam bn. W dem babeta ku rvebiriya kemalstan zdetir li ser disekin ev b ku, div li Bar h qezenceke kurdan nebe; te div bila wek otonomiy be, te div bila xodmuxtar yan j federasyon be, bi dest kurdan ve h titek neyte berdan. Li gor qenaeta min, li w dewr, wate li saln 1920 ew proses wiha biencam b ku, rvebiriya kemalstan dev ji ddakirina mafn xwe yn li ser Mosil berdan, li hember viya, Brtanyaya Mezin j, i daxwazn ku ji lay kurdan ve bne kirin diviyab p l bigre. Te div bila otonom be, te div bila xodmuxtar yan j federasyon hwd. be, her cure talebn siyas yn kurdan diviya bne pelixandin. Te div li wan salan be te div bila saln li pit re be, i daxwazeke siyas ya kurdan hebye hatiye redkirin, Brtanyaya Mezin ji bo ku van daxwazan bipelxe, hem tedbrn xwe girtine, di v war de xwe ji tu hewldanek bi pa ve nedaye.

Ev rewa han li wan prensbn rvebiriya koloniyan n Brtanyaya Mezin j nagunce. unke, Brtanyaya Mezin li tevay koloniyn xwe rvebiriyn xodmuxtar dida avakirin. Li Hindistan, li Afrqaya Bar, li Tanzanyay, li Uganday hwd. li her der rvebiriyn xodmuxtar ava kirine. Digel ku di v babet de daxwazeke gelek mezin a kurdan hebye j belam tekane devera ku Brtanyaya Mezin t de rvebiriyeke xodmuxtar ava nekiribe, Kurdistan e. Hasan Yildiz di wan pirtkn xwe yn ku me nav wan li jor biriye de dide xuyankirin ku meseleya Mosil ne meseleya ax neft ye, ev mesele di aroveya munaqeeyn derbar kurdan de derketiye meydan ku kurd negihn tu statuyek.

Ev j babeteke balk e ku b hela Kemalst i watey didine tevgera x Mehmd Berzenc. unke, Berzenc pengeke wisan e ku li ser axa xwe ser hildaye. Ev taybetmend tevger hzdar bibandor mayende dike. Li Bakur j hindek tevgern ku li derdora Seyd Evdilqadir Bedirxaniyan pk hatibn, hene. Ev hindek malbat in ku li Stenbol, li drgehan (surguny) dijn. vegera van malbatan ya bo Kurdistan, jiyna wan a li Kurdistan qedexe ye. Pwendiya van malbatan, van kesan bi gel kurd re gelek lawaz e, bi snor e. Bi gel xwe re di nav pwendiyn organk de byn, gelek girng e. Li ser axa xwe hilberandin, parvekirin, avadan, kontrol, rvebir awantajeke gelek mezin e. Kurdn ku li dervey welat xwe ne, kurdn ku li drgehan in, kurdn ku ji kerema dil xwe li drgehan dmnin ne xwediy v awantaja mezin in. Xaleke girng e, heke di v arovey re li raman alakiyn Berzaniyan bte nihrin, ev yek bte helsengadin, hing d encamn ba j derkevin.*                

Sermawez 2006

 

 

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

_____________

 

*Ev gotar li konferansa ku ji aliy Krt Demokrasi Forumu ve Akademik Aratrmalar Dernei ve bi sernav Kurd awan li Pirsa Kurd Dinihrin? hatiye pkkirin ku wek metn li www.peyamaazadi.com hatib weandin, ji wir hatiye girtin bo kurmanc hatiye wergerandin (R. L.).

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org