Tgihtinn Neteweperweriy

 

smail Beiki 

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Neteweperweriya tirk modern e, Neteweperweriya tirk njadperest nn e, atxwaz e, gerdn ye, Neteweperweriya tirk pver ye, li dij kolonyalzm ye, li dij emperyalzm ye, Neteweperweriya Atatrk modern e, pver ye, neteweperweriyeka vekir demokratk e, Neteweperweriya Atatrk humanst beynelmilel e. Neteweperweriya tirk bi v away t tarfkrin. Van taybetmendiyn han li neteweperweriya tirk bar dikin pesn w didin. Di rastiya xwe de ev gotinn han li hember kurdan li hember doza kurd tne pxistin. Meriv dikane deolojya ferm ya tirk, neteweperweriya tirk wisa zeh bike. Ev nihrna deolojya ferm bi awayek git ji lay qada fikirna tirk ve hatiye pejirandin. Ya rast, fikirna tirk li gor v hizirn ekil girtye p de ye. Di v navber de fikr hindek mudrn asay j bala meriv dikne. Di kutina Hrant Dink de, di byera ra bi ser metranan de ya li Trabzon, di kutina metran Santoro de ya li Samsun, di serjkirina msyoneran de ya li Meletiy, dema ku bo rojnamevanan byer qal dikirin, digotin [kujer] bi hestn neteweperweriy tevgeriyane Ev t v watey ku, bi tgihneka neteweperane hewl didan xwe da ku bona kujeran sempatiy berhev bikin, bar kujeriy (cnayet) sivik bikin.

Dema ku pesnn neteweperweriya tirk didin, p re j bona w bizava neteweperweriy ku di nav kurdan de aj dide, dibjin cudaxwaz e, paver ye, njad ye hwd. e, bi v away ev bizav t xirabkirin. [Dibjin] Neteweperweriya kurd, neteweperweriyeka njad ye, Neteweperweriya kurd, neteweperweriyeka girt ye, Neteweperweriya kurd neteweperweriyeka prmtv e Fikr qada fikirna tirk y derbarey kurdan neteweperweriya ku di nav kurdan de dibe, bi awayek git wisa ye.

Grdal Aksoy ku hn zdetir li ser kultur, di v navber de li ser kultura kurd dixebite, di pirtka xwe ya binav Nostradamusun Krdistan Kehaneti, Krtler zerine Yazlar, (Komal Yaynevi, stanbul 2007) de cih dide wan tgehn (term; kavram) dur yn v derbarey de. Nivskar lkolner Grdal Aksoy di nivsara xwe ya bi sernav Trk Milliyetilii zerine (Li Ser Neteweperweriya Tirk) de dide nan ku lkolnern tirk neteweperweriya tirk ya kemalst ern, neteweperweriya kurd j neyn dibnin. (r.38-50)

Nivskarn tirk, endamn apemeniy, mamostayn zanngehan, xebatkarn komeleyn civaka sivl, partyn siyas, huqqnas hwd. bi awayek git bi neteweperweriya tirk re dipesifin. Dibjin, Neteweperweriya tirk pver ye, modern e, humanst e, di neteweperweriya tirk de neteweperweriya njad nn e hwd. bi v away pesn neteweperweriya tirk t dayin. Kurd j didin zann ku ew ne neteweperest in, dibjin em enternasyonalst in. i dema ku mesele were ser hest helwstn netewey hing kurd dibjin ya girng nsanyet e, ya girng birat ye bi v away didin tgihtin ku b hela ew end ji hest fikrn netewayetiy xwe dr didin.

i dema ku em pzannn deolojya ferm tetbq rastyn jiyan, tetbq rewa hey bikin hing d bte dtin ku rew qet j ne wisa ye. Kurd ziman kurd kategoriyn civak ziman ne ku tne nkarkirin mhakirin, tne asmilekirin. Di v arovey de ziman kurd hatiye qedexekirin, nav merivan yn bi ziman kurd, nav gund nave iyayan bi navn tirk hatine guhertin. Parastina zimanek ku hatibe qedexekirin, plgirtina zordarya ku li ser ziman kultur ye, tkona bo derxistina meydan ya ziman kultur, di rastiya xwe de proseseka nsan ye. Ango ev tkon di rastya xwe de peywireka nsan ye, pwstyeka berevaniya nsanyet ye. Lbel meriv dikane v proses ji layek ve mna pveneka neteweperweriy j bihesibne. unke wek pwstiyeka nsan hn xwedtiy li nav, nasnav, ziman kultura xwe dikin, ev hewldana we ya xwezay ji lay dewlet ve t astengkirin, t fiardin t, bi tehqqatn dar ceza re rbir dibe. Ev e, mukile bi xebitna v mekanzmay re derbas qadeke siyas dibe. W dem meriv dikane v pvena kurdan wek tevgereka netewey bihesibne. Dibjin neteweperweriya tirk pver ye, modern e. Ev neteweperweriya ku zor li kurdan dike, hewl dide xwe da ku kurdan, ziman kurd, kultura kurd bipelxe. Neteweperweriya ku dipelxe, awa dibe neteweperweriyeka pver? Gotinn ku derbarey neteweperweriya tirk de tne gotin bguman keya kurd Kurdistan didin ber avan tne gotin. Lbel jiyana siyas ya tirkan, kultura siyas ya tirkan kurdan nas nake, wan nkar dike. Ji ber ku bi awayek huqq siyas kurd, ziman kurd Kurdistan nayne naskirin, hing gotinn wek Neteweperweriya tirk njad nn e, rkar nn e, asmilekar nn e, redkar nn e tne gotin. car i dema ku kurd tevl analz dibin, bguman ev dtin p dibin. Jixwe, qedexekirina raman li hember kurdan, li hember keya kurd dibe. Herwisa, roleka qedexekirina raman j ev e ku p li rexnkirina deolojya ferm bte girtin.

Dibjin neteweperweriya tirk pver, vekir, modern e, neteweperweriya kurd j girt paver ye. Qanna bingehn ya tirk dibje i kes ku hemwelatiy Dewleta Tirkiy be, ew tirk e. Kultura siyas ya tirk dibje, i kes ku xwe wek tirk hs bike, ew tirk e. Ev yek wek dell neteweperweriya vekir t nandan. Ev yek, mna dell fehma xwebny t nandan. Lbel, di rastiya xwe de, li gor qanna bingehn ya tirk li gor kultura siyas ya tirk her kes mecbr e ku xwe wek tirk bibne. Wek mnak, i dema ku tu rab bibj Ez ne tirk im, kurd im. Ez maf xwe yn kurdbniy dixwazim. Hing tu y bi mueydeyn dar ceza re rbir bib. Neteweperweriya vekir, di heman dem de t v watey ku, asmilekirina yn ku ne tirk in, wan biibihne tirkan, ango neteweperweriyeka wisa ye ku her kes bike tirk. Di kdera v neteweperweriy de modernbn pvert heye? Dibe ku bona neteweperweriya kurd bibjin girt ye l ev titek ern ye. Ji ber ku i caran kurdan kes, wek mnak, tirk, ereb, fars, ermen asriyan nekirine kurd, i caran niyet amanca kurdkirina kes bi wan re nebye. Lbel ji ber poltkaya asmilasyon tetbqatn w, meriv dikane bibje ku neteweperweriya tirk neteweperweriyeka njad ye. Ev gotinn mna Hemnjadn me yn li Bulgarstan, hemnjadn me yn li Qafqasyay, hemnjadn me yn li Asyaya Navn, hemnjadn me yn li Kerkk, hemnjadn me yn li Trakyaya Rojavay, hemnjadn me yn li Kosovay, yn li Makedonyay delln vekir yn neteweperweriya njad ne. Berpirsiyarn dewlet hukmet li hember kurdn Kurdistana Bar hestn ne ba ge dikin, wek mnak, dema ku hewl didin xwe da ku p li referandma Kerkk bigrin di heman dem de dibjin, Em her dem mafn hemnjadiyn xwe yn Kerkk biparzin, d hertim bala me li ser v kar be.

Gelo xebera kurdan ji van titan dibe, ev tit dikevin nav hi wan? Ev kurd ku ziman w hatiye qedexekirin, kurd ku nav w hatiye guhertin, nav gund nave iyayn w hatine guhertin, kurd ku nikane nav welat xwe, nav cografyaya xwe bibje, kurd ku nikane bi ziman xwe y zikmak biaxife, kurd ku nikane bi ziman xwe bixwne l radibe dibje Ez ne neteweperest im, ez enternasyonalst im, em ne neteweperest in, em enternasonalst in Gelo div meriv awa li v yek binihre? Ev ne ew tit e ku, kurd ji rastiya xwe ya tehl direvin? bona v yek j, hindek tgehn enternasyonal bo xwe dikin perde. Di v pvena ruh zhn de seqetiyek tune? Grdal Aksoy di v berhema xwe ya ku me li jor behsa w kir de pirsa fikrek kurd, mantalteya kurd ya resen heye gelo? dipirse li bersivn v pirs digere. (r. 6, 54-55, 157)

Grdal Aksoy dibje, di nav kurdan de hizirnek teqld, hizirnek ku xwe dispre diyardeyn sabt heye [ango di nav kurdan de fikirna razberiy (soyutlama) nn e]. Ez wisa bawer im ku, ev tesbteka balk e. Bi awayek git ev tesbteka rast e. Dibe ku stsna hebin. Li gor qenaeta min teqldkariya roinbrn kurd ji ber tirkaxaftina wan t, ji ber ku hest fikrn xwe bi tirk dibjin. Meriv nikane zimn ten wek alaveka ragihandin bibne. Sstema serdestiy ten dikane bi rya zimn bo kesan, saz civak bte empozekirin. Tu bi kjan ziman biaxif hing tu d di nav kultura siyas ya w ziman de, tu d di nav sstema siyas ya w ziman de, bi tgehn ku w ziman afirandine, tu d bi tgihtina serdestiy ya ku w ziman saz kiriye pde birye bifikir. Ev yek di bin ura meriv de dibe. Herwisa, ev j gelek vekir ye ku, termnolojiya siyas ya tirk, kultura siyas ya tirk, termnoloj kultura li dij kurd e. Beriya viya gotarek bi sernav Asimilasyon hatib belavkirin. (Kovara Esmer, Sibat 2008, hejmar: 37) Ew fikrn ku di w gotar de hatine gotin ev fikrn ku niha li vir tne gotin, ger meriv bi hev re bala xwe bide ser d sdewar be.

Dewlet wisa difikire ku, ev nsann ku ew tirk fr wan dike, herwek ku ziman wan y zikmak (kurd) nn be, mna ku ziman tirk diaxifin tn asimlekirin bin. Div ev proses were vekoln analzkirin

Meriv dikane fikirna teqldwar wisa fade bike: Em tgeha kolony hildin dest. Dibjin Kurdistan kolon ye. Lbel, kolon j snorn xwe hene. Wek mnak, di sala 1885an de Afrka ji lay Brtanyaya Mezin, Fransa, talya, Belka, Spanya Portekz ve hatiye parvekirin kolonzekirin. Welat d di bin dest Brtanyaya Mezin, Fransa, talya, Belka, Spanya Portekz de ne. Snorn welatan hatine diyarkirin Ji lay din ve, d heta bi heta wek kolon nemnin. Kolon, i dema ku ji lay ekonomk ve pde biin, i dema ku gihan radeya xwe darekirin, hing dewletn emperyal kolonyalst d azadiya wan bidin dest wan. Pit er Chan y Yekem, di Konferansa Pars ya li sala 1919an dema danna Yektya Neteweyan de kolon wisa hatine dann. Ji ber v yek, kolonbn j statuyek e. Pit er Chan y Duyem, li saln 1960an tevay kolonyn li Afrkay pit muzakereyn qann serxwebna xwe bi dest xistin. Li Afrkay ar dewlet hene ku pit er ekdary serxwebna xwe bi dest xistine. Cezayr ku kolonya Fransay b kolonyn Portekz Gne Bssau, Mozanbk Angola Ev taybetmendiyn ku me li jor behsa wan kir, derbarey Kurdistan de qet nn in. Tu statuyeka kurdan Kurdistan nn e. Snor tune, nehatiye diyarkirin. Nav kurd nav Kurdistan j tune. T xwestin ku kurd Kurdistan heta bi heta wisa bimnin. Ji v end Kurdistan ne kolonye j. Ger lkolnern kurd van peywendiyan ji nuh ve hildin dest d sdewar be.

Kurd welat wan di dema er Chan y Yekem de dema ku li Anadoly di pengiya Misetfa Kemal de tevgera hzn netewey (Kuvay Milliye) de hatiye jihevkirin, parekirin parvekirin. Di prosesa v tkon de rola her du dewletn emperyal, ango Brtanyaya Mezin Fransay gelek mezin e. Ev diyardeyeka zor tehl e. Lbel hizirna netewey ya tirk, droka siyas ya tirk, kultura siyas ya tirk qet bal nakine ser v diyardey. Dixwaze ser v diyardey bigre. Xeyret dike da ev felaket ku hatiye ser kurdan di tartiy de bimne. Lbel bi awayek berfireh bal dikine ser projeya hzn emperyal ku Anadoly di nav xwe de parve dikir. Di rastiya xwe de hzn emperyal qet projeyeka wisa pkneanne. Bona pkanna viya j tu hewldanek tune ye. Lbel, hertim v yek derdixin p, tim qala v yek dikin. By rawestan hertim li hember v yek analzan dikin. car parekirin parvekirina kurdan Kurdistan ji lay emperyalstan ji lay hevkarn wan yn li herm diyardeyeka rasteqn e. Ev pzanneka gelek vekir gelek sabt e. Jixwe, ev yek di cografyaya Rojhelata Navn de bi awayek akera t dtin. Ev j t zann ku bona pkanna v yek, di saln 1920an de dewletn emperyal hevkarn wan yn li Rojhelata Navn ligel hev di nav hevkariyeka gelek xurt de bne. Tkona x Mehmd Berzenc ya li Kurdistana Bar, divt di v arovey de bte analzkirin. 

Di roja royn de dema ku neteweperweriya kurd derdikeve rojev, dema ku kurd bi ziman kultura xwe re eleqedar dibin, dema ku xwedtiy li nirxn xwe yn derdestby dikin hing tgihtina her away neteweperwerestiy xirab e derdixin p. Gelek akera ye ku ev tgihtin j li hember kurdan, li hember pirsa kurd t pxistin. Wek mnak, qet nabjin neteweperestiya ereban, neteweperstiya farisan, ya tirkan xirab e, ten dibjin neteweperestiya kurdan xirab e. Bona ku v dday bidine qebulkirin j dibjin her away neteweperweriy xirab e, neteweperestiya bindestan j xirab e Akera ye ku ev fikrek dewlet ye, alkar dewlet ye. Ev t v watey ku zalim mezlm, celat qurban, qesab mh dikin yek firaq. Ez wisa di w qenaet de me ku ev fikr han j ten di meseleya kurdan de derdikeve meydan. Min li jor j got ku, di v pirtga navbor ya Grdal Aksoy de t pirskirin ku gelo fikrek resen y ad kurdan heye? Herwisa, min gotib ku behsa titn sabt fikrek teqldwar dike. Ev j reweka balk e ku li hember nihrna Her away neteweperestiy xirab e deng ji roinbrn kurd dernakeve. Bguman gotara Tarik Ziya Ekinci ya bi sernav Krtleri Krt ve Trk Milliyetiliinden Koruma Hayrhahl (Xrxwaziya Ku Kurdan Ji Neteweperestiya Kurdan Tirkan Diparze) (www.gelawej.org 31 Ocak 2008) helbet reaksyoneka di cih de ye. Lbel dema ku li nav av kurdan dinihrin van titan dibjin, dikanin van titan bibjin, hing t dtin ku p re j qemeriya xwe bi oposzyona (muxalefet) kurd dikin. Ev fikrn wisa ku her tim tne gotin, ev yek aret lawaziya opozsyona kurd dike.

Helbet njadperestiya tirk, neteweperestiya tirk xirab e. Ji ber ku, wek mnak, dixwaze kurdan ligel drok ziman wan tune bike. Li hember viya ew tkona ku dixwaze rya jiyan bo xwe veke, dixwaze nirxn xwe yn netewey yn di bin fiardin de derxe meydan, ev geedana netewey ya ku di nav kurdan de dibe, d ima xirab be? Bindest serdest, zalim mezlm, qesab mh awa dikanin di nav heman kategoriy de bne helsengandin? Roinbrn kurd, siyasiyn kurd reaksiyoneka cidd bi an v yek nadin, bi v away yan j bi w away ji v fikr bawer dikin, hetta ku carnan propagandaya v yek dikin. Div meriv bi bret bala xwe bide ser v yek.

Hevpeyvnek heye, ku Nee Dzel bi Prof. Dr. Sleyman Seyfi n re kiriye. Di v hevpeyvn de Prof. n dibje Neteweperest afyona kurdan e. (Radikal, 15 gulan 2006) Prof. Sleyman Seyfi n, kurdn ku xwedtiy li ziman kultura xwe ya bindestby derdikevin, li hember zordariya di v war de tdikoin, bi v tgeh wan tarf dike. Lbel, ev dewleta ku ziman kurdan qedexe kiriye, ziman kultura wan xistiye bin nr zordariy, li hember neteweperest njadperestiya tirk qet tesbteka wisa nake. Gelo, wek mnak, kurdan qet gotiye, Kurdek Hjay Chan Ye, qet gotiye Kurdo, Bipesife, Bixebite, Bi Xwe Bawer Be? Gelo kurdek ku gotibe Xwez Bi W Kes Ku Bibje Ez Kurd im heye? Gelo kurdn ku gotibin Bilind be Kurdo, Tu Snorek Bilindbn Bo Te Nn e heye? Gelo tu rveberiyek ku van drmeyan bide jiyandin, kurdan di aroveya van drmeyan de bi r ve bibe, bona v yek tbikoe heye? Ev hem bi me didine nan ku poltkaya dewlet ya ku li hember kurdan, li hember kurd Kurdistan hatiye pxistin t meandin qet nehatiye fmkirin, qet hewl nedane xwe da ku v yek tbigihn, ten, bi hest hizirnn ku layengr dewlet ne, bi awayek jiber (ezber) kurd tne rexnekirin, kurd tne tawanbarkirin

Prof. Sleyman Seyfi n dibje Ger kurd rabin bibjin Em kurd in hing d hinekn din j rabin bibjin Em j tirk in. Ma ji destpka rojgara komar heta bi niha wisa nay gotin? Ev gotinn han ku dibjin Miletek bi nav kurd nn e, her kes tirk e, zimanek bi nav kurd nn e, ziman ku j re kurd t gotin, leheyeka tirk ye hertim nedihatin gotin? Kes ku di sk de bi kurd biaxifiya ser gotin ceza l nedihat birrn? Gelo ev gotinn ku dibjin Li v welat ten maf tirkn resen heye, yn ku ji xwe re dibjin em kurd in ten mafek wan heye, ew j xizmetkariya bo tirkan div awa bne helsengandin? Prof. n ku dibje Neteweperwer afyona kurdan e gelo ew v dewleta ku kurdan dike xizmetkar xwe awa dihelsengne? Prof. n, wan kesn ku li hember zilm tdikoin wek kesn afyonby qebul dike. Gelo derbarey v rew de, derbarey yn ku v rew pkanne de tu rexneyek, tu analzeka w heye?

 

__________________

 

avkan: www.peyamaazadi.org 

Not: Ev gotar bi ti ziman nehatiye weandin. Wek helwstek, em wergera kurd ya gotara birz smail Beiki berya tirkya w diwenin.

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org