Ti Peywendyeka Elewty bi slam re Tine ye

 

smail Beiki

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

Elewt, yek ji wan babetan e ku li van saln dawn gelek li ser t axaftin. Derbarey elewty de wean zdetir dibin, radyo televzyon pirrtir dibin. Di nav elewyan de radeya rxistiny j cre bi cre pde die. Lbel, elew bi xwe naaxifin, rxistnya wan di aroveya wan bi xwe de nabe, ev yek di aroveya himendyek ku ji derve de li ser wan hatiye empozekirin de dibe. Bguman hindek elewyan ku li ser nav xwe biaxifin, hewl bidin xwe da ku bibin xwe j hene, l hejmara evn han km e. Nikanin deng xwe bi awayek karger bilind bikin. Bguman hebna reheka wisa gelek girng e. Hejmara wan end km dibe bila bibe, di war jyana ramyary de ya serdest d ev reh be.

Ji dema rveberya tthat we Tereqq vir de bi git li ser du grpan asmlasyoneka tund hatiye meandin: Asmilekirina kurdan bo tirkty asmlekirina elewyan bo muslumantiy. Nzk sed salan e ku ev yek poltkayeka bingehn ya dewlet ye. Ev poltkaya dewlet ye bi awayek sstematk hatye tetbqkirin.

Ji lay helwsta ku li dij asmilayon t nandan de, di navbera kurdan elewyan de cihtyeka girng heye. Kurd hay ji asmilasyon bne li hember w di nav tkoneka berdewam de ne. Lbel elew, bi pirran hay ji asmilasyon nn in. Pirranya elewyan hertim dibjin Em elew ne l musluman in, yan j Em musluman in l elew ne. Rastya w ev e ku, ti peywendya elewty bi slam re, bi slamyet re tune ye. Elewt, gelek berya slam pk hatye, baweryeka Mezopotamyay ye, rehn w digihn zerdety. Ti peywendyek, ti girdaneka elewty bi slamyet, bi muslumanty, bi xelfey aran El bi 12 maman re tune ye. Nke ku elew li ser nav 12 maman, li ser nav El dua dikin, lava nyazan dikin, ev yek ne ad wan bi xwe ye. Ev rtuel, ev dmen bi awayek balk ahidya w dike ku ev yek ji derve de li ser wan hatiye sepandin. Dewlet hukmet, nivskarn ku nzk dewlet hukmet ne, ji slamyeta elew, ji elewtya ku axeka sof ya slamyet ye, ji elewtya ku yek ji s ryn slamyet ye behs dikin. Herwisa, dibjin d hukmet derbarey slamyeta elew de reforman bike, d hindek mafan bide elewyan. Wezr dewlet dibje Elew j bi qas sunnyan musluman in. Di v navber de, hindek elew j hene ku nesla xwe digihnin 12 maman, xwe digihnin nesla pxamber Muhemmed. Hing ew ne tirkman in, ew ereb in, ne wisa? Yan j ew ne kurd in, ew ereb in, ne wisa? Herwisa, gelo ewn ku bo xwe dibjin ewlad resl yan j dibjin seyd seadet ewlad resl ew nabin ereb? Serek serhildana Drsim Seyd Riza, dema ku behsa zilma ku li wan bye dikir, digot ewlad Kerbelayme (em ewlad Kerbelay ne) hing dixwest bide zann ku ew ne layq v zilm ne, l ev yek xeletyek b. Dema ku meriv bibe ewlad Kerbela gelo p re j nabe ereb, nabe musluman? Ger wisa be, ev kurdbn/zazabn elewt li ku dimne? Em bala xwe bidin, ewn ku li Kerbelay hatin kutin 72 kes bn. L ewn ku di serhildana Drsim de hatin kutin bi deh hezaran tne fadekirin. Hindek lkolnern ku li ser elewty dixebitin elewty di nav slamyeta heterodoks de dihelsengnin.

ayet, helbet di nav slamyet de ye. ayet, yek ji du mezhebn girng yn slamyet ye. Xelfey aran El 12 mam, ji semboln sereke yn ayety ne. Lbel ti peywendyek, ti girdaneka elewty bi ayety re tune ye. Herwisa, ti peywendyek, ti girdaneka elewty bi amanzma ku berya slamyet dn xelk Asyaya navn b, dn tirkan y ber b re j tune ye. Ji v end, ew ramana elewty ku hewl dide xwe da ku elewty bi slamyet ve gir bide, yan j bi amanzm ve gir bide, divt were rexnekirin. Divt ev rexnekirin berdewam bi awayek dnamk bte meandin.                            

Ev rastyeka mezin e ku di roja royn de, te div bila elewyn kurd bin yan j elewyn tirk bin, bona xelfey aran El bona 12 maman nyazan dikin. Elew, di meha muherrem de herwek ayan bona xelfe Huseyn, di salvegera kutina w ya li Kerbelay de li xwe nadin, lbel di nyazn xwe yn bona 12 maman de berdewam in. Di vir de pirsa girng ev e ku, bawerya ayety, semboln ayety awa tkel nav elewty bne? Herwisa, pirsa sereke ev e ku, bawerya elewty ji keng ve awa hatye guhertin?

Di kitba Haim Kutlu ya bi nav Kzlba Alevilikte Yol, Erkan, Meydan, Alevilik retisi (Yurt Kitap-Yayn, Eyll 2007, Ankara) de, derbarey v mijar de daxuyanyn girng hene. Di v kitb de li na elewty hn zdetir peyva qizilba (kumsor; kelawsr) hatye bikarann. Haim Kutlu dibje, navenda kann qizilbay Drsim e. Herwisa, dibje pit ku ev kan li ser nav malbatan hatin binavkirin hing di qizilbay (elewty) de averbn b. Amaje p dike ku xirabna di baweriya elewty de, li sedsala 13. dest p bye. ra mogolan ji nav yna kana Alamut bye destpka xirabneka mezin ya elewty. Di dema dagrkerya mogolan de li Anedoly serhildana Babeyan (serhildann ku di bin pengiya Babe lyas Babe shaq de bne) ji lay artn lejyoner yn selkyan ve hatin serkutkirin, hing di van pevnan de derbn giran li bawerya elewty ketine. (berhema navbor, r. 126).

ayetya Ely musluman di sedsala 14. de li ran belav bye. ayetya Ely musluman, peymann ku bi elewtya Anadoly re girdane, van peymanan sustmal kirine (r. 126). ayetya Ely musluman di v dem de ketiye nav elewt qizilbay. Ev yek di seranser sedsala 15. de berdewam bye. di destpka sedsala 16. de, bi rveberya ah smal (1487-1524) re gihaye bilindtirn radey. Di pvajoya xirabna baweriya elewty re, helwst reftarya prn elewty j p re guherye. Her ku ye, erkann r yn elewty ketine bin xizmeta malbatan, qannn elewty ku berevanya ewladan r dikirin, d veguherne berevaniya malbatan kirine. (r. 127)

Di sedsala 15. de rtueln Heq-Muhemmed-El, rtuln 12 maman ketine nav bawerya qizilbay (elewty) di nav de cbic bne. Di dema serwerya x Cuneyd (mirina w 1460) de, di dema serwerya x Heyder (mirina w 1488) de di dema serwerya ah smal de ev peywend gelek ge bne. Kitba mam Cefer bo qizilbaan (elewyan) bye kitbeka sereke. mam Cefer di navbera saln 702-765 de li dinyay maye. mam ean e. Kur mam pncan Muhemmed Bakir (676-732) ye. Herwisa, ev j tye zann ku Fermann Mezin yn mam Cefer ji lay Bsat ve hatine nivsn. Bsat j di sedsala 15. de li dinyay bye, mirina w sala 1439 e. Ji lay elewyan ve, di v babet de j nakokyn (nelihevyn) gelek mezin hene. unke mam Cefer ku wek bav mezheba cefer tye zann, derbarey qizilbaan de qet j xwedy fikrn qenc nn e. mam Cefer derbarey qizilbaan de wisa gotiye: Bila bte zann ku, ne ew ji me ne, ne em ji wan in. Ewn ku err wan bikin j, herwek ku li pya Hz. Muhemmed err diminn w kiribin, proz behut ne. (berhema navbor, r. 128) Wek mnak, divt ew serhildana ahql ku di saln 1510an de bn j, di v arovey de bne dtin. Hzn ahql ku li hember Osmanyan tk n, pit re penah birin ran, xwe avtin bext ah smal. Divt bi dyardeyan bte qisetkirin ku rveberya ah smal reftaryeka awa li hember wan nan daye Ev gotinn mam Cefer w pnyaza karbidestn ran ku di navna saln 1990an de, di dema serekwezrtya Tansu iller de bo karbidestn Tirkiyey kiribn tne bra meriv. W dem berpirsyarn ran bo berpirsyarn dewlet hukmeta tirk derbarey elewyan de v yek pnyaz kiribn: Yan hn wan bikin sunn, yan j destr bidin me, em wan bikin e. Ev pnyaz bi akeray bi me dide nandan ku ji dema mam Cefer heta bi roja me derbarey qizilbaan de ti titek neguherye. Ev hem bi me nan didin ku elew di nav xemsaryeka mezin de ne. Ji v lay ve divt elew bne rexnekirin. Herwisa, divt ev rexne berdewam bne kirin. Divt meriv ji lay madd manew ve li ser sedemn v yek raweste ku, b hela ima elew ewend bi xemsar xwe wek em musluman in didin nan. Ev j gelek balk e ku elewyn ku ti ertn muslumanty naynin c, l gelek di muslumanty de srar dikin. Hindek kes hene ku elew ne, l nimja xwe j dikin. Ya rast divt meriv van kesan d wek kesn ku hatine asmilekirin bne musluman bihesibne.

Di kitba Haim Kutlu ya bi nav Kzlba Alevilikte Yol, Erkan, Meydan de ben derbarey van mijaran de hene. Meriv dikane v fikra Haim Kutlu munaqee bike ku gelo peywendiya Kana Alamut bi elewyan re heye yan na. Herwisa, divt ev j bte munaqeekirin ku gelo smalye nzart j elewt ne yan na. Lbel fikrn w yn din asoya meriv fireh dikin. Haim Kutlu dibje Ger meriv ji v roj n de rabe bibje elewyn kurd yan j elewyn tirk musluman in, d ev munaqeeyeka tew be. (r. 397) Divt meriv viya wisa tbigih: Gelek akera ye ku elew ne musluman in. Munaqeekirina w bi xwe j ayek e. Wek mnak, titn ku di rpeln 154-155 de tne qalkirin j, v yek nan didin. Digel vana, elewyn ku di peywendiyan de xemsary dikin, divt bne rexnekirin.

______________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: http://www.mavidefter.org/anasayfa/content/view/13/29/

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org