Ziman, Neteweperestî û Roşinbîr

Îsmail Beşikçi

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Li Tirkîyê hizirîneke giştî ya bi vî awayî heye, ku dibêjin “her awayê neteweperestîyê (nasyonalîstî) xirab e.” Dibêjin “di çi demê de dibe bila be, di kîjan rewşê de dibe bila bibe, neteweperestî xirab e.” Ev yek di çapemenîyê de, li unîversîteyan, di nav rêxistinên sivîl de, li nav nivîskar û rojnamegeran hizirîneke giştî ye, hizirîneke meqbul e. Ev awirê hanê di nav roşinbîran de jî gelek meqbul e. Li nik vê hizirîna ku dibêje “neteweperestî xirab e” hizirîna “ne pêwîst e ku ji bo her zimanek dewlet hebe, ev ne mumkûn e” jî têye gotin. Divêt ev yek bête vekolandin ku bê hela ev hizirînên hanê li kîjan heyamî, di rewşeke çawan de û li hemberî kê têne gotin?

Ez ne di wê qenaetê de me ku ev hizirînên hanê, ev awirên hanê bi hûrbinî hatibin vekolandin û pirsîyarkirin. Ev hizirîn, yan jî ev awirê ku derbarê neteweperestîyê de meqbul û belavbûyî ye, meriv dikare bi vî awayî pirsîyar bike: Ka hela em salên 1980yî bînin bîra xwe. Wê demê li Bulgarîstanê guhertina navê tirkên ku li wira niştecih in, li tirkan danîna navên bulgarî, her wiha, bûyerên wek bulgarkirina tirkan çêdibûn. Zorê li tirkan dikirin ku ew navên bulgaran li xwe bikin. Her wiha, dihate gotin, kesên ku navê bulgaran li xwe daynin dê li brokrasîya dewletê, di nav Partîya Komunîst a Bulgarîstanê de bi hêsanî derkevin radeyeke bilind. Û dihate gotin, “ger hûn navê bulgarî li xwe daneynin, ger hûn li dijî vê projeya dewletê derkevin, dê jiyana we gelek dijwartir be, hûn ê ligel zehmetîyên gelek mezin rû bi rû bimînin û dê ev zehmetî her li dar bin…” Wê demê ewên ku navên bulgaran li xwe nedikirin, ewên ku li ber xwe didan da ku wek tirk bimînin, bi qefleyên ku ji hezaran kesî pêktên, koçî Tirkîyê dibûn. Ev berxwedan û têkoşîna tirkên li Bulgarîstanê ku di riya parastina nasname û kultura xwe de dihat dayîn, li Tirkîyê bi dilxweşîyê dihate şopandin. Li Tirkîyê berpirsîyarên dewlet û hukûmetê bi tundî li hemberî vê hizirîn û kiryara asîmilasyonîst a dewleta Bulgarîstanê derketin. Te divê bila serokê komarê be, te divê bila serokê wezîran be, li ser hev daxuyanî belav kirin. Her wiha, te divê li nav sazîyên navneteweyî yên wek Yekîtîya Neteweyan, Yekîtîya Ewropayê û Konseya Ewropayê be, te divê di pêwendîyên rasterast ên ligel sazî û dewletên din be, bi taybet gelek hewl didan xwe da ku vê rewşê raxînin pêş çavên raya giştî ya cîhanê. Bi israr her dixwestin ku berpirsîyarên bulgarî bêne protestokirin, her wiha, dixwestin ku bila ew zorê li dewleta Bulgarîstanê bikin da ku ew êdî dawî li vê polîtîkaya bulgarkirina tirkan bîne. Li nik berpirsîyarên dewlet û hukûmetê partîyên sîyasî jî li ser hev vê hizirîn û kiryar û nîyeta Bulgaristanê rexne kirin. Meclisa Miletê ya Mezin a Tirkîyê (TBMM) bi dengên hemî endamên xwe biryarên ku Bulgarîstanê şermezar dikin û bûyeran eşkera dikin girtin. Ew biryar yek bi yek bo dezgeyên navneteweyî û dewletan hatin ragihandin. Meclisa Tirkîyê li perlamentoya dewletên derve ji ber wan hizirîn û kiryar û nîyetê gilîyê Bulgarîstanê kir. Hemî unîversîteyên Tirkîyê biryarên ku Bulgarîstanê şermezar dikin girtin. Senatoyên unîversîteyan biryarên ku girtibûn bo unîversîteyên welatên derve ragihandin, her wiha, ji wan xwestin ku ew jî Bulgarîstanê şermezar bikin. Unîversîteyên welatên derve ji vê nîyet û kiryara ku li hemberî tirkan pêkhatîye agahdar kirin. Çapemenî, medya, rojname, televîzyon û radyoyan di radeyeke bilind de kampanya li dar xistin. Di vê meseleyê de li ser hev cih dan hevpeyvîn û nûçeyan. Bulgarîstan bi faşîstîyê, bi dagîrkerîyê, bi kevneperestîyê dihat tawanbarkirin û rexnekirin. Li ser dihate rawestîn ku bê hela çawan dewleteke komunîst berovajîyê prensîba mafê tayînkirina paşeroja neteweyan tevdigere. Sendîkayên karkeran, sendîkayên karmendan, dezgeyên sporê, Serokatîya Karûbarên Dîyanetê daxuyanîyên ku Bulgarîstanê tawanbar û rexne dikirin, belav kirin. Cûre bi cûre sazîyên civakî yên sivîl jî dan dû heman reftarîyê. Tevayî van sazîyan muadilên xwe yên li welatên derve di vê meseleyê de xistin nav tevgerê. Hindek rêxistinan numayîş û meş û mitîng li dar xistin.

Hindek ji partîyên sîyasî yên çepgîr û rêxistin û kesayetîyan jî li hemberî operasyonên Bulgarîstanê ku li ser tirkên wira dihatin meşandin bi tundî hêrsa xwe nîşan dan… Divêt meriv van nerazîbûnan maqul bibîne. Her wiha, tiştê ku li hemberî vê hizirîn û nîyet û kiryarên Bulgarîstanê bête kirin jî, divêt her ev be.

Li Bulgarîstanê ew têkoşîna ku li hemberî kiryarên bulgarkirinê, li hemberî danîna navên bulgaran hate dayîn, têkoşîneke neteweyî bû. Ev berxwedana hanê li Tirkîyê ji alîyê her kesî ve di radeyeke bilind de hate destekkirin. Unîversîteyan, dezgeyên çapemenîyê, roşinbîran û nivîskaran jî piştgirîya vê têkoşînê kirin. Di vê pêvajoyê de ligel tirkên ku ji Bulgarîstanê koçber bûne, ango ew tirkên ku ji bo nebin bulgar koçî Tirkîyê bûne, hevpeyvîn hatin kirin. Tirkekî ji van kesan, digot “li wira, ji bo ku tirkan bikine bulgar, xebateke gurr têye meşandin, ewên ku navên bulgaran qebul nakin, ewên ku naxwazin bibin bulgar, di gelek îşkenceyên giran re derbas dibin.” Wî zilamî qala “Kampa Belene” dikir, lê bi zimanê bulgarî qal dikir. Axiftina wî ji zimanê bulgarî bo tirkî dihate wergerandin. Wê demê ez li girtîgeha Çanakkaleyê (Dardanel) ya bi şêweya E (E tipi) de bûm. Axiftina tirkekî Bulgarîstanê ku bi zimanê bulgarî diaxifî qet li xweşa hevalên şorişger ên ku li girtîgehê bûn neçû. Kesî guh neda axiftina wî. Kêfa tu hevalekî yên li qawîşa (jûre) me ji vî zilamî re nehat. Sedema vê yekî jî, bêguman, ev bû ku, ew ne bi tirkî lê bi bulgarî diaxifî. Dîsan, her wê demê ligel tirkekî din ku ji ber fişarê ji Bulgarîstanê revîyabû, hevpeyvînek dihate kirin. Wî jî her behsa ew îşkenceya ku li wan hatîye kirin dikir. Behsa wan îşkenceyên ku li “Kampa Belene” hatine kirin jî dikir. Gelek bi zehmetî tirkî diaxifî, bi tirkîyeke xwaro-maro, bi tirkîyeke şkestî diaxifî, lê axiftina wî bi zimanê tirkî bû. Gelek zorê li xwe dikir ku bi tirkî biaxife. Di axiftina xwe de hewl dida xwe da ku radeya asîmîlasyonê bide nîşan. Li girtîgehê her kesî ji vî tirkî hes kir, kêfa wan jê re hat. Her kesî bi baldarî guhê xwe da ser axiftina wî da baş têbigihên bê hela ew çi dibêje.

Wan tirkên ku navê bulgaran li xwe kiribûn û li Bulgarîstanê mabûn, her wiha, ewên ku bi eslê xwe tirk bûn lê di karûbarên îdarekirina dewletê û Partîya Komunîst a Bulgarîstanê de dixebitîn, çapemenî û partîyên sîyasî û hwd. ên Tirkîyê ev kes bi ajanî û xayînîyê tawanbar dikir.

Ji dawîya salên 1980an û vir de tevgera kurd jî derkete pêş. Têkoşîna azadîyê di nav gel de belav bû. Kurdan jî dest pêkir daxwazên xwe yên wek “ez zimanê xwe dixwazim”, “ez dixwazim bi zimanê bav û kalên xwe, bi zimanê kurdî bixwînim û binivîsim”, “em dixwazin navên kurdî li zarokên xwe bikin”, “zimanê me rûmeta me ye, divê em li rûmeta xwe xwedî derkevin” dan zanîn. Her ku çû ev daxwazên hanê gurrtir û zêdetir bûn. Ev daxwazên hanê her ku çû hê zelaltir bûn. Her wiha, kurdan di wan drûşm û pankartên ku li numayîşan, li meş û mîtîngan û şahîyên Newrozê de bilind dikir, wan hewl dida xwe ku vê yekê bidine nîşan. Ev proses her ku çû gurrtir bû û heta bi roja me hat. Ev e, di vê heyamê de roşibîrên tirk, nivîskar û çapemenî û medyaya tirk dest pê kir, got “neteweperestî xirab e”, “her awayê netweperestîyê xirab e”, “ne pêwîst e ku ji bo her zimanek dewletek hebe, li cîhanê çar hezar ziman hene, ger bo her zimanî dewletek bivê, ev dike çar hezar dewlet, hingê dê ev jî bibe kaos, ev ne mumkûn e…”

Min li jor behs kiribû ku şorişger ji axiftinên wî tirkê ku bi zimanê bulgarî qala operasyonên bulgakirinê dikir aciz bibûn û qet guhê xwe nedabûn xeberdana wî, tu qîymeyek jî nedabûn gotinên wî lê ew tirkê ku bi tirkîyeke xwaro-maro, bi tirkîyeke şkestî diaxifî, her zorê li xwe dikir ku bi tirkî biaxife, şorişgeran gelek bi baldarî bala xwe dabûn ser xeberdana wî, ew gelek li xweşa hevalên li girtîgehê çûbû. Van hevalên şorişger li wan salan û li salên di pey re jî, di her firsendê de nerazîbûna xwe ya ji kurdên ku bi zimanê xwe diaxifin dan xuyakirin. Van kesan dest pê kirin gotin, “ewên ku bi kurdî diaxifin, ewên ku hewl didin xwe da kurdî binivîsin, ew neteweperest-nîjadperest in, ew di nav reftarîyeke li dijî şoriş û enternasyonalîzmê de ne.” Meriv xweş têdigihê ku bê hela çawan li nav dilê hevalekî şorişger hîsên neteweyatîyê geş dibin, her wiha, meriv dîsan xweş têdigihê ku bê hela ew heskirina ku bo tirkekî Bulgarîstanê, bo tirkekî ku bi tirkî diaxife çawan çêdibe. Lê ew reftarîya van hevalan a ku li dijî hîsên neteweyî yên kurdan çêdibe, helbet divêt ew jî were rexnekirin. Neteweperestîya tirk, neteweperestîya ereb, neteweperestîya fars helbet xirab e. Çunke ev dixwazin ji binî ve kurdan; ligel ziman û kultura wan, kurdayetîyê li rûyê erdê tune bikin. Ew dixwazin navê “kurd” û navê “Kurdistanê” ji nav zimanan derxin û ji dîrokê derxînin. Belam kurd jî li hemberî van operasyonên tunekirina ziman û kultura kurdî li ber xwe didin. Kurd li hemberî fişara ku li ser ziman û kultura wan têye dayîn li ber xwe didin, her wiha, ew dixwazin ligel ziman û kultur û nav û navnîşana xwe di nav azadîyê de û her wekî gelên din jiyana xwe îdame bikin. Ew têdikoşin da berevanîya nirxên xwe yên neteweyî bikin. Ev gelek vekirî ye ku ev têkoşîneke rewa ye, mafdar e. Heta ku ev têkoşînek li dijî zilmê û fişardinê ye. Ew têkoşîna ku li hemberî zilmê û fişardinê têye dayîn jî, têkoşîneke wisan e, ku ji bo nirxeke gerdûnî têye dayîn. Kurd nabêjin “Xwezî bi wî ku dibêje ez kurd im”, na, ew hewl didin xwe ku acizîya xwe ya ji ber zilm û fişardinê bibêjin. Kurd nabêjin “Kurdek dike bi hemî cîhanê”, na, ew hewl didin xwe ku bibêjin bê hela çendî zilm li ser wan e, çiqas tada û heqaret li wan têye kirin. Kurd ne di nav îddîaya mezinatîyê de ne, her wiha, tu nîyet û armanceke wan a wek îdarekirina miletên din, carînan li miletên din xistin, wan terbîye kirin jî nîne, tam berevajîya vana de, ew dixwazin bidin zanîn ku êdî bila zilma ji ser wan rabe, dixwazin li dûrî tada û fişardinan ji xwe re di nav azadîyê de bijîn. Di vê reftarîya kurdan de têgihaştina wek însan qîymetdayîna nirxên însanîyetê heye. Tadaya li ser nasnameyê jî, tadaya li ser nirxên însanîyetê û nirxên gerdûnî bi xwe ye. kurdan ev drûşm li ser sîngê banî û çîyan nenivîsandine, na, ew hewl didin xwe da ku li zindanan, li hucreyan, li dadgehan reftarîya xwe ya li dijî van drûşman nîşan bidin. Kurd bi ewên ku ne kurd in sonda “Ez kurd im, rast im, jêhatî me… bila hebûna min bo hebûna kurdan fîda be” nedane xwendin, zorê lê kesî nekirine ku vê sondê bixwîne, na, ew hewl didin xwe da ziman û kultura xwe ya dibin zordarîyê de rizgar bikin, lê xwedî derkevin û pêş ve bibin. Tu nîyet an daxwazeke kurdan ku ew rabin ewên ku ne kurd in, bo numûne, asûrî-suryanîyan, ereban, farsan û tirkan bikine kurd, wan di nava xwe de asîmîle bikin qet nîne… Mumkûn e ku ev hewldanên kurdan ên wek xwe ji bin nîrê zordarîyê rizgarkirin, derxistina meydanê ya nirxên xwe, jîyana ligel van nirxan jî wek hewldaneke neteweperestîyê bête dîtin, lêbelê ev jî, gelek vekirî ye ku di navbera van her du awayên neteweperestîyê de cihêtîyeke gelek mezin heye, di navbera wan de bi qasî erd û asmên cihêtî heye. Ewên ku dibêjin “em ê ziman û kultura te tune bikin, em ê we bikine tirk, ewên ku nebin tirk, ewên ku nebêjin, xwezî bi wî kesî ku bibêje ez tirk im, em ê wan wek dişmen bibînin, di vê rêyê de çi ji destê me were em ê qet texsîr nekin”, her wiha, li gorî van gotinên xwe jî her di nav hewldanê de ne û ewên ku dibêjin “em dixwazin bi navê xwe ligel nirxên xwe bijîn û em ê her tim li hemberî wê zordarîya li ser nirxên xwe di nav berxwedanê de bin”, bêguman her yek ji wana di nav rewşeke gelek û gelek ji hev cihêtir de ye. Hizirîn û nîyet û çalakîya têgihaştina van her du awayên neteweperestîyê ji hev û din gelek û gelek cihêtir in. Meriv dikare ya pêşîyê bi têgeha “nîjadperestîyê” rave bike lê ya duyem, meriv dikare tenê di nav çarçoveya xwedîlêderketina hestên neteweyî de wek daxwaza pêşvebirina hestên neteweyî rave bike. Ev hewldana çapemenîya tirk, medya û nivîskar û roşinbîrên tirk ku van her du têgihaştinên neteweperestîyê dikine nav heman kategorîyê, her duyan dikine heman tûrî, bêguman ev yek qet jî ne analîzkirineke zanistî ye. Her wiha, di heman kategorîyê de analîzkirina van her du prosesên ku naveroka wan ji hev cihê ye, ji alîyê exlaqî ve jî ne rast e. Ev yek ji bilî girêdana çavê kurdan tu tiştekî din îfade nake. Encama vê hewldanê ev fehma hanê ye, ku di hembêza îdeolojîya fermî de analîzan dike lê qet îdeolojîya fermî rexne nake, qet ji xwe re nake xem ku îdelojîya fermî her di nav hewldana tirkkirina kurdan de ye. Tam berovajîya viya, ew bi vê hewldana xwe dixwazin vê îdeolojîya fermî arasteyî kurdên ku dixwazin li ziman û kultura xwe xwedî derkevin bikin. Şorişger û marksîst digel ku dibêjin neteweperestîya neteweya serdest û neteweperestîya neteweya bindest ji hev û din cihê ne jî, lê di encamê de giş di çarçoveya îdeolojîya fermî de xwe digihînin derekê û kurdên ku ketine pey ziman û kultura xwe, rexne dikin. Her wiha, ev jî têye dîtin ku di vê meseleyê de empatîyeke xurt di nav netweperest û şorişgerên neteweya serdest de çênebûye.

Di vira de divê meriv berê rexneya esasîn dîsan bide bi alîyê kurdan ve. Di nav şorişgerên kurdan de jî, di nav muhafazakarên wan de jî, di nav çepgîr û rastgîrên wan de jî, di nav parsek û ateîstên wan de jî, bi awayekî giştî hestên neteweyî çênebûne. Drûşmên “birayetîyê” pêşî li çêbûna hestên neteweyî girtine. Hinek bi fehma ummetîyê, hinek jî bi fehma enternasyonalîyê ji hestên neteweyî dûr mane. Ev xemsarîya ku di kurdan de têye dîtin, ne mumkûn e ku meriv di filîstînî û çeçenan û hwd. de bibîne. Ez qet ne di wê qenaetê de me ku di jîyana xwe ya rojane de filîstînî bi zimanî îbranî, her wiha, çeçen jî bi zimanê rûsî biaxifin. Ev kurdên ku ez li vira behsa wan dikim, gelek vekirî ye ku kurdên Bakur in. Têye zanîn ku li Rojhilatê, li Başûr û li Başûrê Rojava muşkilyeke wisan nîne. Heke kurd rewşa xwe di çarçoveya pêwendîyên îsraîlî û filîstînîyan, rûs û çeçenan de bi wan re muqayese bikin dê baş be. Dê ev muqayesekirin zanîna me ya derbarê kurdan de, her wiha, zanîna me ya derbarê tevgerên sîyasî û civakî yên Rojhilata Navîn de jî dewlemendtir bike. Û ev jî girîng e ku divêt jîyana sîyasî ya tirkan bête analîzkirin, her wiha, babeta kurdan û pirsa kurd jî di vê çarçoveyê de bête analîzkirin. Bo numûne, Bulgarîstanê wan operasyonên xwe yên ku me li jor bi kurtahî behsa wan kiribû, ji mêj ve ye ku dawî li wan anîye. Tirkên Bulgarîstanê bi partîya xwe ya bi navê Partîya Mafan û Azadîyan bo Parlementoya Bugarîstanê hatin hilbijartin. Wek tirk ketin parlementoyê. Û wan di nav jîyana sîyasî ya Bulgarîstanê de rolên gelek girîng lîstin. Lêbelê li Tirkîyê digel ewçend têkoşînê, hê navê kurd jî nehatîye qebulkirin. Kurd hê jî nikarin li gorî daxwaza dilê xwe navên kurdî li zarokên xwe daynin. Hê jî ew pîtên “w, q, x” ku di alfabeya kurdî de ne, derbarê wan de pirsgirêkên mezin li meydanê ne.

Çi dema ku pirseke dibistanê ya tirkên ku li Yewnanîstanê yan li Trakyaya Rojava dimînin rûbide, Tirkîyê radibe belgeyên navneteweyî yên mafên mirovan digre destê xwe û li dijî vê rûdanê dezgeyên navneteweyî dixîne nav tevgerê, dike ku ew rexneyan li Yewnanîstanê bigrin. Lê her dem tometa terorîzmîyê li daxwazên kurdan ên bi vî rengî dike. Li hemberî daxwazên kurdan ên bi vî rengî, gotinên wek “terorîzmê dîsa serî hilda” derdixîne pêş. Di vê rewşê de, meriv li hemberî viya jî heyirî dimîne ku kurdek dikare dibêje “ez ne neteweperest im, ez enternasyonalîst im…” Ew kurdê ku xwedîtîyê li zimanê xwe nake, nikare gotina xwe jî bi kurdî îfade bike lê radibe doza enternasyonalîzmîyê dike, helbet divêt meriv fehm û feraseta wî kurdî bide ber rexneyan.

Bêguman di jîyana miletekî de ziman gelek girîng e. Heke ziman hebe milet heye, na, heke ziman nîn be, hingê ne mumkûn e ku meriv behsa hebûna miletekî bike. Hêmana bingehîn ku miletekî mayinde dike û nifş bi nifş berdewamîya neteweyê pêktîne cardin ziman bi xwe ye. Ji vê çendê neteweyên serdest ji bo pêşveçûn û belavbûna zimanê xwe li ser hev tedbîran digrin. Her wiha, ziman û kulturên ku xistine bin desthilatîya xwe jî, ji bo ku wan di bin fişarê de bihêlin, ji bo ku pêşî li geşbûna wan bigrin cardin li ser hev tedbîran digrin. Ji vî alîyê ve ger polîtîkaya zimên a neteweya serdest bête analîzkirin dê gelek faydeya wê hebe. Ger eleqeya Mistefa Kemal Atatirkî ya bo tirkî û bo kurdî bête vekolîn, ji bo têgihaştina vê babetê dê ev jî girîng be.

Asîmîlasyon polîtîkayeke bingehîn e. Xelkê ji cih û warê wan rakirin û şîyandina wan bo dûrgehan, bi darê zorê wan ji mala wan, ji gund û bajarên wan derxistin, ji bo asîmilekirinê rê xweşkirin e. Bo numûne, divêt ji vî alîyî ve ew surgunên ku piştî serîhildanên salên 1920î, yên ku li piştî salên 1930î çêbûne werin vekolandin. Hindek malbatên wek Cemîlpaşazadeyan, digel ku beşdarî serîhildanê nebibûn jî, lê ew jî hatibûn surgunkirin. Surgunkirina van malbatan bo vê armancê ye da pêşî lê bête girtin ku kurd li deverekê kom nebin. Ew malbat an jî kesên ku ji koka xwe hatine qutkirin, parçe bi parçe berê wan dane bajarên ku tirk têde di pirranîyê de ne, hingê dê asîmilekirina wan jî hêsan be. Divê tu car meriv viya ji bîr ve neke ku derbarê kurdan de polîtîkaya dewletê ya bingehîn asîmilasyon e.

Di proseseke wiha de, di nav şertên bi vî awayî yên sîyasî û civakî de, di nav torra van pêwendîyan de gelo rola roşinbîr çi ye? Heke meriv vê babetê jî bide ber pirsan dê baş be.

Li welatên ne demokratîk sazîyek ku em wê wek ‘îdeolojîya fermî’ rave dikin heye. Li van dewletên wisan, îdeolojîya fermî ew sazî ye ku sîstema sîyasî dîyar dike û bi rê ve dibe. Li Tirkîyê jî îdeolojîyeke fermî, ango, awirê dewletê yê hêzdar heye. Girîngtirîn sazîya sîstema sîyasî ya tirk ‘îdeolojîya fermî’ ye. Ew di nav destûra bingehîn de, di nav zagon û jêrezagonan de naxuye. Lê qedexekirina derbirîna ramanê ji bo parastina îdeolojîya fermî ye. Îdeolojîya fermî ne îdeolojîyek ji îdeolojîyan e, na, ev îdeolojîyeke wisan e ku bi hêza cezaî ya dewletê berevanîya wê têye kirin. Îdeolojîya fermî qedexekirina derbirîna ramanan pêktîne, her wiha, îdeolojîya fermî wan ramanên ku divêt qet guman ji rastîya wan neyête kirin û bi heman şeklê xwe ve bêtin qebulkirin jî pêktîne. Her dixwaze ew raman bêtin dahurandin û li gorî wan ramanan bîr û bawerî werin îfadekirin û reftarî bêtin nîşandan. Di hindek babetan de tabuyeke berfireh heye. Di roja îroyîn de babeta ku îdeolojîya fermî herî zêde li ser radiweste, pirsa kurd e. Awirê îdeolojîya fermî li gorî hesasîyeta pirsa kurd têye derbirîn.

Ji ber ku dewleta Tirkîyê xwedîyê îdeolojîya fermî ye, ji vê çendê gelek vekirî ye ku ew ne dwleteke demokratîk e. Her çendî berpirsîyarên hukûmet û dewletê her tim behs dikin jî lê Tirkîye dewleteke laîq jî nîne. Ev e, li nav civakê rola roşinbîr di vê xalê de derdikeve meydanê. Roşinbîr ew kes e ku ji vê îdeolojîya fermî hayedar e. Her wiha, roşinbîr xwedîyê wê ferasetê ye ku pêdivîyê bi rexnekirina îdeolojîya fermî dibîne. Roşinbîr ew kes e ku di dewletên xwedî îdeolojîya fermî de vê îdeolojîyê rexne dike, di îdraqa rexnekirina îdeolojîya fermî de ye. Ev rexnekirin jî, çalakîyeke wisan e ku divêt li gorî têgehên zanistî û sîyasetê her tim bête kirin.

______________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: www.peyamaazadi.com

çapkirin