Ziman, Neteweperest Roinbr

 

smail Beiki

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Li Tirky hizirneke git ya bi v away heye, ku dibjin her away neteweperesty (nasyonalst) xirab e. Dibjin di i dem de dibe bila be, di kjan rew de dibe bila bibe, neteweperest xirab e. Ev yek di apemeny de, li unversteyan, di nav rxistinn sivl de, li nav nivskar rojnamegeran hizirneke git ye, hizirneke meqbul e. Ev awir han di nav roinbran de j gelek meqbul e. Li nik v hizirna ku dibje neteweperest xirab e hizirna ne pwst e ku ji bo her zimanek dewlet hebe, ev ne mumkn e j tye gotin. Divt ev yek bte vekolandin ku b hela ev hizirnn han li kjan heyam, di reweke awan de li hember k tne gotin?

Ez ne di w qenaet de me ku ev hizirnn han, ev awirn han bi hrbin hatibin vekolandin pirsyarkirin. Ev hizirn, yan j ev awir ku derbar neteweperesty de meqbul belavby ye, meriv dikare bi v away pirsyar bike: Ka hela em saln 1980y bnin bra xwe. W dem li Bulgarstan guhertina nav tirkn ku li wira nitecih in, li tirkan danna navn bulgar, her wiha, byern wek bulgarkirina tirkan dibn. Zor li tirkan dikirin ku ew navn bulgaran li xwe bikin. Her wiha, dihate gotin, kesn ku nav bulgaran li xwe daynin d li brokrasya dewlet, di nav Partya Komunst a Bulgarstan de bi hsan derkevin radeyeke bilind. dihate gotin, ger hn nav bulgar li xwe daneynin, ger hn li dij v projeya dewlet derkevin, d jiyana we gelek dijwartir be, hn ligel zehmetyn gelek mezin r bi r bimnin d ev zehmet her li dar bin W dem ewn ku navn bulgaran li xwe nedikirin, ewn ku li ber xwe didan da ku wek tirk bimnin, bi qefleyn ku ji hezaran kes pktn, ko Tirky dibn. Ev berxwedan tkona tirkn li Bulgarstan ku di riya parastina nasname kultura xwe de dihat dayn, li Tirky bi dilxwey dihate opandin. Li Tirky berpirsyarn dewlet hukmet bi tund li hember v hizirn kiryara asmilasyonst a dewleta Bulgarstan derketin. Te div bila serok komar be, te div bila serok wezran be, li ser hev daxuyan belav kirin. Her wiha, te div li nav sazyn navnetewey yn wek Yektya Neteweyan, Yektya Ewropay Konseya Ewropay be, te div di pwendyn rasterast n ligel saz dewletn din be, bi taybet gelek hewl didan xwe da ku v rew raxnin p avn raya git ya chan. Bi israr her dixwestin ku berpirsyarn bulgar bne protestokirin, her wiha, dixwestin ku bila ew zor li dewleta Bulgarstan bikin da ku ew d daw li v poltkaya bulgarkirina tirkan bne. Li nik berpirsyarn dewlet hukmet partyn syas j li ser hev v hizirn kiryar nyeta Bulgaristan rexne kirin. Meclisa Milet ya Mezin a Tirky (TBMM) bi dengn hem endamn xwe biryarn ku Bulgarstan ermezar dikin byeran ekera dikin girtin. Ew biryar yek bi yek bo dezgeyn navnetewey dewletan hatin ragihandin. Meclisa Tirky li perlamentoya dewletn derve ji ber wan hizirn kiryar nyet gily Bulgarstan kir. Hem unversteyn Tirky biryarn ku Bulgarstan ermezar dikin girtin. Senatoyn unversteyan biryarn ku girtibn bo unversteyn welatn derve ragihandin, her wiha, ji wan xwestin ku ew j Bulgarstan ermezar bikin. Unversteyn welatn derve ji v nyet kiryara ku li hember tirkan pkhatye agahdar kirin. apemen, medya, rojname, televzyon radyoyan di radeyeke bilind de kampanya li dar xistin. Di v meseley de li ser hev cih dan hevpeyvn neyan. Bulgarstan bi fasty, bi dagrkery, bi kevneperesty dihat tawanbarkirin rexnekirin. Li ser dihate rawestn ku b hela awan dewleteke komunst berovajy prensba maf taynkirina paeroja neteweyan tevdigere. Sendkayn karkeran, sendkayn karmendan, dezgeyn spor, Serokatya Karbarn Dyanet daxuyanyn ku Bulgarstan tawanbar rexne dikirin, belav kirin. Cre bi cre sazyn civak yn sivl j dan d heman reftary. Tevay van sazyan muadiln xwe yn li welatn derve di v meseley de xistin nav tevger. Hindek rxistinan numay me mitng li dar xistin.

Hindek ji partyn syas yn epgr rxistin kesayetyan j li hember operasyonn Bulgarstan ku li ser tirkn wira dihatin meandin bi tund hrsa xwe nan dan Divt meriv van nerazbnan maqul bibne. Her wiha, tit ku li hember v hizirn nyet kiryarn Bulgarstan bte kirin j, divt her ev be.

Li Bulgarstan ew tkona ku li hember kiryarn bulgarkirin, li hember danna navn bulgaran hate dayn, tkoneke netewey b. Ev berxwedana han li Tirky ji aly her kes ve di radeyeke bilind de hate destekkirin. Unversteyan, dezgeyn apemeny, roinbran nivskaran j pitgirya v tkon kirin. Di v pvajoy de ligel tirkn ku ji Bulgarstan kober bne, ango ew tirkn ku ji bo nebin bulgar ko Tirky bne, hevpeyvn hatin kirin. Tirkek ji van kesan, digot li wira, ji bo ku tirkan bikine bulgar, xebateke gurr tye meandin, ewn ku navn bulgaran qebul nakin, ewn ku naxwazin bibin bulgar, di gelek kenceyn giran re derbas dibin. W zilam qala Kampa Belene dikir, l bi ziman bulgar qal dikir. Axiftina w ji ziman bulgar bo tirk dihate wergerandin. W dem ez li girtgeha anakkaley (Dardanel) ya bi weya E (E tipi) de bm. Axiftina tirkek Bulgarstan ku bi ziman bulgar diaxif qet li xwea hevaln origer n ku li girtgeh bn ne. Kes guh neda axiftina w. Kfa tu hevalek yn li qawa (jre) me ji v zilam re nehat. Sedema v yek j, bguman, ev b ku, ew ne bi tirk l bi bulgar diaxif. Dsan, her w dem ligel tirkek din ku ji ber fiar ji Bulgarstan revyab, hevpeyvnek dihate kirin. W j her behsa ew kenceya ku li wan hatye kirin dikir. Behsa wan kenceyn ku li Kampa Belene hatine kirin j dikir. Gelek bi zehmet tirk diaxif, bi tirkyeke xwaro-maro, bi tirkyeke kest diaxif, l axiftina w bi ziman tirk b. Gelek zor li xwe dikir ku bi tirk biaxife. Di axiftina xwe de hewl dida xwe da ku radeya asmlasyon bide nan. Li girtgeh her kes ji v tirk hes kir, kfa wan j re hat. Her kes bi baldar guh xwe da ser axiftina w da ba tbigihn b hela ew i dibje.

Wan tirkn ku nav bulgaran li xwe kiribn li Bulgarstan mabn, her wiha, ewn ku bi esl xwe tirk bn l di karbarn darekirina dewlet Partya Komunst a Bulgarstan de dixebitn, apemen partyn syas hwd. n Tirky ev kes bi ajan xayny tawanbar dikir.

Ji dawya saln 1980an vir de tevgera kurd j derkete p. Tkona azady di nav gel de belav b. Kurdan j dest pkir daxwazn xwe yn wek ez ziman xwe dixwazim, ez dixwazim bi ziman bav kaln xwe, bi ziman kurd bixwnim binivsim, em dixwazin navn kurd li zarokn xwe bikin, ziman me rmeta me ye, div em li rmeta xwe xwed derkevin dan zann. Her ku ev daxwazn han gurrtir zdetir bn. Ev daxwazn han her ku h zelaltir bn. Her wiha, kurdan di wan drm pankartn ku li numayan, li me mtngan ahyn Newroz de bilind dikir, wan hewl dida xwe ku v yek bidine nan. Ev proses her ku gurrtir b heta bi roja me hat. Ev e, di v heyam de roibrn tirk, nivskar apemen medyaya tirk dest p kir, got neteweperest xirab e, her away netweperesty xirab e, ne pwst e ku ji bo her zimanek dewletek hebe, li chan ar hezar ziman hene, ger bo her ziman dewletek biv, ev dike ar hezar dewlet, hing d ev j bibe kaos, ev ne mumkn e

Min li jor behs kirib ku origer ji axiftinn w tirk ku bi ziman bulgar qala operasyonn bulgakirin dikir aciz bibn qet guh xwe nedabn xeberdana w, tu qymeyek j nedabn gotinn w l ew tirk ku bi tirkyeke xwaro-maro, bi tirkyeke kest diaxif, her zor li xwe dikir ku bi tirk biaxife, origeran gelek bi baldar bala xwe dabn ser xeberdana w, ew gelek li xwea hevaln li girtgeh b. Van hevaln origer li wan salan li saln di pey re j, di her firsend de nerazbna xwe ya ji kurdn ku bi ziman xwe diaxifin dan xuyakirin. Van kesan dest p kirin gotin, ewn ku bi kurd diaxifin, ewn ku hewl didin xwe da kurd binivsin, ew neteweperest-njadperest in, ew di nav reftaryeke li dij ori enternasyonalzm de ne. Meriv xwe tdigih ku b hela awan li nav dil hevalek origer hsn neteweyaty ge dibin, her wiha, meriv dsan xwe tdigih ku b hela ew heskirina ku bo tirkek Bulgarstan, bo tirkek ku bi tirk diaxife awan dibe. L ew reftarya van hevalan a ku li dij hsn netewey yn kurdan dibe, helbet divt ew j were rexnekirin. Neteweperestya tirk, neteweperestya ereb, neteweperestya fars helbet xirab e. unke ev dixwazin ji bin ve kurdan; ligel ziman kultura wan, kurdayety li ry erd tune bikin. Ew dixwazin nav kurd nav Kurdistan ji nav zimanan derxin ji drok derxnin. Belam kurd j li hember van operasyonn tunekirina ziman kultura kurd li ber xwe didin. Kurd li hember fiara ku li ser ziman kultura wan tye dayn li ber xwe didin, her wiha, ew dixwazin ligel ziman kultur nav navnana xwe di nav azady de her wek geln din jiyana xwe dame bikin. Ew tdikoin da berevanya nirxn xwe yn netewey bikin. Ev gelek vekir ye ku ev tkoneke rewa ye, mafdar e. Heta ku ev tkonek li dij zilm fiardin ye. Ew tkona ku li hember zilm fiardin tye dayn j, tkoneke wisan e, ku ji bo nirxeke gerdn tye dayn. Kurd nabjin Xwez bi w ku dibje ez kurd im, na, ew hewl didin xwe ku acizya xwe ya ji ber zilm fiardin bibjin. Kurd nabjin Kurdek dike bi hem chan, na, ew hewl didin xwe ku bibjin b hela end zilm li ser wan e, iqas tada heqaret li wan tye kirin. Kurd ne di nav ddaya mezinaty de ne, her wiha, tu nyet armanceke wan a wek darekirina miletn din, carnan li miletn din xistin, wan terbye kirin j nne, tam berevajya vana de, ew dixwazin bidin zann ku d bila zilma ji ser wan rabe, dixwazin li dr tada fiardinan ji xwe re di nav azady de bijn. Di v reftarya kurdan de tgihatina wek nsan qymetdayna nirxn nsanyet heye. Tadaya li ser nasnamey j, tadaya li ser nirxn nsanyet nirxn gerdn bi xwe ye. kurdan ev drm li ser sng ban yan nenivsandine, na, ew hewl didin xwe da ku li zindanan, li hucreyan, li dadgehan reftarya xwe ya li dij van drman nan bidin. Kurd bi ewn ku ne kurd in sonda Ez kurd im, rast im, jhat me bila hebna min bo hebna kurdan fda be nedane xwendin, zor l kes nekirine ku v sond bixwne, na, ew hewl didin xwe da ziman kultura xwe ya dibin zordary de rizgar bikin, l xwed derkevin p ve bibin. Tu nyet an daxwazeke kurdan ku ew rabin ewn ku ne kurd in, bo numne, asr-suryanyan, ereban, farsan tirkan bikine kurd, wan di nava xwe de asmle bikin qet nne Mumkn e ku ev hewldann kurdan n wek xwe ji bin nr zordary rizgarkirin, derxistina meydan ya nirxn xwe, jyana ligel van nirxan j wek hewldaneke neteweperesty bte dtin, lbel ev j, gelek vekir ye ku di navbera van her du awayn neteweperesty de cihtyeke gelek mezin heye, di navbera wan de bi qas erd asmn ciht heye. Ewn ku dibjin em ziman kultura te tune bikin, em we bikine tirk, ewn ku nebin tirk, ewn ku nebjin, xwez bi w kes ku bibje ez tirk im, em wan wek dimen bibnin, di v ry de i ji dest me were em qet texsr nekin, her wiha, li gor van gotinn xwe j her di nav hewldan de ne ewn ku dibjin em dixwazin bi nav xwe ligel nirxn xwe bijn em her tim li hember w zordarya li ser nirxn xwe di nav berxwedan de bin, bguman her yek ji wana di nav reweke gelek gelek ji hev cihtir de ye. Hizirn nyet alakya tgihatina van her du awayn neteweperesty ji hev din gelek gelek cihtir in. Meriv dikare ya py bi tgeha njadperesty rave bike l ya duyem, meriv dikare ten di nav aroveya xwedlderketina hestn netewey de wek daxwaza pvebirina hestn netewey rave bike. Ev hewldana apemenya tirk, medya nivskar roinbrn tirk ku van her du tgihatinn neteweperesty dikine nav heman kategory, her duyan dikine heman tr, bguman ev yek qet j ne analzkirineke zanist ye. Her wiha, di heman kategory de analzkirina van her du prosesn ku naveroka wan ji hev cih ye, ji aly exlaq ve j ne rast e. Ev yek ji bil girdana av kurdan tu titek din fade nake. Encama v hewldan ev fehma han ye, ku di hembza deolojya ferm de analzan dike l qet deolojya ferm rexne nake, qet ji xwe re nake xem ku delojya ferm her di nav hewldana tirkkirina kurdan de ye. Tam berovajya viya, ew bi v hewldana xwe dixwazin v deolojya ferm arastey kurdn ku dixwazin li ziman kultura xwe xwed derkevin bikin. origer marksst digel ku dibjin neteweperestya neteweya serdest neteweperestya neteweya bindest ji hev din cih ne j, l di encam de gi di aroveya deolojya ferm de xwe digihnin derek kurdn ku ketine pey ziman kultura xwe, rexne dikin. Her wiha, ev j tye dtin ku di v meseley de empatyeke xurt di nav netweperest origern neteweya serdest de nebye.

Di vira de div meriv ber rexneya esasn dsan bide bi aly kurdan ve. Di nav origern kurdan de j, di nav muhafazakarn wan de j, di nav epgr rastgrn wan de j, di nav parsek atestn wan de j, bi awayek git hestn netewey nebne. Drmn birayety p li bna hestn netewey girtine. Hinek bi fehma ummety, hinek j bi fehma enternasyonaly ji hestn netewey dr mane. Ev xemsarya ku di kurdan de tye dtin, ne mumkn e ku meriv di filstn eenan hwd. de bibne. Ez qet ne di w qenaet de me ku di jyana xwe ya rojane de filstn bi ziman bran, her wiha, een j bi ziman rs biaxifin. Ev kurdn ku ez li vira behsa wan dikim, gelek vekir ye ku kurdn Bakur in. Tye zann ku li Rojhilat, li Bar li Bar Rojava mukilyeke wisan nne. Heke kurd rewa xwe di aroveya pwendyn sral filstnyan, rs eenan de bi wan re muqayese bikin d ba be. D ev muqayesekirin zanna me ya derbar kurdan de, her wiha, zanna me ya derbar tevgern syas civak yn Rojhilata Navn de j dewlemendtir bike. ev j girng e ku divt jyana syas ya tirkan bte analzkirin, her wiha, babeta kurdan pirsa kurd j di v arovey de bte analzkirin. Bo numne, Bulgarstan wan operasyonn xwe yn ku me li jor bi kurtah behsa wan kirib, ji mj ve ye ku daw li wan anye. Tirkn Bulgarstan bi partya xwe ya bi nav Partya Mafan Azadyan bo Parlementoya Bugarstan hatin hilbijartin. Wek tirk ketin parlementoy. wan di nav jyana syas ya Bulgarstan de roln gelek girng lstin. Lbel li Tirky digel ewend tkon, h nav kurd j nehatye qebulkirin. Kurd h j nikarin li gor daxwaza dil xwe navn kurd li zarokn xwe daynin. H j ew ptn w, q, x ku di alfabeya kurd de ne, derbar wan de pirsgirkn mezin li meydan ne.

i dema ku pirseke dibistan ya tirkn ku li Yewnanstan yan li Trakyaya Rojava dimnin rbide, Tirky radibe belgeyn navnetewey yn mafn mirovan digre dest xwe li dij v rdan dezgeyn navnetewey dixne nav tevger, dike ku ew rexneyan li Yewnanstan bigrin. L her dem tometa terorzmy li daxwazn kurdan n bi v reng dike. Li hember daxwazn kurdan n bi v reng, gotinn wek terorzm dsa ser hilda derdixne p. Di v rew de, meriv li hember viya j heyir dimne ku kurdek dikare dibje ez ne neteweperest im, ez enternasyonalst im Ew kurd ku xwedty li ziman xwe nake, nikare gotina xwe j bi kurd fade bike l radibe doza enternasyonalzmy dike, helbet divt meriv fehm feraseta w kurd bide ber rexneyan.

Bguman di jyana miletek de ziman gelek girng e. Heke ziman hebe milet heye, na, heke ziman nn be, hing ne mumkn e ku meriv behsa hebna miletek bike. Hmana bingehn ku miletek mayinde dike nif bi nif berdewamya netewey pktne cardin ziman bi xwe ye. Ji v end neteweyn serdest ji bo pven belavbna ziman xwe li ser hev tedbran digrin. Her wiha, ziman kulturn ku xistine bin desthilatya xwe j, ji bo ku wan di bin fiar de bihlin, ji bo ku p li gebna wan bigrin cardin li ser hev tedbran digrin. Ji v aly ve ger poltkaya zimn a neteweya serdest bte analzkirin d gelek faydeya w hebe. Ger eleqeya Mistefa Kemal Atatirk ya bo tirk bo kurd bte vekoln, ji bo tgihatina v babet d ev j girng be.

Asmlasyon poltkayeke bingehn e. Xelk ji cih war wan rakirin yandina wan bo drgehan, bi dar zor wan ji mala wan, ji gund bajarn wan derxistin, ji bo asmilekirin r xwekirin e. Bo numne, divt ji v aly ve ew surgunn ku pit serhildann saln 1920, yn ku li pit saln 1930 bne werin vekolandin. Hindek malbatn wek Cemlpaazadeyan, digel ku bedar serhildan nebibn j, l ew j hatibn surgunkirin. Surgunkirina van malbatan bo v armanc ye da p l bte girtin ku kurd li deverek kom nebin. Ew malbat an j kesn ku ji koka xwe hatine qutkirin, pare bi pare ber wan dane bajarn ku tirk tde di pirrany de ne, hing d asmilekirina wan j hsan be. Div tu car meriv viya ji br ve neke ku derbar kurdan de poltkaya dewlet ya bingehn asmilasyon e.

Di proseseke wiha de, di nav ertn bi v away yn syas civak de, di nav torra van pwendyan de gelo rola roinbr i ye? Heke meriv v babet j bide ber pirsan d ba be.

Li welatn ne demokratk sazyek ku em w wek deolojya ferm rave dikin heye. Li van dewletn wisan, deolojya ferm ew saz ye ku sstema syas dyar dike bi r ve dibe. Li Tirky j deolojyeke ferm, ango, awir dewlet y hzdar heye. Girngtirn sazya sstema syas ya tirk deolojya ferm ye. Ew di nav destra bingehn de, di nav zagon jrezagonan de naxuye. L qedexekirina derbirna raman ji bo parastina deolojya ferm ye. deolojya ferm ne deolojyek ji deolojyan e, na, ev deolojyeke wisan e ku bi hza ceza ya dewlet berevanya w tye kirin. deolojya ferm qedexekirina derbirna ramanan pktne, her wiha, deolojya ferm wan ramann ku divt qet guman ji rastya wan neyte kirin bi heman ekl xwe ve btin qebulkirin j pktne. Her dixwaze ew raman btin dahurandin li gor wan ramanan br bawer werin fadekirin reftar btin nandan. Di hindek babetan de tabuyeke berfireh heye. Di roja royn de babeta ku deolojya ferm her zde li ser radiweste, pirsa kurd e. Awir deolojya ferm li gor hesasyeta pirsa kurd tye derbirn.

Ji ber ku dewleta Tirky xwedy deolojya ferm ye, ji v end gelek vekir ye ku ew ne dwleteke demokratk e. Her end berpirsyarn hukmet dewlet her tim behs dikin j l Tirkye dewleteke laq j nne. Ev e, li nav civak rola roinbr di v xal de derdikeve meydan. Roinbr ew kes e ku ji v deolojya ferm hayedar e. Her wiha, roinbr xwedy w feraset ye ku pdivy bi rexnekirina deolojya ferm dibne. Roinbr ew kes e ku di dewletn xwed deolojya ferm de v deolojy rexne dike, di draqa rexnekirina deolojya ferm de ye. Ev rexnekirin j, alakyeke wisan e ku divt li gor tgehn zanist syaset her tim bte kirin.

 

______________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: www.peyamaazadi.com

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org