ROKNIVS HELM YSIV:

ROK JI BO MIN ENCAMA EWATA RH E! *

 

SALIH KEVIRBIR, salihkevirbiri@hotmail.com

 

rokns Helm Ysiv, yek ji pengn kurteroka kurmanc ye ku berhemn w bi ziman kurd ereb derne. Di sala 1967an de li bajarok Amd ya Bar Bik hate din. Heta niha pnc berhemn w yn bi nav Mir Ranazin, Mr Avis, Jinn Qatn Bilind, Sobarto Mem b Zn bi ziman kurd li Stenbol ji hla Weanxaneya Avestay ve hatine apkirin. Ji bil Sobarto, ar berhemn din kurterok in. Sobarto roman e. Mr Avis, yekem car li am bi ziman ereb hatiye apkirin. Her wiha berhema w ya bi nav Mir Ranazin bi nav ller Uyumaz ji hla Rahm Batur ve hate wergerandin ev berhem j di sala 1998an de ji hla Weanxaneya Avestay ve hate weandin.

Helm Ysiv ev end sal in ku li Almanyay jiyana xwe berdewam dike. W li ser kurterok, Wjeya Kurd, werger pirsn bi van mijaran re eleqedar pirsn me bersivandin...

******

Wek roknsek kurd, Helm Ysiv ji me re behsa pvajoya roka kurd bike d i bibje?

Pvajoya roka kurd demeke dirj e li dar e. Lewre j pwst e ku mirov di v pvajoy de xaln bingehn destnan bike. Ev pvajo, ji sala 1932yan vir ve; bi derketina Kovara Hawar tee dirveke n wergirt. Em dikarin nav Destpka Qonaxa Kurteroka Njen li w pvajoy bikin. Nemaze ev serdem, serdema roka Kurmanc ya ku bi tpn latn hatiye nivsandin bixwe ye. Ji sala 1932yan heta niha gelek xal hene ku mirov li ser raweste. L dikarim di 2-3 xalan de van qonaxan destnan bikim:

Yek j Qonaxa Hewar ye ku wek Qonaxa Destpk t nirxandin rovekirin. Bi taybet kesn wek Nuredn Zaza end navn din ku di kovar de dinivsn, pengn serdema navbor bn. 

Pitre, wek Qonaxa Duyem, em prg nivsandinn saln 1970y tn. Di v merhaley de em rol girngiya Bar Rojava-Kurdistana Sriyey dibnin. Di v pvajoy de yekem pirtka kurterok ku li w erdngariy ronahiy dtiye, Hsir Baran a Bav Naz ye.

Qonaxa Syemn destpka saln 80y destpka saln 90 destp dike. Di v pvajoy de dmena kurterok zelaltir dibe, rewa rok j getir dibe. Wek t zann, di aroveya guhertinn siyas de ku li Tirkiyey pk tn, di pvajoya ro de tesreke ak di v gebn de dike...

Em sohbeta xwe ya li ser v qonax berdewam bikin. L gava te behsa serdema Hawar Ronahy kir, di ser min de b girk! T gotin ku droka rok ber Hawar Ronahiy destp dike. Ji bo destpka kurteroka kurd behsa saln 1912-1913an t kirin...

Bel rast e, gava bi git em behs  bikin, em dikarin bibjin ku Kurteroka Kurd di sala 1913an de bi Fuad Temo destp dike. L min behsa Pvajoya roka Kurd ya Njen kir. Her wiha pit saln 1913an Fuad Temo; ango di destpka saln 1920 de j em rast end navn girng tn. Her wiha li bar welt, pit saln 1925an, end navn girng derketin. L em dikarin 20 saln di navbera 1910-1930y wek saln haziriya serdema 1932yan binav bikin. Sedem j ev e ku xebat lebatn tek tk di van salan de hatine kirin, ji ber v yek, pvajoya saln 1932, ji serdema beriya w cihtir t nirxandin.

Niha j dixwazim ku tu bi kurtas be j behsa roka xwe bik. Bi giran Helm Ysiv, tu xwe di kjan merhaleya roknivsn de dibn, ango tu nzk i ekol y?

Tit ku ez li ser xwe ango li ser roknivsariya xwe vebjim, ji min bhtir kar kesn din e. Bersiva pirsa  Helm Ysiv xwe li ku dera roknivsariy dibne? heger hebin! kar xwendevan   rexnegiran e. L dikarim behsa tkiliya xwe bi rok re bikim.

rok ji bo min titek zat ye, encama ewata rh e. ewata dil e, ewata hestan e. rok gelek girdah dil hinav mirov e. Her wiha girdahiy tecrbeya w/ ya exs ye. rok ji bo min berhema ewateke ferd ye...

W gav pirsa xwe bi v reng bikim; gava tu dinivs, xwe di nav pskolojiyeke awa de dibn?

Tu demn taybet ji bo nivsandin li ba min tunene. Ji ber v yek hew te dt ku ez li qehwexaneyek me hestn nivsariy hat! rok ji bo min mvanek kevnare ye. Wek mvanek modern, ber ku b te agahdar nake. Carinan li kolanan, carinan li malan, carinan li qehwexaneyan mirov rast w mvan t. Tu cih devereke taybet ji bo hatina w mvan tuneye. L her dem deriy dil mejiy min ji mvaneke wek rok re vekir ye.

Kek Helm, helbet li ser te nav exsiyet hene ku bandor kirine. Di v war de ji bo te ezztirn kes k ye an j k ne?

Hem kesn ku min heta niha xwendine, km-zde tesra xwe li min kirine. Ew kes, ne bi hezaran bin j, bi sedan in. Belk ji te re balk b l carinan kesn ku gelek xerab dinivsnin bixwe j tesr li min dikin. Gava berhemeke qels dixwnim, ew berhem min fr dike ku ez ji w qelsiy dr bikevim.

Em werin ser tesra ern! Bhtir nivskarn nexwe ango di war pskolojiy de nexwe in tesra xwe li min kirine. Kesn wisa bi avn nexwean li dorhla xwe dinrin, ne bi avn saxlem zdetir bandorkar bn ji bo min.

Nivskarn ku fantaz xeyal di berhemn wan de hebn bhtir bala min dikiandin h j dikinin. Nivskarn gelek realst ku pnsa wan wek kamera kar dike her tit wek ku dib dinivsandin, li ser min kmbandor bn.

Heger nav endan ji wan bid...

Bel, bo nimne Kafka. Her wiha Edebiyata Emerkaya Latn ku di navbera jiyana me jiyana wan de gelek xaln hevbe hene. Yek ji wan Gabriel Garsia Marquese b ku heta dawiy min nivsn w li ser Makondo dixwendin, tim sleta bajar ku ez j me Amd dihate ber avn min. Dema min ev ciwanmr han dixwend, min digot ev nivskarek ji Amd ye li ser Amd dinivse. Lewre j Edebiyata Emerkaya Latn, her bala min kiand ser devern re, devern nedt.

Dixwazim v yek bibjim; nivskar li gor baweriya min bi av syem dinivse. Wek her kes bi du avan li dora xwe dinre, l tit ku kesn din nabne, ew dikare bibne. Tit ku tu kes nabje, ew dibje. Lewre j hem nivskarn ku bi avn syem nivsandine, di avakirina himendiya min a wjey de kevirek danne ser kevireke din!

Mexseda te ji nivskarn nexwe i ye ku tu behs dik?

Wek tu dizan Dostoyevsk nexwe b, nexweiya etr-saray- l peyda bb. Ji lay rh ve nerehet b, kfa min ji berhemn w re t. Nexweek wek Kafka dsa wisa. Kesn wisa di jiyana xwe de, ne wek kesn normal bn. Li gor gotina Salvador Dal; Gava ku avn xwe digirtin, derdora xwe batir didtin! Di reahiy de zdetir dittin, di nava xeyal fantaziyn xwe de bhtir dikaribn serdest rastiya jiyan bibin.

W gav tu dibj; Ji bo wje edebeke ak, pdiv bi delodniy heye!...

Bi wateya ku ez dibjim, gotina te rast e. Gava ez behsa dnbn nexweiy dikim, di nava du kevanan de dtinn xwe der dibim. Ez behsa dnbna fzk nakim, l ez behsa dnbna felsef dikim. Div nivskar gelek caran aqil xwe li ser refik bihle da ku titn ba cih rap wje wjehezan bike.

Ji ber ku tu bixwe ji w erdngariy y, hinek j em behsa wje roka Bar Rojava bi naveke din Kurdistana Sur bikin.

Heger bi kurtas bibjim, bi taybet di 20 saln daw de wje edeba kurd di nav kurdn sr de gelek hatiye guhertin bi p ketiye. Pit saln 80y gebneke ba di war nivsandina kurmanc de li dar e. Bi taybet, di war rok, helbest rojnamegeriy de pketin hene.  Her wiha rewa rewa roman neibe celebn din n edebiyat j, dikarim bibjim di v war de hewldann ak hene. Gelek nav tecrbeyn ku di baweriya min de ji bo rabirdy strkn ge in derdikevin hol.

Em bi ans in ku Qonaxa Edebiyata Kurd ya  Njen ku bi tpn latn pk hat, li w der pk hat. Mebesta min Qonaxa Hewar destpka rewenbriya kurd ya destpk ku pit saln 1920 ber xwe dan binxet ye.

Ez bixwe xwebn im ku di rojn p de, dmenn roka kurd, helbesta kurd romana kurd li Bar Bik zelaltir bibin. Bes qelsiyek heye; nebna rexnegiriya kurd. Heger kurd di war rexnegiriy de zendan badin d gelek aliyn tar yn wjeya kurd ne ten li Bar Bik, d li ermedor welt derkeve ronahiy.

Te ji bo binxet di war roka kurd de bjeya strkn ge bi kar an. Ji bo xwendevann pareyn din j binasin, dikar nav endan bid?

Ji bo ez pitgir pexan me, bi taybet j war min kurterok e di ser de Bav Naz t bra min. Di van saln dawiy de j 4-5 nav hene ku ez rokn wan xwe dibnim. Yek ji wan Fewaz Hisn e, yek ji wan Kamran Haco ye. Pr Rstem heye. Her wiha Xemgn Remo heye, Ciwan Evdal heye. Helbet end navn din hene ku niha nayn bra min.

Birz Ysiv, dema tu dhn bala xwe did bakur, bi awayeke git dibn ku pit saln 1990 geedaneke kurdewar heye. Li ser v yek dtina te i ye heger em bixwazin ku tu ar pareyn welt Qefqasyay bid ber hev, d tu ferq meyliyeke awa bn zimn?

Bersiva v pirsa te, li gor baweriya min hewcey lkolneke berfireh e. Di destpk de ji bo bakur dixwazim end xalan zelal bikim. Ji bo pveneke git di war edebiyat de, amadebna ert mercn siyas pwst e. Ji bo v yek j, peydabna jiyaneke demokrat pwst e. Jiyan edebeke bsansr bqedexebn lazim e. Dema ev yek pk were, d bhtir r li ber jiyana kurdewar edeb vebe.

Gava em li bakur dinrin, dibnin ku mixabin ert mercn siyas ne alkar e ku ziman, wje anda kurd ge bibe. Her iqas bi awayeke ferm, qedexekirin km bbin li gor ber ert merc ji hla dewlet ve hatibin bakirin j, legalkirin rakirina qedexeyan li ser peln kaxezan de maye.

Helbet di v war de ne ten dewlet, her wisa hzn siyas yn kurd bixwe j gelek caran dibin asteng kelem. Bi kurtas, li bakur wjeya kurd bxwed ye, bpit e, b mkan babor ye.

Ev pirsgirkn hey nay w watey ku serdanp hviyn mirovan bne birn. Ji ber ku hviya min bixwe ji bo wjeya kurd li ser kesan ava dibe. Gava ez bala xwe didime end nav tecrbeyn li bakur ku di van saln daw de dinivsin, kfxwe dibim. Bi anaz mirov dikare pwaziya wan navan bike. Yek bi yek ji wan navan bihv me.

Helbet di nava girseyeke qirase ango nifseke gewre de li Bakur Kurdistan navn ku di war edebiyat de derketine p w gelek km bin. Dsa  j ez bawer im di mejiy te de end nav hene ku peroja wan di war kurd de vekir ye serkeft ne.

Li bakur j dema mirov xwed insaf be, d nikaribe bi end gotinan behsa edebiyata kurd ya li v der bike. aroveya ku ez behs bikim j, titn ku agahiyn min in, titn ku haya min ji wan hene bixwe ne. Ji bo Bakur Kurdistan te xwest ku ez end navan bidim. Di war rok de, Hesen Met navek girng e ji bo roka kurd ango roka kurmanc. Her wiha Firat Cewer div b gotin. Ji bil van navan iya Maz, Dilawer Zeraq, Yaqob Tilermen. Ez van navan wek nimne dibjim. Gelek navn din j hene ku dikarin di war rok de bibin ahidn rasteqn yn serdema xwe.

Navbera te rok an j romana tirk awa ye. Ez ne a bim bi riya werger hevnasiya te bye ne wisa?

Bel rast e. Ji ber ku ez bi ziman tirk nizanim, dibim mehkm werger. Rastiya wergera ji tirk bo ereb ji ereb bo tirk li gor min qels dimne. Gelek navn girng hene. Bo nimne gava ku ez tm Tirkiyey ez rast gelek navan tm ku ji bo wjeya tirk gelek giranbha ne. L mixabin p dihesim ku ev nav ji bo ziman kurd ji bo ziman ereb nehatine wergerandin. Her wiha j li Suriyey navn gelek girng hene ku ji bo ziman tirk nehatine wergerandin.

Ev demeke dirj e ku ez rast navn Orhan Kemal Yaar Kemal hatime. Bi riya werger min ew nav nas kirin ew xwendin. V dawiy Orhan Pamuk di war roman de ji me re nasraw b. Berhemn van camran, ji bi kurd, i bi ereb ez diopnim dixwnim. Her wiha ji ber de helbestn Nazim Hikmet rokn Ezz Nesn ji ber de li ereb hatine wergerandin, bi wan wergeran cih xwe di dil mejiyn me de kirin. Bo nimne, rokn qerf yn Ezz Nesn bi riya wergera ereb, tesreke ba li ser nifn n yn nivskarn li Suriyey kir.

Ne ten nasna min, nasna gelek nivskarn kurd n bar ji bo edebiyata tirk, mixabin bi van end navan ten heye. Wek tu dizan bi sedan navn girng hene di edebiyata tirk de, l ji ber nehatine wergerandin, em nas nakin.

Nivskarn ku bi esl xwe kurd in l bi zimann din dinivsin hene. Wek nimne j navn Yaar Kemal Selm Berekat derdikevin p. Li ser v yek br bonn te bi i reng ne?

Gelek zelal e! Ev rew rasterast bi rewa kurdan ve girdah ye. Rewa kurdan a taybet ew e ku ziman wan li welatn ku l dijn de hatiye qedexekirin. Ev qedexekirin ku sedem ku nivskarn kurd bi zimann din binivsin. Ji bo nirxandina berhemn van nivskaran demeke taybet div. Te mnaka Selm Berekat da. Selm Berekat nivskarek kurd e, hem berhemn w bi ereb ne. Her wiha Yaar Kemal kurd e, tevahiya berhemn xwe bi ziman tirk dinivse. Li hla din El Eref Derwyan Mihemed Qaz nivskarn kurd in, l berhemn wan bi git bi faris ne. Bo nimne Mihemed Qaz y Kurd, bhtir 50 pirtkn navdar ji wjeya chan wergerandine faris. Tesra w li ser wjeya faris zelal berbiav e.

Wek em dizanin, te bi ziman ereb dest bi wjey kir. Pa tu vediger ziman dayka xwe. Di veguherneke bi v reng de ak xerabiyn sereke i ne?

Bi riya her du zimanan; bi kurd ereb min edebiyat nas kir. L ev nasn zdetir bi ziman ereb pk hat. Ziman kurd wek devern din li Suriyey j qedexe b. Ji ber v yek j derfeta apkirina berhemn bi kurd gelek zehmet b. Lewre j pirtka min a yekem Mr Avis di sala 1991 li ama Suriyey bi ziman ereb bi nav El Recl el Hamilap b. Ji ber ku ev pirtk bi ereb derket, wisa hate fmkirin ku cara yekem min bi ziman ereb dest bi edebiyat kiriye.

L pirtka min a yekem, Mir Ranazin li Stenbol ji Weanxaneya Avestay di sala 1996an de derket. Wisa hat fmkirin ku min bi ereb destp kiriye, pa vegeriyame kurd. Min bixwe bi her du zimanan dinivsand, l weandina berhema min cara p bi ereb pk hat. Pit 1992yan li Tirkiyey qedexebna ziman kurd rab, hinek derfet pk hatin ku weanxaneyn kurd vebin.

Ez h j bi ziman ereb dinivsim. H j hem bi kurd hem dixwnim, hem j dinivsim. Dil min heye ku wisa berdewam j bikim. L hesretek di dil min de heye d ev hesret her her di dil min de bimne, ew j hesreta zanna hem zimanan e. Xwez min bizanibya bi hem zimanan bixwenda binivsanda, bi ziman ivkan bixwe j! Ji ber ku ev , keser hesretn di dil me de kom bne, ne zimanek, ne du ziman; belk hem ziman werin cem hev dsa j nikaribin derbibin.

Kek Helm, bi v pirs dixwazim daw li gotbja me bnim; Te piraniya berhemn xwe li welt afiranndin. Ligel ku ev end sal in ku tu li dasporay ango li Ewropay dij, berhemeke te ya bi nav Mem b Zn darkete ronahiy. Daspora ji te re i an, ji te i bir?

Ji bo min nivsandin girdahiy hndir min e. Ez li ku bim, rola cih li ser nivsandina min gelek qels e. Ji ber ku nivsandin ji bo min ewateke exs ye, ez bi ku ve herim ew ewat bi min re t, lewre j d eqa min a nivsandin bi kober driya ji welt km nebe.

Hatina dasporay gelek r derfet ji mirovan re vedikin. Her wisa gelek caran ev yek dibe sedema zehmetiyn giran j. Gelek caran tit ji mirovan winda dibin. Yekem car gava ez ji welat xwe dr ketim, h kliya ku ez di balafir de bm, p hesiyam ku camek, eyek di dil min de ikest. Ez v ikestin tu car nikaribim bicebirnim. Gava mirov pita xwe dide diya xwe, pita xwe dide welat xwe i mecbr be, i j bi xwestek be gelek tit ji mirovan wenda dibe. L ez dsa xwebn im ku gelek caran derbeder fermalbn ji bo nivsandin dibin materyaln ba.

 

* Beek ji v gotbj li Stenbol di kovara du meh ya tirk-kurd Troj de hate weandin