Turkolog û wergêra macarî Tasnady Edît:

“Demokrasîaxêv demokrasiyê naxwazin!”

Salihê Kevirbirî / Bûdapeşte

         
Tasnady Edît jî sala 1967’an û pê ve li Radyoya Macar (Magyar Radyo) ku îsal 76’emîn salvegera damezirandina xwe pîroz kir, wezîfedar e. Edît, lî seranserê Macarîstanê wekî turkolog û wergêreke navdar tê nasîn. Bî qasî 4-5 salan lî Zanîngeha Enqereyê wekî  dersdar û hîndekar kar kiriye. Lewre jî bi tirkiyeke çak mijûl dibe. Yek ji taybetiyên Tasnadyê jî ew e ku pirtûkên Nazim Hîkmet û Yaşar Kemal ji tîrkî wergerandiye zimanê macarî. Her wiha wê hin pirtûk jî ji macarî wergerandine zimanê tirkî.

Li Bûdapeşteyê em çûn “Magyar Radyo” û bûn mêvanê Tasnady Edîtê. Wê bi germahî em pêşwazî kirin. Piştî maweyeke kin; der barê werger, Nazim Hîkmet û Yaşar Kemal, li Tirkiyeyê edebiyat, darizandin û demokrasiyê me pirsî, wê bersivand......

Xatûn Tasnady, navbera we bi tirkî û zimanê tirkî re gelek baş e. Çima gelo? Ev hevnasîn çi çax dest pê kir, sedemeke taybet hebû gelo?

Wekî her mirovekî macar, di destpêka xwendina xwe de dêhn û bala min li ser zimanê macarî bû. Di destpêka zanîngehê de min serî li “Kûrsiya Macar” xist. Lê taybetiyeke perwerdehiya macar ew e ku li zanîngehê ji bilî zimanê macarî, pêwîst e ku mirov zimaneke din ji xwe re hilbijêrê. Ji ber vê yekê û ji ber nasrawbûna me û tirkan, min ji xwe re zimanê tirkî hilbijart.

Sal?

 Sal 1962. Di sala 1962’an de min dest bi  xwendina zanîngehê kir û xwendina xwe di sala 1967’an de, bi du branşan; Edebiyat û Zimanê Macarî, Edebiyat û Zimanê Tirkî kuta kir. Piştî qedandina zanîngehê di heman salê de li Radyoya Macar min dest bi karê beşa tirkî kir. Bê navber 25 sal heta ku bê girtin min di beşa tirkî de kar û barê xwe berdewam kir. Piştî hilweşîna Sovyetê, li Macarîstanê jî sîstem guherî û di sala 1990’î de li gel çend beşan di radyoyê de beşa tirkî jî hate girtin.

Ez ne şaş bim piştî vê bûyerê hûn li Tirkiyeyê dest bi kar dikin, ne wisa?

Belê belê rast e. Di sala 1993’an de li Zanîngeha Enqereyê Fakulteya Ziman-Dîrok-Cografya Kûrsiya Hungarolojiyê wekî dersdar û hîndekar min dest bi kar kir. Ev kar heta sala 1997’an berdewam kir. Piştî sala 1997’an ez dîsa vegeriyam Macarîstanê û di heman radyoyê de wekî arşîvkar îro jî kar û barên xwe didomînim.

Di vê navberê de têkiliyên we û Tirkiyeyê berdewam dikin?

Rast e, têkilî her berdewam in. Car caran ez diçim û gelek caran jî hevalên min ji Tirkiyeyê tên serdana min. Her wiha gelek caran li Tirkiyeyê û li derveyî welêt civînên turkolojiyê li dar dikevin û ez jî beşdarî li van civînan dikim. Îsal jî di nîveka meha hezîranê de, li Mêrsînê Kongreya Folklorê ya Navneteweyî li dar dikeve û ez jî yek ji vexwendiyên vê kongreyê me.

Em werin ser pirsa xwe ya sereke. We Nazim Hîkmet û Yaşar Kemal bi gelê macar da naskirin. Ango we pirtûkên van navdaran ji zimanê tirkî wergerand zimanê macarî. Çima gelo? Ji bo çi ev her du nav?

Gava mirov bixwaze berhemek wergerîne, bêguman wê bide dûv qelîteyê. Li rûyê cîhanê tu wergêr, naxwaze berhemên helbestvan an jî nivîskareke xirab hilde dest. Di vî warî de Nazim Hîkmet û Yaşar Kemal du navên sereke yên edebiyata cîhanê ne. Ji bo min wergerandina berhemên van navan kar û şerefeke mezin e.

Navên berhemên ku we wergerandine macarî…?

Min çend kurteçîrokên Yaşar Kemal ên wekî Sari Sicak û Yatak, wergerandine. Wekî roman jî, min romana bi navê Ortadîrek ji tirkî bo macarî wergerand. Wekî hûn dizanin, têkiliyên taybet ên Nazim Hîkmet bi Macarîstan û gelê macarî re hebûn. Di demên ku nikaribû vegere Tirkiyeyê, gelek caran dihat Macarîstanê. Tabî wê gavê ez ne li radyoyê bûm. Ji ber ku Nazim, di dawiya salên 50’î de tê Macarîstanê. Gelek hevalên wî hebûn li vê derê. Doktorê wî li vê derê bû. Li ser Macarîstanê gelek helbest nivîsîbû. Ji ber vê yekê, ji bilî mezinahiya Nazim em wekî gelê macar, qedr û qîmeteke mezin nîşanî Nazim didin.

We ji helbest an jî pirtûkên Nazim Hîkmet çi wergerandine…?

Ezê jî bihatama wê derê. Dixwazim bibêjim ku helbestên Nazim beriya min jî li Macarîstanê hatine wergerandin. Hê gava ew di zîndanê de bû û di destpêka sala 60’î de ji bo serbestberdana wî li vir gelek çalakî hatine lidarxistin û gelek helbestên wî ji tirkî bo macarî hatine wergerandin. Beriya ku ez dest bi wergera Nazim bikim, ez ketime nava lêkolînê. Gelo kîjan helbestên wî hatine wergerandin, kîjan nehatine wergerandin. Piştre min dest bi wergerê kir. Min bixwe i helbestên wî yên dawîn wergerand. Heger tu bixwazî ez navên çendan bidim; wekî Saman Sarisi, Kûba Roportaji. Bi giştî min helbestên wî yên li ser evîna Verayê, helbestên li ser xerîbiyê, extiyarî û evîna welat wergerandine.

Wisa dîyar e ku gelê macar xwedîtiyeke baş li Nazim Hîkmet û  Yaşar Kemal kiriye……

Belê, bi rastî jî pirtûkên berhemên wan li vê derê têne xwendin. Lê mixabin mirov zû bi zû nikare van berheman li piyaseyê peyda bike. Ez ne şaş bim, min romana Ortadîrekê di sala 1975’an de wergerand. Ev berhem ji hêla weşanxaneyeke gelek baş ve, wekî “Klasîkên Cîhanê” wekî 40 hezar hate çapkirin û di demeke gelek kin de hate fîtkirin. Di be ku li Tirkiyeyê kitêbên Nazim çapa xwe ya 10’an kiribin, lê her hejmar ne zêdeyî 4-5 hezarî ye. Mixabin çapa duwem nehate kirin.

Ji hêla gelê macar ve rexneyên çawa ji bo we hatin nîşandan?

Rexneyên baş hatin nîşandan. Di gelek kovar û rojnameyan de gelek nivîsarên xweş hatin nivîsîn.

Di van wergeran de, tiştê ku herî zêde tesîr li we kir çi bû gelo? Gava we ev kar pêkdianî, we xwe li ser xaka Anatoliya û Mezopotamyayê didît an na?

Bi rastî pirseke zor dijwar e. Bo nimûne, di wergera Ortadîrekê de, mirov ji cîhanek derdikeve, xwe di nava cîhaneke nû de dibîne. Mirov baş pê derdixe ku nirxên însanî hê jî bi awayeke xurt hene. Mirov dikeve nava nakokî û dubendiyeke kûr. Hûn dikevin nava cîhaneke nenas lê nasraw! Dema min dest bi wergera Yaşar Kemal kir, gelek heval û dostên min şaş û matmayî man û gotin; “pir zehmet e, zimanê wî gelek xweş û dewlemend e, tu nikarî ji bin vî barî derkevî.” Lê dema ez ketim nav kar, min dît ku ji bilî çend biwêj û gotinan min zehmetî nekişand. Zimaneke wî yê pir xweş û herîkbar

heye. Mesela min wergera çîrokên Saîd Faîk jî kirin, lê diyar bû ku zimanê wî gelek zehmet û tevlîhev e. Ji ber ku zimanê berhemên Yaşar Kemal, nêzîkî zimanê gel e sivikahî û spehîtî derdikeve holê. Dibe ku dîtin û ramanên min û Yaşar Kemal nêzîkî hev bin. Lewma ewqas ji min re sivik tê.

Tê gotin ku bi taybetî di berhemên Yaşar Kemal de edebiyata tirk, ji edebiyata kurd a  Mezopotamyayê sûd wergirtiye. Derbarê vê dîtinê de hûn çi difikirin?

Li ser vê meseleyê ez zêde nikarim analîzên zanîstî bikim. Lê diyar û berbiçav e ku beriya hatina tirkan bo Anatoliya û Mezopotamyayê gelek qewm û gel hebûne. Gengaz e ku ew çand û gel ji hev îstîfade bikin û tesîrê li hev bikin. Dibe ku îro gelek qewmên Mezopotamyayê ji holê rabûne. Ango her çiqas Kela Babîlê hatibe rûxandin jî, ji gelan hin bermahî mabûn û ew bermahî heta îro jî tên. Lewra jî di çand û wêjeya Tirkiyeyê de rol û tesîra gelên din diyar û berbiçav e. Dema mirov Yaşar Kemal û Saîd Faîk dixwîne, mirov rastî du cografya û çandî dibe. Di van berheman de çanda sûmeran, çanda frîgyayiyan û çanda kurdan jî heye. Lê mirov bi awayekî eşkere bibêje ev çanda kurdan e, ev çanda sûmeran e û ev jî çanda frîgyayiyan e.

Ji ber ku me behsa kurdan kir û ji ber ku hûn îsal beşdarî Newroza Bûdapeşteşeyê bûn, dixwazim bipirsim: gelo Tasnady Edît kurdan çiqas dinase?

Mixabin zêde nas nakim……

Di pêşerojê de dibe ku kurd bibin mijara xebata we?

Bawer nakim. Ji ber ku ez kar û barê xwe di Turkolojiyê de didomînim. Car caran di vî warî de jî ez pê derdixim, tiştê ku ez bikim gelek in. Ji bo ku kurd bibin mijara teza min, divê di serî de ez bi kurdiyeke rewan û pak bipeyivim. Lê mixabin wekî tu jî dibînî em bi tirkî li hev dikin. Lewra ne tu bi macarî dizanî û ne jî ez bi kurdî.

Ez dixwazim dîsa vegerim ser pirsa Nazim Hîkmet û Yaşar Kemal. Li welatekî wekî Tirkiyeyê ev her du navên qirase, di pêvajoya îro de têne darizandin. Hûn vê yekê çawa şîrove dikin?

Mixabin sed mixabin…! Ez çi bibêjim demokrasî hêmaneke pir zor û dijwar e. Tirkiye dibêje demokrasî, em jî dibêjin demokrasî. Lê gelek caran tê dîtin ku ew kesên ku bêjeya demokrasî û mafê mirovan ji zimanê xwe nayînin xwarê, tehemmûlî dîtin û ramanên cuda nakin. Êdî îro hêdî hêdî be jî, gelên Tirkiyeyê Nazim Hîkmet dihebîne. Demên ku Nazim li Tirkiyeyê qedexe bû, baş tê bîra min. Lê îro nîqaş û civîn li ser wî têne çêkirin. Ev jî pêşketineke ne wisa? Dibe ku ne samîmî bin lê, êdî îro li Tirkiyeyê

Suleyman Demîrel û çend sal berê jî Alparslan Tûrkeş rêzik ji helbestên Nazim dixwînîn. Wekî hûn jî dizanin, sala pêşiya me ji hêla UNESCO’yê ve wekî “Sala Nazim Hîkmet” hatiye pejirandin.

Baş e birêz Edît, heta niha me behsa berhemên ku we ji tirkî wergerandine macarî kirin. Em dizanin ku we ligel Kemal Ozer berhemên macarî jî wergerandine tirkî. Bi kurtasî be jî em dixwazin hûn hinek behsa van berheman bikin…

Rast e ez ligel Kemal Ozer xebitîm. Wekî te jî got, me bi hevre pirtûka Attîla Jozsef a bi navê “Temîz Yûrekle” û pirtûka Mîklos Radnotî “Kopûkleyen Gokyûzû” ku pirtûkên helbestan in, ji macarî wergerand zimanê tirkî. Her wiha min bixwe, pirtûka Prens Ferenc Rakoczî a bi navê “Turkiye’de bîr Macar konuk (Li Tirkiyeyê mêvaneke macar)” û pirtûka Kelemen Mîkes a bi navê “Turkiye Mektuplari (Nameyên Tirkiyeyê)” ji macarî wergerand tirkî. Li hêla din, sala par bi navê “Turk Halk Masallarindan bîr Seçkî (Hilbijêrek ji çîrokên gel)” û pîyesa Tûran Oflazoglu a bi navê “Kanûnî” jî ji hêla min ve hatin wergerandin.

Îsal li Budapeşteyê Resepsiyona Newrozê pêk hat û we jî beşdarî li vê çalakiyê kir

(Dikene) Belê beşdarî newroza îsal bûm.

Çawa bû, çawa pêk hat, li gorî we şahî çawa derbas bû? Wekî tê zanîn di vî warî de aramî û nermiyek xwe dide der.

Belê, tu mafdar î. Gava ez li Enqereyê bûm, Navenda Çanda Ataturk bixwe jî rabû ku newroz pîroz bike. Wekî din jî li Macarîstanê, di asta penaberiyê de kurd hene. Gelek girîng û watedar dibînim ku kurd rabin û ji bo cejn, sahî û çanda xwe têbikoşin. Gelek jî kêfa min ji vê yekê re tê.

Birêz Tasnady Edît, ji bo bersivên we zor spas….

Ez spas dikim, di kar û barê we de serkeftinê dixwazim.

-QÛTÎ-

Menekşe Sokagi û Yaşar Kemal

Gava wergera min “Ortadîrek” hate weşandin, ez çûm Tirkiyeyê. Ji helbestvan Kemal Ozer re min behsa pirtûkê kir. Pir kêfa wî hat û xwest ku ez wergerê ji Yaşar Kemal re bibim. Telefona wî da min, ez jî rabûm min telefon jê re vekir. Min jê re telefon kir, behsa pirtûkê jê re kir. Got; “kerem bike were mala me..” Min jê re got; “Navnîşan?” Got; “Ne pêwîst e, ji trênê peya bibe qesta Menekşe Sokagiyê bike, li Menekşeyê tu ji kê re bibêjî, mala Yaşar Kemal we nîşanî te bidin..” Ez rabûm min bi ya wî kir û ez çûm mala wî. Mala wî serdanpê bi kitêban hatibû rapêçandin. Hevnasiya min pê re wisa çêbû. Piştre carcaran me hev dît. Piştî 20 salan me hev dît, min jê re got; “Te ez nas kirim?” Got; “Belê!”