Dengbj Zlkf Qado: Ber civata dengbjan ji cvata wezran ne kmtir b!


SALIH KEVIRBIR
, salihkevirbiri@hotmail.com

Ji min re dibjin Zlkf Qado. Ez ji Tekman ji Goma Qil me. Biray Evdilqadir Qil me. Em ji Diyarbekir, ji gund Fs hatine. Ji era me re j dibjin: Era Fsiyan. Em niha li Tekman dijn. Ez di sala 1959an de li Tekman li Goma Qil hatime din ez niha j li wir dijm....

Bel gava ku me ji Dengbj Zlkf Qado ango bi nav w y ferm ji Zulkuf Korkmaz xwest ku bi end gotinan xwe bi me bide nasandin, ev gotin ji devn w derketin.

Gava ku min li Rojnameya Azadiya Welat kar dikir, Zlkf Qado hate serdana me. Min p re hevpeyvneke dvedirj kir. Pdiv zde bi gotinn dvedirj tevlihev tuneye. Kerem bikin hn hevpeyvna Dengbj Zlkf Qado....

******

Mam Zlkf te keng bi i away dest bi dengbjiy kir?

Dengbjiya min ji dayka min diqewime. Dayka min Senem kilamn govend gelek xwe dibje. Kilamn din j dibje. Ew 76 sal ye. Bab min nedihit ew bibje. Ji ber ku erm dizan. Gava ku bab min ne li mal bya w kilam digotin ez hn dikirim. Di heft saliya min de ez hn kirim. Wek din varan gel di odeya kal min li wir kilam stran dihatin gotin. Ez gelek bik bm. Mran li civat ji min re digotin ka tu kjan kilam hn by ji me re bibje! Gava ku min digot wan digot tu ji k hn by? Ji ber ku bab min li wir b, ez ditirsiyam bibjim ku ez ji dayka xwe hn bme. Bab min kalik min j meraq dikir. L gundiyan digot kurek areza ye bi xwe hn bye. L di rastiy de gava ku bab min ne li mal bya dayka min ez hn dikirim...

Cara ewil ku t bra te, te di w civat de kjan kilam got?

Cara ewil ku t bra min, min kilama Silo Bego got ku dayka min ez hn kiribm. Gava ku min ew kilam got, wan ez hildam danm pencereya odey. Pir kfa wan ji min re hat. Ez danm wir ku ez ji her kes bilindtir bibim. Zlkf Mih heb ji Kurubiy, ji min re cotek goreya qerqa an wek diyar da min. Got tu gelek xwe dibj bila ev j diyariya te be.

Kilamn ku tu dibj bi git li ser i ne, behsa i dikin?

Cih dizane. Ku civata xort ciwanan be, ez kilamn evn dibjim, ango yn dilan ku j re dibjin n keikan. Heger civata mran be mr ji ern din zehf hatibin dwan giran be, ez bi piran kilamn mrxasiy dibjim. Bi taybet j ez kilamn mala siv Seydo dibjim. Wek ya Fesh Mih, ya erfo ku ji hla Erzirom bye, w j bi dewlet re er kiriye wek din kilamn cur bi cur ez dibjim.

Heta niha tu bi kjan dengbjan re raby rnitiy. Bi awayeke dirjah ez dixwazim ku tu yek bi yek behsa dengbjan ji me re bik?

Salihcan, min s caran Reso dt. Min du caran bi w re kilam gotine. Carek li Kuliy cara din li Hec Emeriy. Reso pit kilamgotin rab ji civat re wisa: Bi bihstina ku min bihstiye dengbjek ciwan j li vir e. Gaz min kir got: Kerem bike kilamek bibje! Min got: Tu destr did min ku ez bibjim? W got: Destr ji her kes re heye. Ez ne wek hin dengbjn din n qure me. Ku kilaman dibjin naxwazin ku kes kilamn wan hn bibe. L ez ne wisa me, ez afirner im ez dixwazim ku ez li civatek bibjim agirt kom bibin bidin pey min, bi milyonan agirt kilamn min hn bibin ji min xwetir bibjin.

Pit hing min li Erzirom di Otela Baysal de akiro dt. Bedh bab w j p re b. W j di otel de kilam gotin min j li bal w kilam gotin. Min hing end kilam gotin. Dsa min ya Silo Bego got. Ji ber ku min ji w kilam hez dikir. akiro gelek ji min hez kir got: Tu gelek xwe dibj, tuy bib dengbjek ba. Ji ber ku ravekirina te pir ba e tu dizan ku tu i dibj. L rehet be erm neke. Li cvata erm neke. Dibe ku hin kes xeber bidin bjin te a got titn wisa. L tu li wan guhdar neke li ser peya xwe bixebite. Bab w j li wir b gelek ji min hez kir.

Lezgn heb ji Qeregiva Qereyaziy. Lezgn hatib Kurebiy dawet. Wan ji Axwran bk dian. Ez j dengbj bm. L ew dengbjek mezin b. Ez hj ciwan b. Me ji Axwran bk an. W ax dawet s roj s evan dom dikir. W iqas digot min j digot. W dem kilam pir bn. Zivistan b hewa sar b. Em hatin Girdka Axwran. Ez li hespek siwar bbm. Zn wisa berz bilind b ku ez di nav de xuya nedikirim. W ax deng min zz b l deng Lezgn ne bi qas y min bilind b. Ez di nava bk beybkan de me ew bi zilaman re bi d me tn. Me kilam gotin. W gaz bab min kir got: Ka Zlkf li ku ye? Deng hesp t, hesp kilaman dibje!..

Pit w min bi Mihemed Beylo re gotiye. Min bi Kazo re gotiye. Min bi Mihemed Delik re gotiye. Kes ku di hla kilamn mran de her zde bandor li min kiriye Yado ye. J re dibjin: Yadoy Xerag ew ji Qol Meqsda Xins b. Ew zde nz me b. W kilamn mraniy zde digotin. Kilamn w yn mraniy gelek bandor li min kir. Ew hj dij niha li Stenbol, li Kirakoy dimne. Her Hiseynoy M ye, min qet nedtiye.

Gava ku dayka min ez hn dikirim her tim ji min re behsa dengbjn mezin navdar dikir. W digot: Kur min di peroj de dengbj d bi p bikeve lewre hn bibe. Em ji dengbjn mezin van stranan hn dibin hn we dikin. Hn j hewl bidin hn bibin. W dem dengbjek mezin heb. Nav w Sno b. Ew ji Meledawda Xins b. Reso j ji Melazgir hatib gund wan bb agirt Sno. Sno, yek ji dengbjn her zor kurdan e.

Pit Sno j Ferz dengbjek mezin e. Ew j ji Melazgir ji gund Kevir ye. Di dawetek de Zekiy law Mral ji era wiiyan guleyek berdide Ferz dikuje. Ferz wek ah Dengbjan t nasn. Gava ku yek bigota; Ferz y din digot ah dengbjan? Ango wisa dihate nasn.

Pit w j Mistoy Heyran hebye. Misto ji hla Qereyaziy bye ew kurdek elew bye nav deng w zde ye. Gelek agirtn w hebne. Heta Mihemed Delik j agirt w bye.

Sedema ku agirtn Reso, Ferz, akiro kesn wek wan km bn li bal wan kes tuneb j, hebna teyban b sedem ku ev kar li erd nemne. Ji ber ku teyb zde hebn, her kes di ba Reso, akiro yan j Ferz kasetek j digirt li mala xwe bi end kesan re kom dibn l guhdar dikirin. Kes ku bikarba stranan bibje j hildidan digotin y ku nikarba j dest j dikiand. Ango bi v away agirtiya wan dikirin. Mihemed Delik her wisa, Sidqo her wisa...

Mihemed Delik ku j re Mihemed Canah j  t gotin ji Qereyaziy ye. Niha heft sal ye. Ew j agirt Misto ye.

Pit w j Nroy Meter ji Qerekosey ye. bi xwe mele ye. Min di saln 80 de bi w re di qehweyeke kurdan a Karakosey de kilam gotin. 

Sadiko ku xwarziy Reso ye, bi xwe j dengbjek ba e. Min bi w re j kilam gotin. W Yado her tim bi hev re kilam digotin. Ez j zde bi wan re digeriyam me bi hev re kilam digotin. Sadiqo j ku du jinn w hene, maleke w li Qiriqay ya din j li Gopala ye. Rehmetiy Reso j li Gopala mir. Zahiro min qet nedtiye. Hemiko j mirov min e. Ew j agirt Reso ye. Ew her tim bi Reso re digeriya.

Sidq xweliya ku ew j ji Melazgir ye. Ew di dema ku Demrel Serok Partiya Edalet b ayciy w bye. W ax ew ciwan bye. L hing kurd qedexe bye w ten li welt  dikar kilaman bibje. W bi piran kilama Mala Osman Nr Paa digot.

Kur Swdn ji Hesprea Qereyaziy b. Ew agirt Mihemed Delik bye. Ku mirov l guhdar bike ry w nebne mirov nizane ku ew Ehmed kur Swdn e yan j Mihemed mamostey w ye.

Mehm ku ew j mirov min zaf t die, kilamn Reso dibje. Ew dikare bi  qas du kasetan tij bike.

Quto j ji Siwlmez ye. Ew j agirt Reso ye. Ew j dikare dengbjiy bike.

Ji dengbjan kesn ku her zde bandor li te kirine k ne?

Yado gelek bandor li min kiriye.

Di kilamgotin de carinan dib ku te zora hin kurn camran dibir?

Ez her zde bi Yado Sidqo re rnitime min bi wan re kilam gotine. Her zde di dawetan de ez s roj s evan bi wan re mame. L min zora wan nebiriye. Dibe ku wan zora min biriye. Yan me bi ev roj nedigotin. Me varan end saetan, bi ev end saetan ser sib dsan bi end saetan kilam digotin. Her yek nzk bst, s il kilam digotin.

Tu niha dest bi gotina kilaman bik, heya keng tuy bikar bibibj?

Ez ji nvro rnm bjim heya var ez dikarim bibjim.

Tu ji ber xwe, dikar end kilaman bibj?

Ez bi qas pnc kasetan n hetkilam bibjim. Ku hem kilamn dengbjan n dirj in. Yan ez il heban ba dizanim ew ji dev dengbjan in.

Kilamn ku te bi xwe kirine end heb in?

Kilamn ku min bi xwe kirine, min st heb tomar kirine hem siyas ne. Min her st nivsne j.

Wk mnak kjan stran hene?

Wek mnak min strana Ap Msa kiriye ku gotinn w wisa ne:

L l felek te ima li me wa kir
Te mala me xera kir
Te epil xwe ji ser me rakir
Kon me ji nava konan belav kir

Sity min li d heval hogirn min xwar kir

Yek mna Ap Msa mamostey kurdan me winda kir

Dil yek mna Siloy Keel li me a kir

Her wiha, min li ser Rojnameger Ferhat Tepe bi nav Ferhad sheq kilam kiriye. Min di sala 1993yan de dayka w Zbeyde Xanim dt gelek bandor li min kir min stranek li ser w j kir. end gotinn stran wisa ye: 

Zibeyyde dibje:

Qelema dest Ferhad min zrn e

Gul gotinn gel bin dest dinvsneBejna Ferhad min wek gul sosinn

iyay Span ku kov p digire ser gulan diirpneBila neyarn Ferhad saq xr bike Way qet nebne

Mirov awa teyr ser hlnan digire baskn w dikne

Ferhad digot:

Zibeyda day meke nelorne
Hsirn awan nebarne
Riiyn ara hamd li dora laika xwe ya sp nelefne
Cotek guln sor di ber qebra law xwe de biikne
Meha Adar vara Newroz
Tev karwan ehdan Ferhad sheq bi br bne

Di sala 1993yan de ez li civatek rnitibm ku jinn kurd j li wir hebn. Hevalek ji min re got: Ew dayka ku laika sp li ser w ye dayka Ferhad e. Min got batir e ez herim p re biaxivim. Wisa bi kul xem b. Ez m ba w. Li hal min pirs. Min j re got: Ku tu hez bik ez dixwazim li ser byera Ferhad stranek bikim? W j qebl kir min qewimna byer j pirs ez hn bm. Pa min li ser w stran nivs kir.

Tu dikar hinek behsa civatn ber bik? Em bjin bst sal ber gava ku dengbjek biya civatek awa b?

Gava ku bst bst   pnc sal ber dengbjek biya gundek, wek niha awa ku wezrek b serhed gel l kom bibe daxwaziyn xwe j re bibje, iqas ku gel li wan kom bibe ji wan zdetir li dengbjan kom dib. Gel ji dengbjan hviya hin titan heb. Ji ber ku dengbj di nava gel de gelek bal tevdigerin. Em bibjin ku di navbera du eran de erek qewimbya, dengbjn wek akiro, Reso, Yado kjan bya di maln wan. Ji dengbjan re dihate gotin:Ez bi qurbana we, niha ew byer qewimiye, tu bi awayek ku pk hatiye, awa qewimiye by ku tu aliy yek bigir byer bike kilam. Dengbjan j ew byer dikirin kilam digotin bal tevdigeriyan. Ji ber v yek taybetiyn dengbjan gava ku biin dawetan, qdr wan digirtin. Bab bk ku di daweta w de dengbj tunebna zehf hrs dib. iqas siwar hatibna w dawet dikar li w ceza bibire. Ji bo ku li dawet dengbj tunebye. Cezay w diguher. Hin caran km hin caran zde dib. Wan dikar ceza li hespek ligel zn girda yan j eagirek (cureyeke tiving). Dib ku hem kom bbna bi qelem an titek din j ew bihatana cezakirin. Ango hatina dengbjan bo dawet gelek girng b

Gava ku dengbjek bihata malek maliyan i dikir? Ku em bjin maleke feqr bya wan i dikir?

Ku dengbjek biba mala feqrek, iqas feqr bna j di mala cranek ji bo mvan xwe titek peyda dikir. An j w malbata cran digot ha mvan min ha mvan te. Ew var kilaman dibjin em git tne dora w. Ku pez te nebe ez serj bikim an ez qazek yan mirkek serj bikim. Tu xizmeta w bike wisa bizane ew mvan me hemyan e. Em git tne ba w.

Di anda kurd de rola dengbjan i ye?

Dengbj arveke zind ye ku nay ewitandin. Heta niha iqas droka kurdan hatibe nivsn, ji aliy neyaran ve ew hatine ewitandin talankirin. L dengbjan bi qas ku karne ew di ser xwe de xwed kirine parastine.

Mamoste ber her axayek xwed dengbj b ne wisa?

Bel rast e, axa beg her awa xwed xulam bn; xwed dengbj bn j. Bi piran dengbjan axa qebl nedikirin ew red dikirin. L yn ku girday axayan bn j hebne. Her axayek nzk s-il ekdar, xizmetkar nobedar hebn ku di nava wan de yek j dengbj b. Ew girdah axayan bn.

Ew dengbj ji bo axayan bi kr i dihatin?

Ew dengbj kfxwe morala axa alkar w b. Gava ku di navbera axay w yek din de er bba, dengbj near b ku pesn axay xwe bide her end ku tk be j.

Tu dikar nav end dengbj axayan bibj?

Bi qas ku ez dengbj im j, min bi xwe nedtine. L li gor bihstina ku me ji mezinn xwe bihstiye Sno dengbj Qulxan Beg bye. Qulxan Beg, bi mirovn xwe re xeber diand digot: Herin zeviyn Sno biklin kar marn w hemyan bikin giyay w bidirn hilnin. Ew sal li ba min e d ji min re kilaman bibje nay.

Reso akiro awa bn?

Reso akiro digeriyan. Ew neketin bin bandora axayan.

Taybetiyn dengbjan i Ne? Gava ku end dengbj bi hev re bikevin civatek awa tevdigerin. Gelo ji hev aciz in an ji hev destr dixwazin kilaman dibjin. Em bibjin di dema xwe de tu li civatek li ba Reso rnitiy, tuy awa tevbiger tuy bikar kilaman bibj?

Gava ku wisa be, ez bibjim: Mamoste Reso izn destra te heye ez kilamek bibjim? Yado j hema wisa. Ji ber ku ew hem mezin hem j hostan e. Lewre div mirov destr bixwaze. L gava ku end dengbjn di temen hev de li civatek rnitibin, w ax li gor dil civat ye ji k bixwazin d ew bibje.

Gava ku dengbjek kilamek dibje hin kes di nava xwe de xeber didin gelo li zora dengbj die?

Er zehf li zora w die....

Gava ku dengbj kilam dibje yek qise dike, dengbj i dike?

Dengbj dibje: Ka ji kerema xwe li derve binre ewr e yan sah ye?! An j dibje: Li derve gaz te dikin, jinik dibjin bila b girikan bike. Bi v away ew j p dihese erm dike ku biaxive....

Mamoste Zlkf, ji bo dengbjan tit her eyb i ye?

Ew e ku gava didin ber hev yek yek tk dibe. Ew didin ber hev kilaman dibjin k zora y din bir kilamn w xelas kirin yan westand ew zor e y din tk die ji bo w tit her erm e.

Dengbj rast div i bibje?

Dengbj ba dibje ku ez dengbjek ba im. L ji min zortir j hene derdikevin dibe ku derkevin gelek ji min xwetir bibjin. Di dengbjiy de qret pozbilind xerab e...

Li aliy me dengbjiya herma Serhed gelek deng vedaye. Gelo ku tu dengbjiya hermn Serhed, Botan, Xerzan Urmiyey bid ber hev tu dikar i bibj. ima dengbjiya Serhed  wisa bi p ketiye?

Dengbjiya Serhed b saz sazbend t gotin. Lewre hem gel chan ku dizanin bi bihstina kilamn dengbjan re a   matmay dimnin. Difikirin ku ew awa b saz muzk, ew qas straneke dirj li pey hev dibjin i dibjin awa kirine...  L dengbjn li herma Xerzan bi piran bi saz muzk re dibjin ku ew yek j dengbjiy dikuje coa w km dike.

Di mejiy her dengbjek kurd de Radyoya Ervan ciheke xweser ji xwe re terxan kiriye. Girngiya Radyoya Ervan i b li gor te? ima her kes l guhdar dikir?

Ew ji bo gel hv ewq b. Gava ku mirov l guhdar dikir mirov hvdar dib ew kilamn xwe n dengbjan bi taybet Karapt Xao co dida gel. Radyoy bandoreke mezin li gel dikir ew hn bbn ku rojek l guhdar nekirabana nedib. Radyoy kurdn her ar pareyan digihtandin hev heta kurdn li chan j bi hev re dikirin yek. Ber teyba bab min heb bi plan kar dikir.Bab min dibir nava baxe bi dar vedikir hem gund din ba bab min l guhdar dikirin.

Eye an, li gor ap min ji gund Fs kea Hec Husn e. Kaseteke w j li ba bab min b her tim datan ser gundiyan l guhdar dikir wek din j hem gund kom dibn dihatin li Deng Ervan guhdar dikirin. L zde Kerapt Xao eroy Biro derdiketin gel kfxwe dikirin. 

Em dixwazin hn hinek behsa mamoste Reso ango hostey akiro bikin. Reso k ye. awa b bi i away kilam digotin? Li ku der jiyaye. awa li ku rehmet kiriye ert mercn jiyana w awa bye?

Reso min di ser de j got min ten ew s caran dt. Nav w y rast Resl e. Biraziy w Kerem demek li ba min b. Reso xelk Elegez y Rewan ye.Ew bi mihacir hatine. Ji wan re dibjin Mihacir Avare. Elegez j li Erwan ye. Gava ku ew hatine ew zde li hla Qereyaziy Xins mane. Li Qereyaziy li Gopala li Qirinqaliy mane. ji zarokatiya xwe de ji li Xins li gund Mele Dawd bab Snoy dengbj hebye Reso li w gund golikvan bye. Ew her var hatiye li ba Sno dersa xwe dtiye. Dersa dengbjiy hn bye. Sno j re kilamek dibje roja din var dibe ba xwe ka kilam hn bye yan na! Dinre ku Reso kilam hn bye. Ji Sno re dibje: Apo tu dikar zde kilaman ji min re bibj, ez z hn dibim. Bi v away li ba Sno kilaman hn dibe. Sno dengbjek mezin bye. W Reso hn kiriye. Ev gotin j li ser gotina dayk, bab mam min ez dibjim. Reso li kjan civat de gotiye, her tim kilama Evdal Zeynik j gotiye. Yan a korbna w yan j ya Sx Sil. W her cure kilam zanne. L ji van kilaman hez kiriye. Li gor mezinn me, Reso ji ber ku dengbjek mezin bye, lewre xwestiye kilamn dengbj mezin Evdal Zeynik j bibje.

Reso ima welat diterikne die aliy Denizliy?

Ji bo aboriy. Ew feqr bye s jnn w hebne. Ew die M li gundek hin erd dikire. Zarokn  w li wir dimnin. Ew pr bb d nedikar li nava gel bigere. L gel arkariya w dikir. Ew bar dike die Denizliy. Ew die li park rdine. L dinre ku li wir kew teyr tr hene. Dinre ku gel t die l kes bala xwe nade w guh xwe j nadin w. Dil w diewite. Dibje; Ez Reso bim, ez ew qas mezin bim, gava ku ez li cvatn kurdan rdinm, ji ke bkan bigere heya kal pran her kes tne dora min, l li vir tu kes silav j nade min, dest xwe dike guh xwe kilama Evdal x Sil dibje.

Gel dibje ku gelo ew dn bye i bye. Ji ber ku w dem kurd qedexe b tu kes bi kurd qise nedikir, gel gaz pols dike, pols dibje qey er bye i bye. Bi miln Reso digirin dibin emniyet. J dipirsin: Tu dn i ye? Reso dibje: Heyran ez ne dn im ne j  dwane. Ez dengbjek kurd im, nav min Reso ye. Min mala xwe aniye v der, l tu kes li min napirse. Ez aciz bm min stranek got. Ew ne  qjandin e ew kilam e ku ez bi kurd dibjim. W didin du polsan ku w bibin mala w. Reso dibje: Ez bi ertek herim mala xwe. Dibjin: ert te i ye? Dibje: S jinn min hene. Ez herim mal ji jinn xwe bipirsim. Ku bi ya min bikin, ez her s jin xwe bibim herim Qereyaziy gund Gopala. Gava jinn min bi ya min nekin, ez her s jinn xwe berdim ez bm, hn bileta min bibirin ez herim. Pols dibjin: Ba e. Me qebl e. Pols w dibin mal. Ew ji jinn xwe dipirse. Jinn w dibjin: Tu bi ku de her em bi te re ne. Ew dibje polsan hn herin. Ew mala xwe bar dike die Gopala. end salan li Gopala dimne li Gopala dimire w dibin gund Norn disprin ax.

W kjan kilam gelek xwe digot?

W jixwe hem kilam xwe digotin. L ya ku av dida sekinandin kilama Mem Zn b. Gava ku Reso kilam Mem Zn digot, derew nebe av radiwestiya.  Deng w ji qirik b. ingn j dihat.

Gava ku tu dengbjan bik s rz tuy i bibji?

Ez dibjim yekem Evdal Zeynik, duyem Reso syem j akiro. Ez ima nabjim Sno. Ji ber ku Sno zde negeriya deng neda. Digel ku mezin hja b l nay nasn. Sno ji wan mezintir bye. Ew j wek Evdal Zeynik bye l deng nedaye.  L x Sil j dengbjek mezin e ji ber ku ew ne ji herma me ye ez behsa w nakim. Ew kurd ran bye.

Mam Zlkf, beriya em spasiyn xwe pk te bikin. Ji kerema xwe re ji me re byara x Sil Evdal Zeynik bibje, awa bi i reng pk hatiye?

x Sil dengbj Simko ango Simal Axay ikak bye Evdal Zeynik j dengbj Surmel Memed Paa bye. x Sil dine ba Evdal j dixwaze ku li ser dwana axayn xwe bi hev re kilaman bibjin bidin ber hev. Evdal qebl dike die civata wan. Ew die ran li Dleman li dwana Hec Mehmd s roj s evan kilaman dibjin.

Evdal wiha dibje:

ro s roj e me qewim di dwana Hec Mehmd de
Ciy pak l xerab titek l tune
Ji ber Evdal Zeyn were ray were ray
Tu t ray jixwe were ray
Ku tu nay ray
Hetan nav deng Evdal Zeyn hebe
Y yeke wisa bne ser x Sil
x Sil dengbj ahidiy biterikne neke li dinyay
 
x Sil dibje:
Nabe bi min nabe
Li seriy re xan man bab Tahir Xan e
Di bin de r dist terskiy terekman e
Ez ro li Dlemana ewit li topraxa ah Ecem im
Di hizra maqlan de yeke wisa bnim ser Evdal Zeyn
Ku ji emr xwe y y poman be....
 

Di encam de kilamn x Sil kuta dibin lawa ji Evdal Zeynik dike Evdal j kor dibe. avn w derbey dibne kor dibe.