Helbestvan-Lêkolîner û Werzişkar Îsmaîl Lor:

“Dîroka Loristanê dîrokeke qedîm e”
 

SALIHÊ KEVIRBIRÎ, salihkevirbiri@hotmail.com

Îsmaîl Lor, yek ji balkêştirîn rewşenbîrê kurd e. Ew ligel ku helbestvan û lêkolîner e; her wiha werzişkar ango sportmenekî zor şareza û hoste ye. Bi salên dûvedirêj berpirsiyariya Werzişa Boksê li Îran û Îraqê kiriye. Her wiha ew yekem kes e ku li Îlama rojhilata welêt werzişgeha boksê a bi navê ‘Dalaho’ ava kiriye.

Îsmaîl Lor, di sala 1953’yan de li Bexdayê hatiye dinyayê. Ji ber ku kurdên lor alîkariya Barzanî dikirin di sala 1971’î de ji Iraqê hatine derxistin. Ew jî ji neçarî têne Îranê. Lor, di sala 1985’an ve li Swêdê jiyana xwe berdewam dike.

Li Stockholma Swêdê, İsmaîl Lor li ser rewşa kurdên lor, herêma Loristan, kurdên Xoresanê, polîtîka Îraqê der barê kurdan de, rola kurdên lor di siyaseta kurdan de û li ser boksê pirsên me bersivandin....

****** 

Birêz Lorî tu dikarî hinekî li ser  dîroka loran agahiyan bidî me. Lorî kî ne, ji ku hatine û niha li ku derê dijîn?

Mirov dikare ji Loristanê re bibêje ‘Kurdistana Kevn’. Ku mirov bala xwe bide dîrokê heft hazar sal berî zayînê li herêma Îlamê ‘Loristana Biçûk’ împaratoriyek hatiye damezrandin ku navê wê împaratoriya Îlamê bûye. Li hemberî vî împaratoriyê jî împaratoriyên Ekeb û Sûmer jî hatin damezirandin ku xaka Iraq, Filistîn û Sûriyeya niha axa wan împaratoriyan bûye. Di mûzeyên Fransayê de niha jî berhemên împaratoriya Îlamê hene. Di dîrokê de tê gotin ku gelê Îlamê û Îmaratoriya Îlamê bi zimanê ‘enzanî’ qise kirine. Gelê Îlamê  dibêjin ku kurdê esil û kevn em in. Jixwe gava ku mirov bala xwe dide dîrokê navê padişahê Îmaratoriya Îlamê jî bi kurdî bûye. Navê wî di diyalektên lorî de wekî ‘Meniş Wesû’ derbas dibe. Wateya wê ‘Rûnenê bo sibê’ ye. Di Elemûtê de jî tê gotin ku di dema Hemurabî de jî bi zimanê ‘ezanî’ hatiye axaftin. 

Di dîrokê de tê diyarkirin ku Ekab û Sumer dibin yek û êrîşê dibin ser împaratoriya Îlamê û Kurdistanê dagir dikin. Piştî du sed, sê sed salan dîsan kurd wan bider dikin û împaratoriya Îlamê dadimezirînin. Kurd heya Bexdayê jî digirin. Jixwe navê ‘Bexdayê’ jî bi kurdî ye. Rastiya wê ‘Baxdad’ e. Ango ‘Baxê Dad’ê ye.

Niha kîjan bajar dikevin nava Loristanê?  

Ku mirov li gorî diyalektên lorî li sînoran binêre Hemedan, Kirmanşan, Xaneqîn û ji rojhilat heya sînorên Erebistanê û ji başûr heya heftê kîlometreya Bexdayê Loristan e. Lê niha dagirkeran sînorên cihê diyar kirine.

Şêniyê lorî çend kes in?  

Ku em bi giştî hesab bikin li gel yên koçber, şêniyê wê çardeh milyon e. Niha Îlam bi xwe du milyon, Xuremawa çar milyon û Kirmanşan pênc milyon e.
 

Gelo dîroka loriyan ji ya asûriyan kevntir e?

Mirov dikare bibêje erê. Ji ber ku kurdan berî wan împaratorî ava kirine. Paşê wan jî ava kiriye û êrîşî ser kurdan kirine. Dibe ku wekî hev bin jî. Niha hemû çavkaniyên dîrokî vê yekî qebûl dikin ku îmaratoriya Îlamê hatiye damezirandin. Lê niha desthilatdar û dagirker dibêjin ku kurd ne paşmaya Îlamiyan in. Çima ew qebûl dikin ku paşmaya Ekebî û Sumeriyan heye lê qebûl nakin ku paşmaya Îlamiyan heye. Bes ew gel bi ku de çû!? Ew gel heman ev gel e ku niha li Kurdistanê dijîn. Lê  dagirker vê yekê qebûl nakin. Îlam heman Îlam e. Gel jî heman gel e. Zimanê kurdî jî paşmaya zimanê enzanî ye...

Gelê me yê li wir di warê siyasetê de çawan in?

Gava ku mirov bala xwe dide dîrokê jî derdikeve holê ku loran gelek caran serî hildaye û şoreş pêk anîne. Kerîm Xanê Zend bi xwe kurdê lor bûye. Wî şoreşek pêk aniye û bûye desthilatdar jî. Împaratoriya Zendî ya kurdan bûye. Yekemîn şoreşa jinan li Loristanê dest pê kiriye. Qeyam Xêr ku bi xwe jineke kurd bûye serokatiya şoreşa jinan kiriye û li dijî rejîma şahişahiya Îranê têkoşîn kiriye. Li derveyî welat jî bi taybetî li Başûr û heta li Iraqê jî bandora loran li ser siyasetê gelek mezin e. Li Iraqê serok û damezirînerê Partiya Kominîst a Iraqê bi  xwe kurdê lor bû. Heta du sal berê jî komîteya navendî di destê kurdên lor de bû. Sekreterî Giştî ya PKI’ê û hemû birêveberên wê kurd bûn. Di nava PDK-I’ê de jî rola kurdên lor pir e. Damezirînerekî wê ‘Hebîb Mihemed Emîn’ lor bû. Serokê Ciwanên Kurdistanê, Yedilah lor bû. Serokê Jinên Kurdistanê, Zekiya Esmer Heqî kureda lor bû. Serokê Xwînwaranên Kurdistanê Adil Mirad kurdê lor bûn. Di hêla aborî de ji sedî heftê kurdên lor arîkariya partiyê dikir.

Niha rewşa wan çawa ye?

Niha bi taybetî hestên neteweyî gelekî xurt bûne. Berê bi tenê digotin em kurd in û karek nedikirin. Lê di dema kompoloya Navneteweyî de gava ku Abdullah Ocalan hate revandin, li Loristan, Kirmanşan û li Tehranê xwepêşandan hatin lidarxistin. Bi taybetî ji hefthezar kurdên ku li Tehranê xwepêşandan pêk anîn ji sedî 80’yê wan kurdên lor bûn. Niha nêzîkî milyonek kurdên lor li Tehranê dijîn. Bi taybetî yên ku ji Bexdayê hatin biderkirin niha li Tehranê dijîn. Niha piraniya kurdên lor beşdarî refên gerîla bûne. Ew piştgîriya şoreşa li Bakur dikin. Ji sedî nodê kurdên lor piştgîriya şoreşo Bakur dikin.

Niha piraniya şêniyê lor li ku dera welêt dijîn?

Piraniya wan li Îlam, Xuremawa, Kirmanşan, Xaneqîn û derdora wan dijîn. Li Bexdayê jî du milyon kurdên lor hebûn piştî ku milyonek bi der kirin niha milyonek heye. Piraniya kurdên lor ji ber ku ji wan re hate gotin ku hûn ecem in derxistin û di sala 1970’î de ji sedî heftêyê kurdan derxistin û di sala 1980’î de jî 670 hezar kurd ji Iraqê derxistin. Dewletê dest danî ser her tiştên wan.  Li Iraqê ji kurdê lor re ‘Kurdên Fîlî’ tê gotin û dewlementirîn kesên Iraqê kurd bûn.  Piştî ku ew derxistin hemû malên wan hanit desteserkirin. Wê çaxê panzeh hezar kurdên ciwan hatin girtin û ew bê ser û şûn bûn. Kes nizane ku çi bi serê wan de hat. Dibe ku di girtîgehan de bin jî. Ew bû bîst sal ku bê ser û şûn in. Du kurên xalê min, xalê min bi xwe, birayekî min û jinbirayeke min jî bi wan re hatin girtin. Heta çar sal berê jî dikarîn herin wan ziyaret bikin lê niha me hay bi wan nîn e. Dewletê ew bi armanca ku malbatên wan li derevî welat li dijî Iraqê xebata siyasî nekin ew wekî hêsîr û dîl girtin ji bo ku li hemberî malbatên wan bi kar bîne.

Sedam ku çar milyon kurdên lor koçber bûne û piraniya wan hatiye Ewropayê çi ye?  

Sedem bi giştî siyasî û şerê li herêmê ye. Ji ber ku Loristan sînor e. Gava ku Îranê bi Osmaniyan re şer kiriye, xwestiye kurdan bi kar bîne. Ji ber ku wê  xwestiye ji jêhatîbûn û bikêriya kurdan sûdeyê bigire. Lewer Kurdistan hema çol û wêran bûye ji ber sedema şer. Di wê ser demê de jî piraniya kurdan ji ber canê  xwe riya penaberiyê çareserî dîtine û ji welêt derketine.

Çima kurdên lor zêde nayên nasîn?

Ji ber ku kurdên lor tu car cudahî nexistine nava kurdan û şoreşên ku pêk anîne jî bi navê loran nekirine. Mesela Kerîm Xanê Zend bi xwe lor bû û bi navê Zendî Împaratoriyek ava kiribû. Negot Îparatoriya lorî. Lê ew bi xwe kurd bû û li ser navê kurdan împaratorî ava kiribû. Di demên nêzîk de jî Şoreşa Jinan tenê bi navê şoreşa jinên lor bû. Qeyam Xêrê ku seroka şoreşê bû doza federalbûna Loristanê dikir. Li Başûr jî hemû xebatên loran bi navê barzaniyan dihatin zanîn û tomarkirin. Di dema Qazî Mihemed de jî hinek qelsî hebû di warê neteweyî de. Ji ber ku hinekî herêmî mabû. Wan zêde bala xwe nedabû kurdên lor û Loristanê. Lewre ew hinekî ketin bin bandora desthiladarên welêt û lor hinekî heliyan. Lê niha pêşketinên siyasî hene.
 

Demek berê tu li ser navê KNK’ê çûyî Xurasanê. Tu dikarî hinekî behsa kurdên li Xurasanê bikî?
 

Zaravayê kurdên li wir kurmanciya jorîn e. Ew gelekî neteweyi ne û ji neteweya xwe hez dikin. Ew çanda xwe baş diparêz in. Wan zilmeke zêde ditiye. Lê mixabin ciwanên wan hinekî zimanê xwe ji bîr kiriye. Haya wan ji şoreşa Bakur heye û tenê ji serokatiya partiyê hez dikin ew qas. Lê siyaseta wan ew qas pêş neketiye. Ew wî wekî yekemîn kesên dilsozê kurd dizanin û wî wekî rizgarkir dibînin.

Tu li Iraq  û Îranê jî yek ji berpirsên Boksê bûyî hinekî behsa wê bike.

Ez bi xwe demekê di werzişgeha herî mezin a Iraqê de ez serdeste bûm. Yekemîn maaşê mezin min digirt. Min di sala 1970’yê de me Klûba Kurdistanê ava kir. Lewre min paşê maaş negirt. Min got ezê ji bo kurdan xizmetê bikim û min arîkariya kulûba Kurdistanê kir û em xebitîn. Di sala 1970’yê de wekî serdesteyê taxima neteweyî ya Iraqê ez vexwendiyê Yemnê bûm. Bi boneya Salvegera Rizgariya Yemenê. Lê di heman salê de ez ji Iraqê derxistim. Li Îranê ez bûm Hakem û entereman. Ji min pirsîn tu ji ku derê hez dikî? Min Îlam hilbijar. Yekemîn Kulûba Boksê min li Îlamê çêkir. Navê wê jî Werzişgeha Dalaho bû. Dalaho navê çiyayekî Kurdistanê ye.

Ev çend sal in ku hûn nivîskariyê û bi taybetî helbestvaniyê dikin?

Ev bû bîst sal ku ez helbestan divîsim û nivîskariyê dikim. Hem li Iraq, Îran û niha li Ewropayê jî ez dinivîsim. Hin caran hunermend helbestên min distirên. Hesen Lor  yek jî ji wan hunermendan e ku helbestên min xwendine. Ez bi piranî bi lorî helbestan dinivîsim.