KURTENÊRÎNEK LI SER WEŞAN Û EDEBA BAKUR

SALIHÊ KEVIRBIRÎ, salihkevirbiri@hotmail.com

Ji bo ku mirov li bakurê welêt û Stenbolê behsa dawî ya edebiyat û weşangeriya dawî bike, pêwîst e ku di destpêkê de behsa pêvajoya destpêka sedsalê heta 1932’ya bike. Ji ber ku ji beriya sala 1900’î heta salên 1928-1932’yan ku di van dewran de kovarên wekî ‘Hawar’ û ‘Ronahî’ li xerîbistanê derçûne, her wiha jî li vê derê bi dehan kovar, rojname û berhemên edebî ronkahiyê dîtine.

Piştî vê bûyerê bi 60 salan bêdengiyeke kûr û dirêj derdikeve pêşberî me. Di vê pêvajoyê de berhemên ku bi kurdî derçûne wekî tiliyên destan kêm in.

Her çiqas ne li gorî dilan be jî, mirov dikare bibêje ku di 10 salên dawî de, di warê edeb û weşangeriya kurdî de şoreşek pêk hatiye. Bo nimûne di sala 1992’yan de ‘Rojnameya Welat’ hate weşandin. Ligel çend kurtenavberan pêşî ‘Welatê Me’ piştre jî ‘Azadiya Welat’ karekî giranbûha hildan ser milên xwe. Bi gotineke din rojnameyên heftane yên navborî ev 500 hefte ango 500 hejmar in ku bi zimanê kurdî derdikevin pêşberî zimanhezan.

Di vî warî de em dikarin navê bi dehan berhemên din bidin.

Em biecibînin, neecibînin Stenbol ji mêj ve bûye navenda wêje û weşangeriya kurdî. Ev rewş niha jî wisa ye. Di 10 salên dawî de gelek weşanxane hatin avakirin. Eger em navên çendan bidin ev in: Avesta, Pêrî, Sî, Weşanên Welat, Weşanên Rewşen, Aram, Scala, Çima, Belge, Melsa, Berfîn û hwd. Ji van weşanxaneyan gelek ji wan îro karên xwe nakin. Gelek ji wan jî di kar û barên xwe de qels û lawaz man.

Lê şayanî gotin û pesindanê ye ku mirov behsa weşanxaneyên Avesta, Pêrî û Sî’yê bike. Di maweya 6 salên dawî de 300 nêzî 300 pirtûk ji hêla van weşanxaneyan ve hatine derxistin ku ji sedî 40’ê van pirtûkan bi zimanê kurdî ne. Ango ji 10 pirtûkên çapkirî 4’ê wan bi zimanê kurdî ne. Hejmareke baş ji van pirtûkan jî em dikarin bibêjin ku pirtûkên helbestan in.

Di vê merhaleyê de bi saya serê weşanên edebî û bi piştgiriya weşanxaneyên navborî nifşeke nû ya edebê jî derkete holê. Helbestvan û nivîskarên wekî Îrfan Amîda, Kawa Nemir, Cîhan Roj, Dîlawer Zeraq, Yaqûb Tilermenî, Rodî Zerya, Cemîl Denlî, Serkeft Botan, Yeqîn Şemrexî, Roşan Lezgîn, Zahir Kayan û gelek navên din xwe di nav kelepora wêjeyê de dîtin. Her wiha ligel ku ji van navan kevintir û gewretir bin jî, yekem car berhemên Berken Bereh û Arjen Arî di vê pêvajoyê de derketin.

Çawa ku ji vê nivîsarê jî eşkere dibe, ji bo helbest û kurteçîroka bakur a deh salên dawîn mirov dikare bibêje ku gavên balkêş û hêja hatine avêtin û têne avêtin. Berhemên hem bi naverok û hem jî bi dirûv û dengê xwe yê cuda hatine çapkirin û çap dibin. Bawerî ew e ku ev gencîne ji bo nifşên nû dibe bingeheke baş û sûdewar.

Tiştekî balkêş jî ev e ku êdî gelek kes û weşangerên ji derveyî welat jî, ji ber qelîte û erzaniyê berhemên xwe li Stenbolê didine çapkirin.

Gelo di vî warî de kêmasî tunene, bêguman hene. Gewretirîn kêmasî; tunebûna xwendevanan e. Xwendevanên heyî jî bi piranî nivîskar û helbestvan in. Nebûna nêziktêdayînên rexneyî, nebûna gengêşiyên edebî û mantelîteya civakê pirsgirêkên mezin in.