EKREM CEML PAA KRDSTAN CEMYETݒ

 

SALIH KEVIRBIR

salihkevirbiri@hotmail.com 

 

 

Malbata Ceml Paay Diyarbekir, di droka Kurdistan de yek ji malbatn zexim xuyay t hesibandin. Yek ji malbatn ku mirov dikare bi tiliyan destnan bike ku di destpka saln 1900 de, zarokn xwe li dibistan zanngehn her ba n Stenbol de ji bo xwendin andine. Ne ten li Stenbol, li batirn bajarn li Ewropay li zanngehan perwerdehiya xwe kirine. Di destpk de her iqas mirov endam zarokn v malbat, di nava lekeriya osmaniyan de xwed rol erkn giran j dibne, her wiha bi awayek eyan berbiav derdikeve hol ku v malbata han ji bo Tkona Rizgariya Kurdan; ji bo and, kelepor ziman kurd j karn giranbha kirine.

Ekrem Ceml Paa, neviy Ceml Paa ye. Di sala 1891 de avn xwe ji jiyan re vedike. Mezin malbat Ceml Paa dema rehma Xwed dike sal 1902 ye w dem Ekrem Ceml paa 11 sal ye. Ekrem Ceml Paa, kur Kasim Ceml Paa ye. Kasim Ceml Paa, ji 11 kurn Ceml Paa kes aremn e. Ekrem Ceml Paa, di brannn xwe de li ser v yek wiha dibje: Ji 11 birayan heft ji wan zewic bn, gelek ke kurn wan hebn. ar mam min n ku bzewac bn, h zarok bn. dudu ji wan ar sal ji min mezintir, duduy may j her yek ji wan salek ji min biktir bn. Her du mamn min, Kemal Cewdet ehdn Kurdistan bn. Bi guleyn tirkan hatibn ehdkirin. ar mamn min, metek min, s dotmamn min, biray min bik emsedn (B qrban tirkan), ar kurmamn min ez; ango em 14 zarok, bi qas s salan ji hla mamosteyn taybet ve li mal hatin perwerdekirin. Pa di sala 1901 de keik bo dibistana keikan, kur j bo Dibistana Leker ku perwerdehiya xwe tewaw bikin hatin andin (Muhtasar Hayatim, Ekrem Ceml Paa, Weann Ensttuya Kurd ya Li Bruksel, lon 1989)

Ekrem Ceml Paa, bi qas 7 salan li Dibistana Leker dixwne di sala 1908 an de bi pleyeke mezin bawername werdigire. Di heman sal de, ji bo ku perwerdehiya lsey bikin ji malbat 8 zarok ji bo Stenbol tne andin. Beriya wan bi du salan du mamn Ekrem Ceml; Brahim Omer ji bo perwerdehiy hatibn Stenbol. Tevahiya van ciwanan di nava 4 salan de xwendina xwe bi serkeftin birin ser li gelek faklte ben Zanngeha Stenbol bi cih bn. Di sala 1910 an de Brahm ji bo Almanyay t andin. Pit ar salan, ji Zanngeha Munih (Munen) wek Endezyar Elektrk dplome werdigire.

Pit ku di sala 1912 an de Ekrem Ceml Paa ji Lseya Sultan ya Stenbol ehadetname werdigire, ji bo xwendin bo Ewropay t andin. Di maweya saln 1912-1913 an de 5 zarokn ji mala Ceml Paa li Ewropay xwendina bilind dikirin: Brahm, Cevdet, Qedr, Ekrem emsedn.

***

Sala 1908 an, di jiyana Ekrem Ceml Paa endamn din n malbat ku li Stenbol dixwnin saleke girng watedar e. Sal ew sal e ku bi kurdtiya xwe, bi netewetiya xwe dihesin. Fermo em dsa ji brannn Ekrem Ceml Paa dhn bala xwe bidin w sal: Di destpka perwerdehiya sala 1908 an de, tevahiya dibistann li Stenbol, helbet Numune Terakk j t de, di nava tevlihev aloziy de bn. Ji bil xwendina dersan, dirmeyn bi reng bij hurriyet, edalet, msawat! dihatin bihstin. Di hinek dibistanan de pols mecbr mab ku tepeseriya xwendekaran bike. Bereketa Xwed ku pit end mehan bdengiyek b. L mejiyn me, mejiyn zarokn kurd tevlihev b. Ev dirmeyn han, bij hurriyet, edalet, msawat! em hiyar kiribn. L tr me j nedikir. Ji agirtn dibistan, ji 800 zdetir tirk bn. Ji bil wan, kurd, erkez, arnawd, laz, bonak, rm ermen ji geln din agirt hebn. agirtn tirk serdest neheq li yn din dikirin, an j dixwestin bikin. Hejmara agirtn kurd gihab 15 an. Roj bi roj navbera kurd tirkan xerab dib. evek di navbera van her du koman de erek dijwar derket. Bi destkariya rveberiya dibistan, er hate rawestandin. Midr disbistan hate agahdarkirin. Her iqas kurdek j birndar nebib, ser pnc tirk hatib iknandin! Ev e, kurdtiya min, kurdtiya mam min Omer Beg kurdtiya Qedr di v tarx de, di sala 1908 an de yan beriya dema ku min brannn xwe nivsand bi 65 sal ber, destp kir

Bi rast j kurdtya ku bi er pevnn xwendekar agirtn li dibistann Stenbol destp kir, pit ar saln din dikeve merhaleyeke gelek girng. Bi handan zehmetkiya Omer, Qedr Ekrem Ceml Paa, bi awayeke ferm di sala 1912 an de Hv Krt Talebe Cemiyeti (Cemiyeta Xwendekarn Kurd a Hv) t avakirin. Qedr Ceml Paa, di brannn xwe yn ku di pirtka bi nav Doza Kurdistan, Zinar Silop, 1969 behsa sazbna Hvy dike dinivse ku rvebern saziy ji van kesan pk t: Omer Ceml Paazade, Qedr Ceml Paazade, Fad Wanlzadey ji Wan, Cerrahzade Zekiy Diyarbekir.

Pit avakirina Hv Krt Talebe Cemiyeti, di nava demeke kurt de ji agirtn Zanngeha Stenbol zdetir 200 kes xwe wek endam l qeyd dikin. Pa cemiyet mohra xwe li bin weangeriy dixe bi nav Roj Kurd Hetaw Kurd rojnameyn heftane ap dike. Div b diyarkirin ku Roj Kurd pit ku ji hla hikmet ve t qedexekirin, ji hla Hemza Beg Miks ve Hetaw Kurd dest bi wean dike. Di van weanan de gelek nivskar, edb helbestvann kurd bi ziman kurd nivsarn wjey dinivsandin. Evdirehman Rehm Beg Hekar Ekrem Ceml Paa ji nav navan ten dudu bn.

Em ji brannn Ekrem Ceml Paa ku bye bingeha v nivsar hn dibin ku serok yekemn Cemiyeta Hv, Ceml Paazade Omer Beg e. Sekreter cemiyet j Qedr Beg e. Pit kurtedemek, zarokn Ceml Paa; Cewdet Beg, Qedr Beg, Ekrem Beg emsedn Beg ji xwendin diin Swsrey. Omer Beg j Dibistana Zreet ya li Halkaliy dixwne vedigere Diyarbekir. Ji ber v yek j; ciwann ji Silmaniy, Memdh Selm Beg Wan Hemza Beg Miks rveberiya cemiyet hildigirin ser xwe. Her wiha bi xebat keftlefta wan ciwanmrn han Hv derdiket.

Li Ewropay zarokn Ceml Paa li bajarn bi nav Cenevre, Lozan Munh axn Hvy ava dikin. Ekrem Paa dibe serok axa Lozan.

Pit saleke din ango di sala 1914 an de er Chan y Yekem destp dike. Hate xwestin ku tevahiya agirtn Osman vegerin Stenbol. Xwendekar vedigerin. Di nava wan de zarokn Ceml Paa j hene.

Li gor Ekrem Ceml Paa, ew sal saln karesat ne. Bi rast j yek bi yek di germahiya er de, ji xwe re ben leker hildibijrin. Li Canakkale Qefqasan er dikin. Di Eniya Erzerom de, li dij rsan Brahm Beg mam Ekrem Ceml Paa birndar dibe pa ji ber birnn xwe dimire. Bi v away di karesata er de ji v malbat cend kesn din jiyana xwe ji dest didin.

Pa Osman di er de tk diin, di gelek eniyan de lekern osman telef dibin. Dema ku Mustefa Kemal Paa Heleb diterikne ber xwe dide Edeney. Ekrem Ceml Paa ku yekneya w ya leker telef bib by ku xwe bi kes bide agahdarkirin bi trn ber xwe dab mrdn.

Dema ku Peymana Mondros t mzekirin, Ekrem Ceml Paa li Diyarbekir ye. Pa du hevaln w yn din ji eniya er vedigerin Diyarbekir: Cercszade Fikr Ganzade Read. Bi rojan wr miawirn giran dikin. Pitevaniya Qasim Ceml Paa j werdigirin. Biryar didin ku pwst e ji bo selahiyet rizgariya kurdan kar xebat bikin.

Demek pa li Diyarbekir saziyeke gelek girng t damezirandin: Kurdistan Cemiyeti (Cemiyeta Kurdistan). Rvebern saziy ji van kesan pk t: Read, Fikr, Omer Ekrem Ceml Paa. Girngiya v saziy ew b ku Kurdistan Cemiyet li Kurdistan saziya yekem a siyas b.

Di maweyeke kurt de, diyar b ku mala bik ku xebatn xwe l dikirin, tra wan nake. Lewra ji Mala erkezzadeyn Diyarbekir xaniyeke mezin t terxankirin. Di demeke kin de hejmara endaman ji 500 kes derbas dibe. Bi hezaran yarmet algirn saziya Cemiyeta Kurdistan dibin. Doktor Cewdet Beg, Doktor Fad Beg, Parzer Muhemed Efend, x erf ku di sala 1925 an de Xerpt (Elezz) feth kirib li dij rsan qehremaniyn mezin nan dab.

Pa li Nisbn, Farqn, Lice Stewr (Savur) axn saziy tne damezirandin. Bi Cemiyeta Kurdistan ya li Stenbol re danstandin tkil tne kirin. Cemiyet alkariya daray dide Remezan Beg Miks ku dixwest Mem Zna Ehmed Xan ap bike. Her wiha cemiyet yarmetiya mad dide Muhemed Mukr ku endam Cemiyeta Kurdistan ye Kovara Kurdistan derdixe.

apxaneya (matbaa) cemiyet dibe. Ekrem Ceml Paa, ji Patrkxaneya Keldaniyan apxaneyeke bick dikire. apxane, kaxez hibira hey tra wan du salan kir. Ekrem Ceml Paa di brannn xwe de diyar dike ku ev apxane, apxaneya yekem a li Kurdistan ye. Di w apxaney de bi nav Gaz (bang) rojnameyeke ku ji 4 rpelan pk dihat, dihate derxistin belavkirin. Gelek navn muteber, di v rojnamey de ramann xwe didan xuyakirin.

***

Ekrem Ceml Paa, pit avakirina sazbna Xoybn di adara sala 1929 an de, ligel zarokn xwe mecbr ma ku wek penaber li Suriyey jiyana xwe berdewam bike. Jixwe beriya ku binxet bibe, ji lona 1925 an heta Gulana 1928 an li Girtgeha Kastamonuya Tirkiyey hatib derdestkirin. Ligel w 43 kurdn din j hebn di hepisxaneya navbor de. Li w der, Ekrem Ceml Paa, dersn Qran, tirk frensiz dide girtiyn kurd. Ew diyar dike ku frkirina ziman kurd qedexe bye, lewre w nekarbye dersa kurd bide.

Ekrem Ceml Paa; yek ji arstokrat, rewenbr neteweperwer kurd ku di sala 1891 de li Diyarbekir avn xwe ji jiyan re vekir, pist jiyaneke trtije, keftleft jan di 82 saliya xwe de ango di sala 1973 yan de li gurbetistan, li am ber rehma Xwed...

Jrenot: Muhtasar Hayatim a Ekrem Ceml Paa wek min di nivsar de j diyar kiriye ji hla Ensttuya Kurd ya li Bruksel ve hatiye apkirin. Lewre j bi riya v nivsar destxwe malavahiya rveberiya ensttuy serok w y hja Derw M. Ferho dikim. Pirtk 17 sal ber (1989) hatiye apkirin. Dil dixwaze bi apeke n, bi sererastkirin bergeheke tekztir ji n ve were apkirin. Her wiha ev berhem hja ye ku li ziman kurd were apkirin. (S.K)

salihkevirbiri@hotmail.com

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org