DROKZAN LKOLNER CELL CELL:
 
DI DEMA QIRKIRIN DE XWN LA LI BER XWE DIBIRIN..!
 
 
 
SALIH KEVIRBIR
rojnameger@hotmail.com
 
 
 
 
Cell Cell; drokzan, lkolner, folklornas kurd. Di sala 1936an de li Ervana Ermenstan hatiye dinyay. Heta niha 38 kitb nivsandine. Ji wan 20 heb bi ziman kurd ne. Kitbn w li zimann tirk, rs, ermenk, ereb zaravay soran hatine wergerandin. Tev wergeran, xwediy 59 kitban e. Gelek berhemn w yn apneby j hene.
 
Di sala 1963yan de, di war kurdnasiy de dplomaya doktoray wergirtiye. Di navbera saln 1963 1993an de, di Bea Kurdnasiy li Akademiya Zanisti ya Ermenstan de wek zanyar sereke bi rs Starshy Nachny Sotrdnk; bi ermenk Avag Gt Ashxatox- kar kiriye.
 
Cell Cell, pit hilwena Yektiya Sovyet, derbas Ewropay b. Niha li Viyanaya Avusturyay dij.
 
Wek gelek caran, dsa li Stenbol em li hev qesidn. Min pirs, Cell Cell bi rken nefsbikiya xwe li ser tkiliyn kurd ermeniyan, karesat qetlama zd ermenan, siyasetmedarn kurd n li Parlemana Ermenistan, mrxasn kurdan, rewa wjeya kurd mijarn p re tkildar bersivand...
 
 
******
 
Wek kurdek ku li Ermenstan hatiye dinyay piraniya jiyana xwe li w der derbas kiriye dixwazim pirsa xwe y yekem arastey we bikim; tkiliya kurd ermeniyan ji kjan serdem destp dike?
 
Di tarx de tkiliya kurd ermeniyan, ji tkiliya geln cnar n wek azer gurciyan cihtir bye. Lewre ev tkil bi hezarn salan dom kiriye. Li ser erd ku ermen hebne, kurd j hebne. anda k ji wan xurt bye, y din ew hebandiye, parastiye pejirandiye. Ji ber v yek, li ser axa ku Ermenstan l saz bye de bi dehezaran ermen hebn ku ziman kurdan bi qas kurdan ba dizanibn. H j li Hayastan (Ermenstan) ermen hene ku ziman kurd ba dizanin. Her wiha li ser axa kurdan, ermen jixweber ziman kurd dizann. 
Salihcan, heger tu h j dixwaz em p de biin, div em herin destpka saln 200 ya xaparziy. W dem mparator ermenan Tgran, welat xwe saz dike. Tgran, di serdema xwe ya her xurt de, gel Kardox j ku kurd bne, dixe bin parastina mparatoriya xwe.
 
Heta serdema ku slamiyet belav dibe de j, ev rew berdewam dike. Pit slamiyet d rew hinek xerab dibe. Em ba dizanin ku gelek ermen bne slam winda bne. L her iqas piraniya kurdan bn slam j, li ser kok esas xwe man.
 
 
Li ser axa Ermenstan, gelo tu ax dewran bne ku kurd, ji ber nasnameya xwe ten ji bo ku kurd bne- rast pest, kotek tehdayyan hatibin?
 
Di Ermenstana Sovyet de, heta saln 1950-1960 j em rast tu tehdeyiyan nehatine. Bi her away nay bra min titek wisa. Pit ku Ermenstan ava b, ermeniyn li dasporay ku biryar gazkirina Sovyetistan vegeriyan ser axa Ermenstan. Heger end titn bik pk hatibin j di wan deman de pk hatine. De tu j dizan, di nava her netewey de kesn ba xerab hebne, hene d hebin...
 
Heta ro j, ne exs min, ne malbata min ji ber ku em kurd bne li Ermenstan rast tu zehmet, pest kotekiyan nehatine. Berevaj v yek, qedr mala me di nava civaka ermeniyan de j, di nava saziyn dewlet de j bilind e.
 
 
Ezben dixwazim ku cenab te wek profesor akademsyenek kurd bersiva v pirs bide. Gelo daneyn akademk hene ku beriya 1915an pit 1915an li v aliy Aras li w al Aras iqas kurd hebne? Wisa diyar e ku pit saln 1915an ku wek saln karesat tne zann, hejmara kurdan li Ermenstan zdetir bye...
 
Helbet dane hebne. Ji ber ku ev dane ji hla kee papazn ermeniyan ve hatine kirin, ji ber ku drn ermenan xebatn bi v reng kirine hejmara ermeniyan gelek zde dane nandan. Daneyn ewropiyan ji daneyn ermeniyan cdatir in di v war de. Ermen her dem hejmara xwe zdetir dana nandan. L kurd beriya saln tehcr li aliy ermenan gelek zde bne.
 
Di v war de rs j ketine nava kmasiyn mezin. Dema serjimartin kirine, gotine ermen slam, negotine ermen kurd... 
 
Wek profesorek kurd dibjim, hejmara kurdan beriya 1915an li Ermenstan zdetir bne. Ji ber ku pit qirkirin (qetlam) tehcr, bolevk hatin kurd reviyan. W dem Ermenistan j ne Ermenistana ro b. Qers, Qaqizman, dir di destn rsan de b. Di serdema Kazim Karabekir de, ermeniyn v der reviyan n Ermenistana ro, kurdn zd misilman j ji aliy Ermenstan derbas v al bn.
 
Ermenstana re hermeke gelek bik e. Gelek herm hebn azer zdetir bn. L pit ku Ermenstana ro ava b, ji gelek aliyn dinyay ermen hatin rjeya ermenan zde b.
 
 
Kesn rast karesat, qirkirin koberiy bn, ji kjan l ern kurdan bn? Ji kijan bajaran hatibn li Ermenyay li ku der bi cih bibn?
 
Ji ermeniyan?..
 
Na ji kurdan. em behsa kurdan dikin...
 
Pit karesata ezd ermeniyan, 14 hezar kurd reviyan, xwe li em Aras xistin derbas Ermenstan bn. 40 hezar derbas nav azeriyan bn.
 
40 hezar!? Naxwe kurd nav azeriyan heliyan?
 
(Dibiire) Bi git 300-400 hezar kurdn li Azerbaycan heliyan, asmle bn winda bn, n... kurdn reviyan hatin Ermenstan, piraniya wan zd bn. Li Gurcistan kurd di bajaran de bn. Li gundan zde tunebn. Hejmara wan j teqrben, 5-6 hezar an hebn an tunebn. Kurdn li Gurcistan v yek batir dizanin.
 
Welhasil kelam, em li Ermenstan bi cih war bn. Ern kurmanc (qesta w kurdn misilman e) j hebn. Ji Celaliyan ji Brkan gelek malbat hebn. Girdahiy rsan bn, man. L ne zde bn.
 
Piraniya wan li ser Deta Ararat gund ava kirin. Li Kuukwerd, Basargeyar, Li Martun bi cih bn ku kurd ro li wan deran nemane. Ji seranser Wan, Bedls, Agiriy hatibn. Era Cangr Axa heb mesela.
 
Di Serhildana x Sed Ararat de j gelek malbat er, ji ber zilma roma re reviyan hatin Ermenstan. Kurdn misilman, ligel gundn azeriyn misilman diman. Li Elegez kurdn zd bi cih bn. Jixwe ber j li derdora iyay Elegez kurd hebn. Li aliy Taln kurdn misilman hebn, ew reviyan n. 12-13 gundn ku kurdn misilman terikandin, hikmeta ermeniyan kurdn zd t de bi cih kirin. 13-14 gundn kurdan, li aliy Elegez j hebn, ku h j ew gund hene.
 
 
iqas kes dema xwe li ol, iya, em iyan xist, bne qrban jiyana xwe ji dest dan? Ji malbata we kesn wisa hebn?
 
 
 
Gund me Qizilqule ye. Li ser snor ro ye, gundek dir ye. ro nav gund guherandine. Gund tevahiya derdora ku kurdn zd l hebn reviyan. Sal 1918 b. Diya min bav min li w gund dir hatine dinyay.
 
Dema derbas bne, gelek winda bne, nexwe ketine, mirine. Trajediyeke mezin e. Ligel ku gelek kes derbas Ermenstan bne j, dsa ji kutin rizgar nebne. Kazim Karabekir Paa, ji pita Gumriy ve eper li gel w der digire. emek bik hebye li wir. T gotin ku ji ber kesn xwe ji ser pir avtine av qetlameke mezin pk hatiye, xwn la bi xwe re birine!..
 
Qetlama zidiyan w zdetir bya. L zavayek kurdn zd, ku jina w zd bye fermandarek osmaniyan bye. Nav w Evdilmecd Beg bye. Dema dibihze ku derdor kurd in, nahle ku qetlam zdetir bibe. Gelek kesan ji mirin xelas dike l mixabin ku  dereng hatiye...
 
D bav diya min li w der qetil dikin. H zarok e sw dimne. Mam bav min Tajdn, ji hla lekern osman ve dl t girtin. Bav w, yan bapr min li pey opa w dikeve, die l ew j venagere. Diya bav min nedihat bra bav min. Feqr hatib serjkirin. Meta min Xec xelas dibe l ji ber ku zarok in, rojek destn hev berdidin ew j winda dibe... (avn w il dibin, kurtedemek disekine, pa berdewam dike). Heta mirin j ew keser ji dil bav min derneket.
 
Ji malbata diya min bav min 70-80 kesan jiyana xwe ji dest daye di karesat de. Nexasim ji malbata diya min tu kes nemaye. Serphatiyeke kezebewat bibjim ji te re; meta bav min, bav min xelas dike. Gava av radibe, kur qzeke w hebye. Dest qza xwe berdide, bi dest kur biray xwe digire her du kuran derbas dike.
 
 
Rayedar berpirsn hkm n w dem rs bn. Rveberiya rsan geln ermen pwaziyeke awa li we kirin? P ve girdah, kurdbn li ser axa Hayestan tu caran b bela ser we?
 
Dema Sovyet b, rveber ne ten rs bn. Ji hem miletan rveber hebn. Li Ermenstan ermen bn. Ermeniyn ku ji qetl xelas bibn gelek ji kurdan hez dikir. Ligel ku ermen j gelek belengaz xizan bn, dsa j pitevaniya kurdan dikirin. Diya min digot; Gava dib var, di hewa ermeniyek de tenr heb. Em din ber tenr, me ser xwe datan em radiketin. Nan didan me, me maln wan paqij dikir!. Hsr bye...
 
 
Di sed saln daw de statya kurdan, li Ermenstan di i ast de ye?
 
V dawiy ermen wisa kirin ku stat nehitine. Kaptalzm wisa hat ku dibje here xwe biparze, li ara ser xwe bigere! dibje serbest i bik. Rojnama xwe derxe, saziyan ava bike, l bi derfetn xwe bike! dema mirov bir be, d awa jiyana rewenbr xurt bike? Ber pir ba b... heta saln 1960 tu problem tuneb, statya kurdan ba b. Pit ku Kruev hat, hinek azad da. Ji ber ku Staln, neteweperest qedexe kirib. Gelek kes hatibn sirgnkirin ji ber ku kurdt dikirin. Dema Nikita Kruev, axaftinek kir doz li rewenbran kir ku li ser bingeha xwe dikarin xebatn rewenbr bimenin, hinek r veb. L dsa j di Sovyet de kes newirb li ser neteweyet karn xwe bike. Di dema Brejnev de d b bazar...
 
 
Di jiyana akademk rewenbr de, ermeniyan derfetn awa bo kurdan dane afirandin?
 
Tkiliyn ermeniyan kurdan taybet e. Di dostaniya xwe de gelek nirx didan anda me. Peraniya me didtin. Gava Sovyet hate avakirin, gelek rewenbrn ermen hebn ku and, huner ziman kurdan ba dizanibn. Xizmeta ziman kurdan kirin. Rojnameya Riya Teze avakirin di sala 1930y de. Avakar xebatkar di destpk de ermen bn, pa kurd hatin rojnamey. Di saln 1950y de radyo vekirin ji bo kurdan, ocaxn and vekirin, kitb apkirin li ser kurdan.  Yekitiya Niviskarn Kurd dane avakirin. Dema tu komarn cnaran bid ber hev, di war xizmeta ji bo kurdan de ferqeke mezin derdikeve hol. Hinek maf zde dikaribn bidana nedan l dsa deng me heb, qedr me heb. Me kurdtiya xwe btirs diparast. Kurd di doza xwe de gelek xurt bn, l hinek btifaq bn...
 
 
Di jiyana rojane de tkiliyn kurd ermeniyan awaye? Kurdek dikare bibe her tit? Mesela kurdek dikare bibe serokomar, serokwezr?
 
Na nikare bibe her tit. Ez bawer nakim kurdek bikare rojek bibe serokwezr serokomar. L di dema ber de wezrn kurd hebn...
 
 
K bn?
 
Nado Mahmdov wezr b. Wezr andniy b. Saln 1950-60 filan b. Kurdek misilman b. Parlamenter hebn. Yek ji wan Mroy Esed b ku kurdek zd b. Siyabend Siyabendov heb. Mrxasek orea Sovyet b. Bav Sma Siyabend (Semend) e. Wek din wezfeyn ba bi dest xistin, bi taybet j di navbera saln 1930-1960 de. L niha kurd d hinek zehmet e werin ser karn mezin. Carek Levon Petrosyan (Serokdewlet ber) wiha gotib: Em kfxwe in ku em bne dewleteke unter! bi ya w ew titek ba e, l ev yek ji bo her milet titek ne ba e... ro azadiyeke vala heye li Ermenstan.
 
 
Di nava kurd ermenan de zewac heye an na?
 
Hene l hindik in.
 
 
Di war edeb de j kurdan ji xwe re qadek afirandin. Giraniya edebiyata nivsk ya kurdan li Ermenistan awa rove dik? iqas kovar, rojname kitbn kurd bi ziman kurd an bi zimann din derketine?
 
Di war and edeb de kurdn Ermenstan gelek  bi p ketine. Bi taybet ir roman gelek xurt e. Bi ziman kurd bi sedan kitb derketine heta niha. Em behsa wergeran nakin. Heger em behsa werger bikin hejmareke gelek mezin derdikeve hol. Bo rs bo azerk hatine wergerandin. Kovar derneketin. Weki rojname ji Riya Teze derket ku ev 77 sal in derdikeve...  
 
 
Di Sovyeta ber Ermenstan de ovalye ango mrxas3en kurd hene gelo ku dewlet bixwe j pejirandiye?
 
Her kurdek mrxasek e! (em dikenin). Gelek betal mrxasn kurdan di er Chan y Duyemn de xuya bn. Yek ji wan Siyabend Siyabendov e ku madalyaya mrxasiya bilind standiye. Ew mrxas Sovyet b. Wek din gelekn din hebn ku bi sing wan ve gelek madalya hebn. Di merasmn altndariy ku 9 gulan dibin de, gelek mrxasn kurd j bedar dibin dimein...
 
Xalid Muradovi etoyev li ser v yek kitbek ap kir. Bi nav Kurd er Cihan y Duyemn. Di kitb de behsa mrxasn kurdan dike.
 
 
Li gor te di qetlam de tiliya kurdan heye gelo?
 
Ji ber heta niha kurd hebne ku pita dewletan girtine. L bi ya min hatin lstik, bi wan hate lstin. L ez ne li ser w fikr me ku dibjin, kurdan j weke tirkan kir. Wek drokzanek dibjim ku rola kurdan di er chan y yekemn de bi awayeke objektf nehatiye vekolandin. Div b vekolandin. Yekal hatiye nandan. Nifn tn div li ser v yek rawestin...
 
 
Motvn kurdan di edebiyata ermenan de motvn ermen di edebiyata kurdan de i ne?
 
Hene. Gelek in. Edebiyata Kurd li ser bingeha bav kalan bi p neket. Li ser folklor p ket. Ji folklora kurd gelek motv hene ku bne nex ngara edebiyata ermenk. Mesela Lr de lr heye, Mem Ey heye, Siyabend Xec heye. Carinan qebl dikin ku ji kurdan anne, l carinan j nabjin mixabin. Li ser rdinn. Ermen, Siyabend dikin ermen, Xec j dikin kurd. Hovhannes iraz li gor xwe irove kiriye berhemek mezin e di nava ermeniyan de. Li dij v camr, bav min Casim Cell nivsandiye, l h ap nebye. Kurd di w destan de bi neba hatine nandan. Di war gelr de, titek ji wan re xwe were, ji sed 90 li ser nav xwe formle dikin. Lorke lorke heye, Nex Mrzo heye ku li ser nav xwe kirine, l motfn kurdan in.
 
 
Dengbj di nava ermeniyan de j heye?
 
Na, dengbj tuneye di nava ermeniyan de. Ji kurdan hn bne bi kurd strane. Dengbjn ermen ku bi kurd strane hebne. Hovhannes Badalyan heb, Karapet Xao heb, Aram Tgran heye. Hovhannes Badalyan, ermeniyek ji ran b. Bav min an radyoy deng w girt. Dostek kurdan b. Dengbj skender heb (Hovsepyan Hovhannes), dost min b. Ji Rekotana Biriy b. Ohanyan sral heb, j re Ap so digotin. Ew j ji Rekotan b.
 
 
Kes ku li ser kurdan nivsne, wek rewenbr, kompoztor nivskar?
 
Garo Zakaryan heye, Romanos Melikyan heye, Samson Gasparyan heye. Ev kompoztor in bi av dostan xizmeta kurd dikirin. Avetk sahakyan heb, lkolner b, dostek kurdan b. Raffi heye, Drnk Dmirciyan, Sraz, Soxomon Taroni, Sarmn. Ev camrn han di nivsar lkolnn xwe de behsa kurdan gelek kirine. Ev dostan heta niha j berdewam dike.
 
 
Mamoste Cell Cell, spas bo v sohbeta xwe bersivn te. Mal ava...
 
Avatir, Salih bira...
 
 
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org