NIVSKAR-HELBESTVAN KON RE:
 
KURDN BAKUR KOKA DAR NE EM AXN W DAR NE!
 
 
SALIH KEVIRBIR
 
 
 
 
Nav w y rasteqn Selman O. Abdo ye. L piraniya kurdan w bi nav Kon Re dinasin. Kon Re, nav w y edebiyat nivsandin ye.  Di sala 1953an de li gund bi nav Doda ku dikeve navbera Amd-Qamloy hatiye dinyay. Ji malbateke kurdperwer, zimanhez ronakbr t.
 
Saln dirj e ku daye pey ziman, folklor toreya gel xwe. Li gor bilvkirina w, heta niha di 43 kovar, rojname belavokn kurd de nivsiye/dinivse. Pit Osman Sebr, Cegerxwn, Qedr Can, Trj, Kele Rezoy Os; kes pn e ku li Binxet bi ziman kurd nivsandiye. 
 
Kon Re, xwediy kovara Gurzek Gul (1989-1992 /Qamlo) b. Tev A. Baq Huseyn, heta hejmara 10an, pa w bi tena ser xwe berpirsyariya kovar kir.
 
W heta niha gelek xelat wergirtine. Di sala 1998de, bi boneya -100emn Salvegera Rojnamegeriya Kurd- Xelata Zrn ji Hikmeta Kurdistan wergirtiye.  Her wiha di sala 2000 de, ji hla Wezr Rewenbr ya Hikmeta Herma Kurdistan Felekkedn Kakay ve, bi helkeftina Festvala Cizr li Duhok hatiye xelatkirin. Di avrla 2006 an de, li Festvala Bedirxan a syemn de Hewlr- xelata festval stand. Di sala 2004an de j, xelata Festvala Bedirxan a yekemn Silman- standib.
 
Kon Re, wek yek ji helbestvann chan Poetas del Mundo hatiye destnankirin. Di nav 8 helbetvann Kurdistan de j re rpelek hatiye vekirin. Hjay gotin ye ku yekemn car e, nav Kurdistan li cihek cihan bi helbestvann xwe, di nav dewletan de bilind dibe hatiye nandan. Ji bo agahiyn berfireh, bifermin bitiknin: www.poetasdelmundo.com
 
Berhemn Kon Re n apby:
Serphatiyn Mran (1), Beyrt 1991.
Mr Celadet Bedir-Xan, bi ereb am 1992, bi kurd Stokholm, 1997.
Serhildana Sason, 1925-1936, am 1995.
Osman Sebr, 1905-1993, am, 1997.
Komela Xoybn Byern Rojane yn orea Ararat, Hewlr, 2000.
Pirtka Qamilo, lkoln bi ereb, Stenbol 2003 Heleb 2004.
Welato, helbest, Beyrt, 1998.
Dergeh Jn Evn, helbest, Beyrt, 2001.
Cd iyay Miradan, helbest, wergerandina Hejar brahm, am 2004.
Dara inar, helbest, wergerandina mad Elhesen, am 2006.
Span Jn, I. Beyrt, 1993.
agirt Bedirxan im, helbestn zarokan: II. Beyrt, 1996.
 
  
Kon Re Endame PENa Kurd e ku navenda w li Almanyay ye. Bav pnc zarokan e, li bajar Qamilo tev malbeta xwe dj.
 
Li ser edeb wjeya Kurd ya Bar Rojavay Kurdistan, tesra Bakur Kurdistan ya li ser mijara gotin,  helwesta Dewleta Suriy ligel weanger, edb, nivskaran daban p re tkildar me pirs, Kon Re bersivand...
 
 
***
 
 
Ezben ji kerema xwe re ji me re behsa pvajoya edebiyata kurd li Bar Rojava bike.
 
Li Bar Rojava (Kurdistana Suriyey) pvajoya edebiyata kurd ya nivsand, ji weandina Kovara Hawar destp dike. Kovara ku Mr Celadet Al Bedirxan di sala 1932yan de li am diweand di nav kurdn Cezr de belav dikir.
 
 
Helbet rabirdyek heb ku tesra xwe li Bedirxaniyan j kirib, ne wisa?
 
Helbet wisa ye! Akam bandora yekem ya v pvajoy, bi saya dwann Melay Cizr Mele Ehmed Xan; her wiha bi saya tekiyeyn ol b ku li bajar bajarokn Cezr belav dibn, ayan gotin ye. Heger em van tekiyeyan bi nav bikin, d ev nav derkevin p: Xizna, Til Merf, Hilwe, ndwer, Amd Qamilo. Li hla din, rol akama dengbjan pir mezin b di parastina ziman kurd de: Silo Koro, Omer Kor, Demir El, Mala x Nado, Mala Remo hwd. Pit wan, rola nifek din hat meydan. Wek; Rifet Dar, Aram Dkran, Sed Ysif, Mehmd Ezz, Mihemed xo gelekn din, peyva kurd ya resen di nav tln tembr deng xwe de parastin.
 
 
Pit w pvajoya ku te behs kir, navn ku derketine derdikevin p k ne?
 
Pit v qonax rola pnsan t. Pnsn ku bedar di ronkirina rpeln Kovara Hawar de kirin: Cegerxwn, Osman Sebr, Qedr Can, Dr. Nredn Zaza, Mele Ehmed Nam, Red Kurd gelek kesn din. Mixabin pit ku Kovara Hawar rawestiya, gelek kesan ji van rewenbr helbestvanan dev ji kar wjey berdan dest bi siyaset kirin. Hin ji wan j, ji ber tirs dev ji kar xwe berdan. Ji bo hin kesan j feqr belengaz b kelem. L Cegerxwn ji ber akama birnn milet xwe, biberdewam di afirandina xwe de karkir. Bi wrekbn, btirs bxem meiya giha ku der nivsand.
 
Bi v away em digihjin nif meleyan ku ketin bin bandora Melay Cizr, Melay Xan Feqiy Teyran. Ew kes j ev bn: Mele Nr Hesar, Mele Ehmed Paloy, Mele Ehmed Ziving, Mele Ebdilselam Nac, Mele Tahir, x Ehmed x Salih gelekn din. Pit v nif em digihjin van helbestvanan: Trj, Ysif Beraz, Omer Leil, Kele, Rezoy Os, Derw Derw ez Kon Re.
 
Li v der mamoste Cegerxwn hewl da ku valahiya Hawar Ronahiy dagire. Lewre di sala 1968an de dest bi weandina kovara Gulstan kir. Pitre di sala 1979an de, di bin reta Osman Sebr de, Mecd Haco Mele Tahir kovara Gelawj derxistin. Mele  Hesen Kurd kovara Agah di sala 1980y de weand. Mixabin tevahiya van kovaran di  weandina xwe de berdewam nekirin.
 
 Di destpka sala 1980y de, karwann rewenbr ji Kurdistana Bakur Bar ji ber zilm, zor sitemkariy xwe berdan nav Bar Rojava li vir qonaxeke din lst. Gelek ji qamn entelektueln kurd, bi xwendina bilind xwe berz kirin. Hing wjeya Kurd ji nve vejiya ge b. Her wiha bi rengek taybet pit vegera rewenbrn ku li dervey welat dijiyan, bi rka weandina Kovara Str, civiyan ji bo berzkirin ekerekirina deng wjeya Kurd bi saya kesn wek Rezoy Os Zagros Haco ku kursn ziman kurd li nav rewanbrn Cizra Binxet vekirin. Ji aliyek din ve Kovara Peng bi ziman Kurd; rojnameya Gel bi ziman Ereb ji rex ehd nemir Sam Ebdirehman ve hatin weandin. Roleke berbiav ya romanivs Bav Naz heye mesela. Bi taybet romana iyayn bi Xwn Avday...
 
   
Ji saln 1990 vir ve em prg qonaxeke n tn. Her wek li Bakur Welt, saln 90 li Bar Rojava j ronesanseke edeb bi xwe re tne. Ne a im bawer im?
 
Heta asmana mafdar , rast e di cih de ye gotina te Salih... Bi saln 1990 re, qonaxeke n xwe diyar kir. Hing ev nivskar hatin xuya kirin: Rezoy Os, Kon Re, Derw Derw, Ferhad mo, Dildar Md, Xell Sasn, Had Behlew, Ebdilbaq Huseyn, Qado rn, Ferhad eleb, Mihemed xo Hefz Ebdireheman, Seyday Trj, Dr. Mihemed Bekiro, Salih Heydo, Mehmd Sebr, Dr.Mihemed Bekiro, Rw Ebidrehman Alc, Ysif Beraz, Lawk Haj Dlan, Xemgn Remo, Fethela Huseyn Mahn xan. Li bajar Amd; Deham Ebidilfetah, Helm Ysiv,  Mala Huseyn. Li bajar Tirbespiy; Tengezar Marn, Kamran Haco, Zagros Haco, Ezz Tma Hoeng Biroka. Li bajar Drik; Ehmed x Salih. Li ndwer Omer Leil Salih Cango.
 
Kurdn ku bi ziman ereb dinivsin di nava ereban de j ba tne naskirin k ne gelo?
 
Di ser de Selim Berekat heye. Camr xwed navek pir bilind e di nava tevahiya ereban de. Mna Yaar Kamal kurdn bakur e! Nav din j ev in: Taha Xelil, Luqman Drik, Dr. Serbest Neb, Dr. Farq smail, Ibrahm Elysiv, Ehmed Ismal, Mihemed Afif Huseyn, Xalid Cemil Mihemed, Hewas Mahmud, Mihemed Qasim (Ibin Elcizre), Ibrahm Mehmd, Meal Temo, Ceml Dar, Munr Xelef, Edb Hesen Mihemed, Abdulrehman Alc.
 
 
Helwesta Dewleta Suriy ligel weanger, edb, nivskaran ji helwesta ku nan gel ji rz ne cuda ye bawer im. Bo nimne kovarek, rojnameyek, kitbek di nava ert mercn awa de derdikeve?
 
Salih Delal; hema bi kurt kurmanc bibjim. Bawer bike ku li Sriy tu ert mercn weangeriy tuneye. Ji bo weangeriy bik, div di xizmeta Partiya Baas de b. Weanger ji Baas re t kirin. Sebaret me kurdan di destpka saln 1990 virde, hinek avgirtin ji apkirina pirtkn bi ziman kurd re hate p. Di wan salan de gelek dwan, kovar, pirtk hatin apkirin. Ew j bi diz heger bihatina girtin cezay w mezin b. Me tevan pirtkn xwe di rka end kesn kurd -ku maln wan li am bn apxane nas dikirin- ap dikirin. Wan j li gor kfa xwe pere ji me distandin. Ango bazirganiya ziman kurd dihate kirin.  Ev end sal in ku yasayn apemeniy yn nh li Sriy derketine. Bi van yasayan, ew rka bik j ji ber me hate girtin.  Ji near em av xwe berdidin Bar Kurdistan, Ewropa Stenbol. 
 
Bi baweriya min, li Binxet gelek asteng are li p weangeriya kurd hene. Weangeriya kurd li Binxet, bi qedexebna ziman kurd demokrasiy ve  girdah ye. end demokras kon xwe vegire qedexebna ziman kurd rabe, w weangeriya me j, li p bikeve. Em li hviya w roj ne. Ew roj nzk dibe!
 
 
Hn kurdn li Suriy tpn latn bikar tnin. Lewre j kurdek bakur, ji kurdek bar zdetir ji we fhm dike. Li ser zdebikaranna alfabeyan di nava kurdan de fikra te i ye?
 
Xwe e ku ez bi gotinek Mr Celadet Bedirxan dest bi bersiva pirsa te bikim: yektiya milet kurd bi yektiya ziman kurd tte p. Di yektiya zimn de, gava pn j yektiya herfan e. Yan ji bona nivsandina ziman miletek, divt zana xwendewarn w milet bi tevay ji bona ziman xwe elfabyek bibijrin heke di w ziman de end zar hene, zar hem bi w elfabay bne nivsandin..  (Hawar, hej. 10, sal 1932)
Di sala 1932 an de, Mr Celadet Bedirxan kovara xwe Hawar li am, bi tpn latn weand naveroka w bi berhemn nivskarn kurmancan soranan xemiland. Hing Celadet, li yektiya Kurdan digeriya. Ji ber ku w, yektiya kurdan di yektiya ziman de didt. Helbet yektiya ziman, di yektiya tipan de ye. Li Afganistan mze bikin; ji ber pirzimaniya geln Afganistan nebna zimanek standard, yektiya Afganistan tk die. Pakistan j mna w, ji ber pirzimaniya axaftina t de, biryar hate standin ku ziman ngilz bibe ziman ferm ji dewlet re.
Ji bo me  kurdan, ne xem e ku kurd du celebn tpan bikar bnin. L cih dax ye ku celebek li ser hesab celebek mezin girs bibe.  Xuya ye ku Mr Celadet Bedirxan 75 sal ber niha; bi tena ser xwe, b dewlet hikmet bra v roj dibir.
Em bibjin nebjin cudahiyek di navbera me birayn me yn kurdn soran de heye. Tev ku ji end salan ve ew bi piran tpn ereb bikar tnin, kovar rojnameyn wan rojane bi ziman kurd tne weanadin.  Em bi wan serbilind in, l kela dil me kurdn bakur bar rojavay welt hnik nekirine. Lewre me kesayetiya xwe di wan tpan de ne dtiye.
 
Ji ber ku em zarokn Melay Cizr ne, zarokn Ehmed Xan ne, zarokn Mr Miqdad, Mr Celadet, Dr. Kamran Ebdulrezaq Bedirxan in, em zarokn rojnameya Kurdistana dayik in, em zarokn Kovara Hawar, Roja N, Ronah Str in, em zarokn wan tpn ku Mr Celadet Bedirxan ji me re danne.  Em zarokn Enwer May, Msa Anter, Adp Karahan, Salih Elysif, Husn Deniz, Qedr Can, Cegerxwn, Osman Sebr, Goran in ku rojnameyeke rojane bi ziman kurd, tpn latn ji wan re xewn xeyal b.
 
ro em dilad bextiyar in ku piraniya kurdan ber xwe dane nivsandina bi ziman kurd tpn latn. Bi v helkeftin ev gotina Mr Celadet Bedirxan, bi xurt xwe tne ser ziman min: Kuro! Eyb e, erm e, fiht e!.. An hn xwendin nivsandina ziman xwe bibin an nebjin em kurd in...
 
 
Li ser edebiyata kurdn bakur i difikir?
 
Her dem gav kurdn bakur dimnin koka dar em axn w dar ne! Rastiyek e ez dibjim, rastiyeke drok ye. Ew rast di roka Fuad Temo kovara Roj Kurd, sala 1913 an de xwe xuyaye. Di orea rojnamegeriya Bedirxaniyan berhemn wan de bel ye. Di afirandinn Cegerxwn, Osman Sebr, Musa Anter, Edip Karahan Qedr Can Drika Ciyay Maz de ekere ye. Keko ez ne bawer im ku di tevahiya cihan de er zimanek hatibe kirin, wek ku er ziman kurd li Bakur Kurdistan de hatiye kirin..
 
Tev rewa xerab dijwariyn bpvan n nedt, roja ro edebiyata kurd li bakur, bi xurt li ser lingan e. Nexasim ji sala 1980 vir ve. Ez dikarim bibjim ku ew edebiyat li sirgn ge bye. Tev hewldann Ap Musa Anter Edip Karahan.
 
Er! li sirgne Edebiyata Kurd ya bakur ketiye qonaxn n. Afirandin durz hev bye niviskarn binirx cid di war kurdewariy de ser xwe bilind kirine wek; Mahmd Baks, M. Emn Bozarslan, Mehmed Uzun, Malmsanij, Rohat Alakom, Lale Qaso, Rojen Barnas gelek navn din. Bi baweriya min, di saln 1990 de careke din Stenbol bye navenda rojname, kovar edebiyata kurd. Ango wek saln 1908-1919an, di destpka saln 1990 de bi nav Welat yekemn rojnameya kurd bi tpn latn li Stenbol hatiye apkirin. Her wiha gelek kovar j hatine apkirin. Wek nivskar xemxurek ziman kurd, min edebiyata kurdn bakur di rka apemeniya wan de opandiye. Kfa min gelek ji nivskar, helbestvan rojnamevann wan re hatiye ku tu yek ji wan Kek Salih... Nivsn wan li ber dil min xwe in. L mixabin ku nivsn beek ji xort ciwanan, tev spasiya min ji wan re, di war ziman ango peyvn kurd yn resen de feqr in. Ya xerab ku bi tirk difikirin bi kurd dinivsin. L rastiyek j heye ku ez dilbijok elengiya wan im....
 
 
Hevnasiya te bi Osman Sebri Seyday Cegerxwn re j b. Rola wan di edeba kurd de awa dinirxn?
  
 Di sala 1984an de Apo Osman Sebr pirtkeke bi nav ar Leheng li am ap kir. Hing min ew nas kir. Ber j li ser gotinn Mamoste Cegerxwn min nave w dibihst. Vca her ku ez dim am, min riya xwe p dixist, min li gotin pendn w guhdar dikirin. W j, ji me re digot; Ez ji nav welatiyn xwe nalivim An Kurdistan an  goristan!  
 
Di wan deh saln dawn de, mala w ya li li am ji kurdan re bib wek qiblegehek. Nemaze rewenbr welatparzan, xwe li mala w digirt, piraniya wan hevpeyvnan pre dikirin brannn w tev didan.
   Hing Apo Osman hin bi hin li xwe diikand, prbn zoriya w dibir, l di cewher xwe de her ew wek xwe b. Tkoerek serbilind b. Xemxur zik gel kurd ziman kurd b. Ew navek sereke bel ye di nav tevgera rizgarxwaz ya gel kurd de. Tev ku w kovarn Bedirxaniyan bi berhemn xwe dixemiland, her wek siyasetmedarek kurd derdikeve p. Bi ten rola w di war frkirina ziman kurd de heb, l wek helbestvan tu bandora w tuneb. Bi van saln dawiy ji n em bi giringiya helbestn w hesiyan.
Ji mj ve min mamoste Cegerxwn nas dikir. Naskirineke ji dr ve.  Heta ku here Swd, gelek caran p re rnitim. B guman Cegerxwn rolek mezin di helbesta kurd de lstiye. Em bibjin nebjin ew bye stneke zrn li ser zlana helbesta kurd di her ar peran de digere. Di w heyama xerab de ku ziman kurd qedexe b kes newrb bigota kurd ereb an kurd tirk bira ne, Cegerxwn helbest bi kurd diafirand bi mran dengek bilind helbestn xwe di nav gel de digotin belav kirin. Ta radeyek ku nexwendiyan helbestn w ezber kirin di civatan de gotin. Hj wek wan kesan peyda dibin mna Salih Silo Hesen Gemo.
Ji rexek din ve, Cegerxwn agirtek zrek b ji agirtn x Ehmed Cizr. Ev agirt b pirek di navbera helbesta kilask n de. Ango Cegerxwn kevin n yn me bi hev re girdaye.
 
Hja Kon Re, mal ava ji bo van bersivn trtije xwe!..
Avatir Kek Salih. Spas ji bo ku te ev derfet da min...
 
 
 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org