Navê wî yê rasteqîn Selmanê O. Abdo ye. Lê piraniya kurdan wî bi navê Konê Reş dinasin. Konê Reş, navê wî yê edebiyat û nivîsandinê ye. Di sala 1953’an de li gundê bi navê ‘Doda’ ku dikeve navbera Amûdê-Qamîşloyê hatiye dinyayê. Ji malbateke kurdperwer, zimanhez û ronakbîr tê.

Salên dirêj e ku daye pey ziman, folklor û toreya gelê xwe. Li gorî bilêvkirina wî, heta niha di 43 kovar, rojname û belavokên kurdî de nivîsiye/dinivîse. Piştî Osman Sebrî, Cegerxwîn, Qedrî Can, Tîrêj, Keleş û Rezoyê Osê; kesê pêşîn e ku li Binxetê bi zimanê kurdî nivîsandiye.

Wî heta niha gelek xelat wergirtine. Di sala 1998’de, bi boneya -100’emîn Salvegera Rojnamegeriya Kurdî- Xelata Zêrîn’ ji Hikûmeta Kurdistanê wergirtiye. Her wiha di sala 2000’î de, ji hêla Wezîrê Rewşenbîrî ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê Felekkedîn Kakayî ve, bi helkeftina Festîvala Cizîrî li Duhokê hatiye xelatkirin. Di avrêla 2006 an de, li Festîvala Bedirxan a sêyemîn de – Hewlêr- xelata festîvalê stand. Di sala 2004’an de jî, xelata Festîvala Bedirxan a yekemîn –Silêmanî- standibû.

Konê Reş, wekî yek ji helbestvanên cîhanî ‘Poetas del Mundo’ hatiye destnîşankirin. Di nav 8 helbetvanên Kurdistanî de jê re rûpelek hatiye vekirin. Hêjayê gotinê ye ku yekemîn car e, navê Kurdistanê li cihekî cihanî bi helbestvanên xwe, di nav dewletan de bilind dibe hatiye nîşandan. Ji bo agahiyên berfireh, bifermin bitikînin: www.poetasdelmundo.com

Li ser edeb û wêjeya Kurdî ya Başûrê Rojavayê Kurdistanê, tesîra Bakurê Kurdistanê ya li ser mijara gotinê, helwesta Dewleta Suriyê ligel weşanger, edîb, nivîskaran û dabaşên pê re têkildar me pirsî, Konê Reş bersivand...

Li Başûrê Rojava (Kurdistana Suriyeyê) pêvajoya edebiyata kurdî ya nivîsandî, ji weşandina Kovara Hawarê destpê dike. Kovara ku Mîr Celadet Alî Bedirxan di sala 1932’yan de li Şamê diweşand û di nav kurdên Cezîrê de belav dikir.

Helbet wisa ye! Akam û bandora yekem ya vê pêvajoyê, bi saya dîwanên Melayê Cizîrî û Mele Ehmedê Xanî; her wiha bi saya tekiyeyên olî bû ku li bajar û bajarokên Cezîrê belav dibûn, şayanî gotinê ye. Heger em van tekiyeyan bi nav bikin, dê ev nav derkevin pêş: Xizna, Til Merûf, Hilwe, Êndîwerê, Amûdê û Qamişlo. Li hêla din, rol û akama dengbêjan pir mezin bû di parastina zimanê kurdî de: Silo Koro, Omerê Kor, Demir Elî, Mala Şêxê Nado, Mala Remo û hwd. Piştî wan, rola nifşekî din hat meydanê. Wekî; Rifetê Darî, Aramê Dîkran, Seîd Yûsif, Mehmûd Ezîz, Mihemed Şêxo û gelekên din, peyva kurdî ya resen di nav têlên tembûr û dengê xwe de parastin.

Piştî vê qonaxê rola pênûsan tê. Pênûsên ku beşdarî di ronîkirina rûpelên Kovara Hawarê de kirin: Cegerxwîn, Osman Sebrî, Qedrî Can, Dr. Nûredîn Zaza, Mele Ehmedê Namî, Reşîdê Kurd û gelek kesên din. Mixabin piştî ku Kovara Hawarê rawestiya, gelek kesan ji van rewşenbîr û helbestvanan dev ji karê wêjeyî berdan û dest bi siyasetê kirin. Hin ji wan jî, ji ber tirsê dev ji karê xwe berdan. Ji bo hin kesan jî feqîrî û belengazî bû kelem. Lê Cegerxwîn ji ber akama êş û birînên miletê xwe, biberdewamî di afirandina xwe de karkir. Bi wêrekîbûn, bêtirs û bêxem meşiya û giha ku derê û nivîsand.

Bi vî awayî em digihîjin nifşê meleyan ku ketin bin bandora Melayê Cizîrî, Melayê Xanî û Feqiyê Teyran. Ew kes jî ev bûn: Mele Nûrî Hesarî, Mele Ehmedê Paloyî, Mele Ehmedê Zivingî, Mele Ebdilselamê Nacî, Mele Tahir, Şêx Ehmedê Şêx Salih û gelekên din. Piştî vî nifşî em digihîjin van helbestvanan: Tîrêj, Yûsif Berazî, Omerê Leilê, Keleş, Rezoyê Osê, Derwêşê Derwêş û ez Konê Reş.

Li vê derê mamoste Cegerxwîn hewl da ku valahiya Hawar û Ronahiyê dagire. Lewre di sala 1968’an de dest bi weşandina kovara Gulîstanê kir. Piştre di sala 1979’an de, di bin şîreta Osman Sebrî de, Mecîdê Haco û Mele Tahir kovara Gelawêj derxistin. Mele Hesenê Kurd kovara Agahî di sala 1980’yî de weşand. Mixabin tevahiya van kovaran di weşandina xwe de berdewam nekirin.

Di destpêka sala 1980’yî de, karwanên rewşenbîrî ji Kurdistana Bakur û Başûr ji ber zilm, zor û sitemkariyê xwe berdan nav Başûrê Rojava û li vir qonaxeke din lîst. Gelek ji qamên entelektuelên kurd, bi xwendina bilind xwe berz kirin. Hingê wêjeya Kurdî ji nûve vejiya û geş bû. Her wiha bi rengekî taybet piştî vegera rewşenbîrên ku li derveyî welat dijiyan, bi rêka weşandina Kovara Stêr, civiyan û ji bo berzkirin û eşkerekirina dengê wêjeya Kurdî bi saya kesên wekî Rezoyê Osê û Zagrosê Haco ku kursên zimanê kurdî li nav rewşanbîrên Cizîra Binxetê vekirin. Ji aliyekî din ve Kovara ‘Pêşeng’ bi zimanê Kurdî; rojnameya ‘Gel’ bi zimanê Erebî ji rex şehîdê nemir Samî Ebdirehman ve hatin weşandin. Roleke berbiçav ya romanivîs Bavê Nazê heye mesela. Bi taybetî romana ‘Çiyayên bi Xwînê Avdayî’...

Ji salên 1990’î û vir ve em pêrgî qonaxeke nû tên. Her wekî li Bakurê Welêt, salên 90’î li Başûrê Rojava jî ronesanseke edebî bi xwe re tîne. Ne şaş im bawer im?

Heta asîmana mafdar î, rast e û di cih de ye gotina te Salih... Bi salên 1990’î re, qonaxeke nû xwe diyar kir. Hingê ev nivîskar hatin xuya kirin: Rezoyê Osê, Konê Reş, Derwêşê Derwêş, Ferhadê Îçmo, Dildarê Mîdî, Xelîlê Sasûnî, Hadî Behlewî, Ebdilbaqî Huseynî, Qado Şêrîn, Ferhad Çelebî, Mihemed Şêxo û Hefîz Ebdireheman, Seydayê Tîrêj, Dr. Mihemed Bekiro, Salihê Heydo, Mehmûd Sebrî, Dr.Mihemed Bekiro, Rêwî û Ebidrehman Alûcî, Yûsifê Berazî, Lawkê Hajî û Dîlan, Xemgînê Remo, Fethela Huseynî û Mahîn Şêxanî. Li bajarê Amûdê; Deham Ebidilfetah, Helîm Yûsiv, Mala Huseynî. Li bajarê Tirbespiyê; Tengezarê Marînî, Kamîran Haco, Zagros Haco, Ezîz Tûma û Hoşeng Biroka. Li bajarê Dêrikê; Ehmedê Şêx Salih. Li Êndîwerê Omerê Leilê û Salihê Cango.

Di serî de Selim Berekat heye. Camêr xwedî navekî pir bilind e di nava tevahiya ereban de. Mîna Yaşar Kamalê kurdên bakur e! Navê din jî ev in: Taha Xelil, Luqman Dêrikî, Dr. Serbest Nebî, Dr. Farûq Îsmail, Ibrahîm Elyûsiv, Ehmed Ismaîl, Mihemed Afif Huseynî, Xalid Cemil Mihemed, Hewas Mahmud, Mihemed Qasim (Ibin Elcizîre), Ibrahîm Mehmûd, Meşal Temo, Cemîl Darî, Munîr Xelef, Edîb Hesen Mihemed, Abdulrehman Alûcî.

Salihê Delal; hema bi kurt û kurmancî bibêjim. Bawer bike ku li Sûriyê tu şert û mercên weşangeriyê tuneye. Ji bo weşangeriyê bikî, divê di xizmeta Partiya Baas de bî. Weşangerî ji Baas re tê kirin. Sebaretî me kurdan di destpêka salên 1990 û virde, hinekî çavgirtin ji çapkirina pirtûkên bi zimanê kurdî re hate pê. Di wan salan de gelek dîwan, kovar, pirtûk hatin çapkirin. Ew jî bi dizî û heger bihatina girtin cezayê wê mezin bû. Me tevan pirtûkên xwe di rêka çend kesên kurd -ku malên wan li Şamê bûn û çapxane nas dikirin- çap dikirin. Wan jî li gorî kêfa xwe pere ji me distandin. Ango bazirganiya zimanê kurdî dihate kirin. Ev çend sal in ku yasayên çapemeniyê yên nûh li Sûriyê derketine. Bi van yasayan, ew rêka biçûk jî ji ber me hate girtin. Ji neçarî em çavê xwe berdidin Başûrê Kurdistanê, Ewropa û Stenbolê.

Bi baweriya min, li Binxetê gelek asteng û arîşe li pêş weşangeriya kurdî hene. Weşangeriya kurdî li Binxetê, bi qedexebûna zimanê kurdî û demokrasiyê ve girêdahî ye. Çendî demokrasî konê xwe vegire û qedexebûna zimanê kurdî rabe, wê weşangeriya me jî, li pêş bikeve. Em li hêviya wê rojê ne. Ew roj nêzîk dibe!

Xweş e ku ez bi gotinekî Mîr Celadet Bedirxan dest bi bersiva pirsa te bikim: ‘yekîtiya miletê kurd bi yekîtiya zimanê kurdî tête pê. Di yekîtiya zimên de, gava pêşîn jî yekîtiya herfan e. Yanî ji bona nivîsandina zimanê miletekî, divêt zana û xwendewarên wî miletî bi tevayî ji bona zimanê xwe elfabêyekê bibijêrin û heke di wî zimanî de çend zar hene, zar hemî bi wê elfabayê bêne nivîsandin..’ (Hawar, hej. 10, sal 1932)

Di sala 1932 an de, Mîr Celadet Bedirxan kovara xwe Hawarê li Şamê, bi tîpên latînî weşand û naveroka wê bi berhemên nivîskarên kurmancan û soranan xemiland. Hingê Celadet, li yekîtiya Kurdan digeriya. Ji ber ku wî, yekîtiya kurdan di yekîtiya ziman de didît. Helbet yekîtiya ziman, di yekîtiya tipan de ye. Li Afganistanê mêze bikin; ji ber pirzimaniya gelên Afganistanê û nebûna zimanekî standard, yekîtiya Afganistanî têk diçe. Pakistan jî mîna wê, ji ber pirzimaniya axaftina tê de, biryar hate standin ku zimanê îngilîzî bibe zimanê fermî ji dewletê re.

Ji bo me kurdan, ne xem e ku kurd du celebên tîpan bikar bînin. Lê cihê daxê ye ku celebek li ser hesabê celebekî mezin û girs bibe. Xuya ye ku Mîr Celadet Bedirxan 75 sal berî niha; bi tena serê xwe, bê dewlet û hikûmet bîra vê rojê dibir.

Em bibêjin nebêjin cudahiyek di navbera me û birayên me yên kurdên soran de heye. Tevî ku ji çend salan ve ew bi piranî tîpên erebî bikar tînin, kovar û rojnameyên wan rojane bi zimanê kurdî têne weşanadin. Em bi wan serbilind in, lê kela dilê me kurdên bakur û başûrê rojavayê welêt hênik nekirine. Lewre me kesayetiya xwe di wan tîpan de ne dîtiye.

Ji ber ku em zarokên Melayê Cizîrî ne, zarokên Ehmedê Xanî ne, zarokên Mîr Miqdad, Mîr Celadet, Dr. Kamîran û Ebdulrezaq Bedirxan in, em zarokên rojnameya ‘Kurdistan’a dayik in, em zarokên Kovara ‘Hawar’, ‘Roja Nû’, ‘Ronahî’ û ‘Stêr’ in, em zarokên wan tîpên ku Mîr Celadet Bedirxan ji me re danîne. Em zarokên Enwerê Mayî, Mûsa Anter, Adîp Karahan, Salih Elyûsifî, Husên Deniz, Qedrî Can, Cegerxwîn, Osman Sebrî, Goran in ku rojnameyeke rojane bi zimanê kurdî, tîpên latînî ji wan re xewn û xeyal bû.

Îro em dilşad û bextiyar in ku piraniya kurdan berê xwe dane nivîsandina bi zimanê kurdî tîpên latînî. Bi vê helkeftinê ev gotina Mîr Celadet Bedirxan, bi xurtî xwe tîne ser zimanê min: ‘Kuro! Eyb e, şerm e, fihêt e!.. An hînî xwendin û nivîsandina zimanê xwe bibin an nebêjin em kurd in...’

Her dem û gav kurdên bakur dimînin koka darê û em şaxên wê darê ne! Rastiyek e ez dibêjim, rastiyeke dîrokî ye. Ew rastî di çîroka Fuad Temo û kovara Rojî Kurd, sala 1913 an de xweş xuyaye. Di şoreşa rojnamegeriya Bedirxaniyan û berhemên wan de belû ye. Di afirandinên Cegerxwîn, Osman Sebrî, Musa Anter, Edip Karahan û Qedrî Canê Dêrika Ciyayê Mazî de eşkere ye. Keko ez ne bawer im ku di tevahiya cihanê de şerê zimanekî hatibe kirin, wekî ku şerê zimanê kurdî li Bakurê Kurdistanê de hatiye kirin..

Tevî rewşa xerab û dijwariyên bêpîvan ên nedîtî, roja îro edebiyata kurdî li bakur, bi xurtî li ser lingan e. Nexasim ji sala 1980 û vir ve. Ez dikarim bibêjim ku ew edebiyat li sirgûnê geş bûye. Tevî hewldanên Apê Musa Anter û Edip Karahan.

Erê! li sirgûne Edebiyata Kurdî ya bakur ketiye qonaxên nû. Afirandin durêzî hev bûye û niviskarên binirx û cidî di warê kurdewariyê de serê xwe bilind kirine wek; Mahmûd Baksî, M. Emîn Bozarslan, Mehmed Uzun, Malmîsanij, Rohat Alakom, Laleş Qaso, Rojen Barnas û gelek navên din. Bi baweriya min, di salên 1990’î de careke din Stenbol bûye navenda rojname, kovar û edebiyata kurdî. Ango wekî salên 1908-1919’an, di destpêka salên 1990’î de bi navê ‘Welat’ yekemîn rojnameya kurdî bi tîpên latînî li Stenbolê hatiye çapkirin. Her wiha gelek kovar jî hatine çapkirin. Wekî nivîskar û xemxurekî zimanê kurdî, min edebiyata kurdên bakur di rêka çapemeniya wan de şopandiye. Kêfa min gelekî ji nivîskar, helbestvan û rojnamevanên wan re hatiye ku tu yek ji wan î Kek Salih... Nivîsên wan li ber dilê min xweş in. Lê mixabin ku nivîsên beşekî ji xort û ciwanan, tevî spasiya min ji wan re, di warê ziman ango peyvên kurdî yên resen de feqîr in. Ya xerab ku bi tirkî difikirin û bi kurdî dinivîsin. Lê rastiyek jî heye ku ez dilbijokê çelengiya wan im....

Di sala 1984’an de Apo Osman Sebrî pirtûkeke bi navê ‘Çar Leheng’ li Şamê çap kir. Hingê min ew nas kir. Berê jî li ser gotinên Mamoste Cegerxwîn min nave wî dibihîst. Vêca her ku ez diçûm Şamê, min riya xwe pê dixist, min li gotin û pendên wî guhdarî dikirin. Wî jî, ji me re digot; ‘Ez ji nav welatiyên xwe nalivim An Kurdistan an goristan!’

Di wan deh salên dawîn de, mala wî ya li li Şamê ji kurdan re bibû wekî qiblegehekê. Nemaze rewşenbîr û welatparêzan, xwe li mala wî digirt, piraniya wan hevpeyvînan pêre çêdikirin û bîranînên wî tev didan.

Hingê Apo Osman hin bi hin li xwe dişikand, pîrbûnê zoriya wî dibir, lê di cewherê xwe de her ew wek xwe bû. Têkoşerekî serbilind bû. Xemxur û zikêşê gelê kurd û zimanê kurdî bû. Ew navekî sereke û belû ye di nav tevgera rizgarîxwazî ya gelê kurd de. Tevî ku wî kovarên Bedirxaniyan bi berhemên xwe dixemiland, her wekî siyasetmedarekî kurd derdikeve pêş. Bi tenê rola wî di warê fêrkirina zimanê kurdî de hebû, lê wek helbestvan tu bandora wî tunebû. Bi van salên dawiyê ji nû em bi giringiya helbestên wî hesiyan.

Ji mêj ve min mamoste Cegerxwîn nas dikir. Naskirineke ji dûr ve. Heta ku here Swêdê, gelek caran pê re rûniştim. Bê guman Cegerxwîn rolek mezin di helbesta kurdî de lîstiye. Em bibêjin nebêjin ew bûye ‘stûneke zêrîn’ li ser zîlana helbesta kurdî û di her çar perçan de digere. Di wê heyama xerab de ku zimanê kurdî qedexe bû û kesî newêrîbû bigota kurd û ereb an kurd û tirk bira ne, Cegerxwîn helbest bi kurdî diafirand û bi mêranî û dengekî bilind helbestên xwe di nav gel de digotin û belav kirin. Ta radeyekê ku nexwendiyan helbestên wî ezber kirin û di civatan de gotin. Hêjî wek wan kesan peyda dibin mîna Salihê Silo û Hesenê Gemo.