Xwediy Ferhenga Kurd-Tirk ya ji 166 hezar peyv pk t

 

Zana Farqn:

 

Nrvaniya Peyvan hiseke xwe li min peyda dike! 

 

 
SALIH KEVIRBIR *

 

Zimanzan Zana Farqn, bi qas 7 sal in bi awayek profesyonel berhevkariya peyvan dike xebata ferhenga Kurd pk tne. Farqn, di nava derdora rewenbriya kurd de bi nav Nrwan Peyvan t binavkirin. endek ber ferhenga w ya Kurd-Tirk ku ji 166 hezar peyv biwjan pk t, ji hla Ensttuya Kurd ya li Stenbol ve hate weandin. Wek t zann end sal ber j Ensttuya Kurd ya Stenbol ferhenga Tirk-Kurd ya Zana Farqn ku ji 60 hezar peyv biwj pk dihat ap kirib ferhenga navbor aleqeyeke mezin dtib.

 

Zana Farqn, di serdemeke ku gotinn bi reng; Kurd ne ziman e! Kurd ji 600 gotinan pk t! dihate kirin de, dest bi kar ferheng kir. Nrvan Peyvan Farqn diyar dike ku ji wan rojan heta ro gelek tit guherne qedr qmeta gotinn wiha nemaye.

 

Zana Farqn, der bar ziman kurd, xebata ferhensaziya kurd zehmetiyn hey pirsn me bersivandin...

 

 

***

Sedemn ku tu dest biavj xebatn li ser zimanzan ferheng i bn?

 

Hewes eleqeya min a bi Kurd re, heta demn dibistana seretay diin. Wan deman, berhemn Kurd yn bi tpn Ereb hebn, l min ew nikaribn bixwenda. Ji ber ku min ji alfabeya Ereb fehm nedikir. Min ji xwe dipirs ku ima berhemn Kurd yn bi alfabeya Latn nn in. Li derdora min j kesn xwenda zana hema bibje tune bn ku bersv bidana pirsn min dil min rihet bikirana.

 

Min xwe bi xwe dest p kir ku bi alfabeya Tirk ya Latn hin tit bi Kurd binivsnim. L ji ber hin dengn Kurd di alfabeya Tirk de tune bn, ev mirad me di ber me de ma, em bi ser neketin. L min ji kesn li derdora xwe dipirs ku ka alfabeya Kurd ya Latn heye tune ye. Em kurt l bixin, pit re em p hisiyan ku hem alfabe hem j rzimana Kurd heye. car, ji ber qedexetiya ziman Kurd, demeke dirj em ji van berheman mehrm man, me nikarib xwe bigihanda wan.

 

Kitba pn a Kurd ku kete dest min, Mem Zna nemir Ehmed Xan b. Di sala 1982yan de, ew j bi tesadf. Te dt hn j dizanin ku M. Emin Bozarslan, tpguhziya w kirib. Ji alfabeya Ereb ya Kurd zivartib alfabeya Latn ya Kurd. Bi v yek j nemab berhem li ziman Tirk wergerandib. A ev berhema han, ji bo min b xala wererx. Ew roj roj e, pirtkn bi Kurd ji dest min nakevin.

 

P me bi meraqkirina ziman xwe, dest p kir. Mebesta me hnbn b. Pa d hnbn tr nekir, a rast min j qma xwe d bi hnbn ten nean. Bere bere bi xwendin lkolnn li ser ziman Kurd, em j gihiyan qonax merhaleyek. Me hem xwe di war rziman ango gramr de bi p xist hem j me gencneya xwe ya peyvan zengn dewlemendtir kir. Bi van cure xebatan, n wek xwendin, lkoln lgernan em hatin astek.

 

Heval dostn min, kesn li derdora min, tim ji min re digotin ku behremendiya (qabiliyeta) te der bar ziman Kurd de heye. L ez v bibjim, ev rew hinek j ji hewcedar pdiviyan qewim. Mesela, eger min bizanibya ku ez d bi ziman bil bibim, p mijl bibim, min d perwerdehiya xwe ya bilind li ser v war bikira. L min bea civaknasiy (sosyolojiy) xwend. car haya me j ji me tune b, l ha me dt ku em bne dilikiy ziman Kurd. Evna w em bernedan.

 

Niha j dixwazim pirsa te ya der bar xebatn li ser ferhenga bibersvnim. Wek ku tu zan, tecrbe pratka me ya rojnamegertiy j heye. Me end sal di v war de j kar xebat kir em bn xwedan ezmn. Me j sihtiya xwe kir.

 

Li ber dest hebek du hebeb ferheng hebn. Piek r li ber ziman Kurd vebb. L ferhengn hey tr nedikirin. Km diman. Pwst bi ferhengn hn berfirehtir heb, nemaze bi ferhengn Tirk-Kurd Kurd-Tirk. Di war peyvan de civariyek, ku bi Tirk j re dibjin birikim, bi me re bb. Hizir ramana kirina ferheng bi me re peyde b. Her, hewce ye mirov hinek nefsbik be, l min dt ku ez d karibim ji bin v bar rabim. Daxwaziyn hevalan j bn. Pirs ji min dihatin kirin ku tu ima ferheng amade nak. Di encam de, me zend bend badan xwe li van xebatan qirase kir.

 

Nrvaniya Peyvan hestek awa li te peyda dike?

 

(Dikene) A rast ev aliyek kar min dide diyarkirin. Ez bi ten peyvan nr nakim. L dixebitim ku ez ziman Kurd ji hla zimanzaniy ve hn bibim, binasim. Ji rzimana w bigire heta bi etmolojiya w ve, ji morolojiya w bigire nizanim heta bi rastnivsa w ve. Bi kurtas dixwazim ji her aliy ve ziman xwe binasim, hn bibim. Bi her aliy w eleqedar bibim. Hewldan kferata min piral ye. Nrkirina peyvan j aliyek karn min n li ser ziman Kurd ne.

 

Ji bo nimne, di encama xebat, vekoln lgernn min n der bar ziman Kurd de gelek zanyar li ber dest min civiyan. Yek ji van j xebata der bar qertafan de ye. Tra xwe tit gihtine hev. Ez hez dikim li ser prkt (pgir), parkt (pagir) navktan (navgiran) xebatek amade bikim. Wek din j hene. Yan kerese (melzeme) tra xwe gihtine hev. Maye ku ez li ser wan rawestim li gor mijar dabaan ez wan ji bo ap amade bikim. Elbet ji bo kirina van karan hem pdiv bi wext hem j bi aboriy heye.

 

De car, eger mirov ji ber kirin xebatn xwe b ecibandin teqdrkirin, wele titek pir xwe e. Bi navn wiha j dil mirov xwe ge dibe. Gava ji min re dibjin nrvan peyvan, ez rast bibjim, li xwea min t. L wek ku min di ser de j got, ev bernavk, aliyek xebatn ku ez dikim, terf dike.

 

Tu dikar her du ferhengn ku te amade kirine; nemaze ji aliy teknk, naverok dtbariy ve bi me bid nasandin?

 

Xebata min a pn, ferhenga Tirk-Kurd ye. Ev ferheng ji 40 hezar peyvn ser madey ji 20 hezar bje biwjn berdewamiya madey pk t. Away w, away ferhenga berfireh e. Me ji yek zde mehne wateya peyvan hildaye dest berginda wan a Kurd daye. Ji bo tgihtin ronbna peyvan, me hevokn nimney j dane. Me hem cureyn peyvan ku Celadet Bedirxan j re dibje birn qiset diyar kirine. Ango peyv ji kjan curey ye, navdr e, cnavk e, hoker e, i zanim nr e, m ye hwd. Ev ferhenga han ji 1278 rpelan pk t ebada w j 23,5x16,5 e.

 

Ferhenga n ya Kurd-Tirk ku min amade kiriye, hn berfirehtir e. Di v ferheng de tev peyvn ser madey berdewamiya w 166 hezar peyv biwj cih digirin. Bi gotineke din, 131 hezar peyvn ser madey 35 hezar j yn berdewamiya w t de hene.

 

Min di v xebata xwe de, ji yek zdetir cih da mehne wateyn peyvn Kurd min berginda Tirkiya wan da. Wek ferhenga Tirk-Kurd, bi hevokn nimney me xwest ku em wateyn peyv bjeyn Kurd fehmbartir bikin. Div ez bidim zann ku hevokn wek mnak hatine dayn j, bi Kurd Tirk ne. Heman teknk min ji bo v ferheng j bi kar an.

 

Ev ferhenga daw j xwed heman edad ye, tit ku heye hejmara rpeln v ji ya din zdetir in. Ev ji 2132 rpl t p. Pntoyn karaktern v ferheng ji ya din hrtir  gramaja kaxiz v ji ya din hindiktir peln w j j teniktir in. 

 

 

Bi awayek git, xebatn li ser ferhengan, ji aliyn kesn pispor ve di bin ban akadem, unverste saziyn dewlet de tn kirin. L te bi pigiriya Ensttuya Kurd ya Stenbol bi tena ser xwe amade kir. Gelo ne zor b?

 

Rast e, wek ku te awan got, bi git wisan tn amadekirin. Li dinyay nimneyn v yek pir in. Kes j bi tena ser xwe ferhengan amade dikin. Ev hinek meseleya terch ye j. Baweriyek bi me re heye, xebatn kolektf her tim ji xebatn kesane tir in. Bi ya min ev fikir, ji sed sed ne rast e. Takekes j xebatn hn hjatir, hn tekztir kirine. Li Tirkiyey j mnak gelek in. ro apemeniya Tirk bi git rayet ferheng rastnivsa Saziya Ziman Tirk (Trk Dil kurumu) nakin. P div em v yek bizanibin. Dixwazim dubare bikim, ev hinek j meseleya terch ye.

 

Heke ji min b pirsn, ma tu ji xebatn pevrey komisyon re tune y, ez d bibjim ez heme. Min xwe ji van cure xebatan nedaye al nadim al j. L div mirov hin rastiyan j bide ber av. Ji bo amadekirina ferhengn ji van cureyan, div kadro, ert mercn mad fizk hebin. Eger hn ji van derfetan bpar bin, hn d karibin i bikin? Ma div mirov li hviya bna van mercan be an j bi derfetn hey l bixebite ku ferheng amade bike. Em d kjan terch bikin?

 

Gava ku Ensttuya Kurd ya Stenbol ava b neb, ser pn amadekirina ferhenga Kurd wek armanc da ber xwe xist rojeva xwe. Heta komisyonek j hate sazkirin da ku v kar bike. L mixabin kar ne ser. Komsyon nekar ku bi kar xwe rabe.

 

Min p bi tena xwe dest bi amadekirina ferhenga Tirk-Kurd kir. Pa li ser daxwaza Ensttuya Kurd ya Stenbol car min xebatn xwe li ser nav Ensttuy bi pitvanekiya w meandin.

 

Bi rast j bi tena ser xwe, pkanna xebatn wiha berfireh hem zor hem j bigazin lome ne. Tu bik nek d hin kmas a bin. Her wiha ne gengaz e ku tu karib dil her kes xwe bik. Jixwe tu angateke min ango diayeke min a wel nn e ku ez bibjim ev xebatn min bkmas ne, bqusr in. Min bi zanebn li v kar qirase kiriye. Ha ji bo ku a kmas kmtir bibin, i ji dest min hat, min kir. May ku hatiye mil min, min texsr nekiriye. Bi hendaze, bi zanebn heta bi tirs ende ez tevgeriyame. Ez pir l xebitm min pir hewl da xwe ku ez hejmara a, ewt kmasiyn hey kmtir bikim. Lewma j min ser li raman hizira gelek kesan da. Min girng pte bi nirxandin nrnn kesan dan ku baweriya min bi zanebna wan heb. Min xwest ez ji siht ezmn wan sd havil bigirim. Bi gotina kin kurt, ez ten bi zanebnn xwe nemam, bi wan kesan j wirm.

 

Ji aliy din ve, ji bil xebat, lkoln lgernn ku min bi xwe kir, min ji ferheng xebatn li ser ziman Kurd, ku ji hla saz kesan ve hatine kirin j, sdeke mezin wergirt. Ligel v yek di henga amadekirina her du ferhengan de hin kesan ji der dorn xwe peyv biwj berhev kiribn ji min re andin. Ew j pir bi kr min hatin. Zengn dan xebat. Ez dikarim bi dilek rihet bibjim, eger ew ferheng xebat nebna, ferhengeke wiha berfireh pk nedihat. Ez kirdar wan im. Mala wan hezar car ava be.

 

Tu gotina bi reng Ziman Kurd tr wje perwerdehiy nake, awa dinirxn? Her wiha  ji w daxuyaniya Bedrettin Dalan a ku gotib Kurd ji 600 peyv pk t, re i dibj?

 

 

Carek ev kes der bar ziman Kurd de ne xwed agah ne. Jixwe, bi ya wan zimanek bi nav ziman Kurd j nn b. Pit ku di pvajoya tketina Yektiya Ewrpay de, di qann maqekann de hin sererastkirin hatin kirin, car j gotin ku nizanim ziman Kurd pavema ye, nizanim tr perwerdehiy, lo wean nake. Bi ya min ev kes niyetxerab in, lewma wisan dipeyvin daxuyaniyn bbin didin.

 

Ez meraq dikim, gelo rzdar Bedrettin Dalan bi xwe j, ji van gotinn xwe yn kelevaj ku dibje Kurd ji 600 peyv pk t, bawer dike?

 

Ev her du ferhenn min, nemaze ya Kurd-Tirk ji van kesan re bersveke mezin e. Ez zde naxwazim titn din j bibjim. Ev e ziman kurd li ber avan e. Kes ku bixwaze rastiy bibne d bibne.

 

Ji bo zimanek wek zimanek serbixwe b pejirandin pvane i ne? Aya ziman Kurd xwed van pvaneyan e?

 

Bi awayek gelemper, zimanzan ji bo serbixwebna zimanek pnc pvane girng dibnin. A li gor van pvaneyan ango krteran biryar didin ku ka zimanek serbixwe ye an na. car ev pvane i ne, em wan akera bikin.

1) dengan (fonetk)

2) teezan (morfoloj)

3) hevoksaz (sentaks)

4) gencneya peyvan

5) kirpandin (derpldan)

 

Eger zimanek van her pnc pvaneyan di nav xwe de bihewne, ew zimanek serbixwe ye. Zimanzann ku li ser ziman Kurd xebatn zanist kirine, dane xuyakirin ku Kurd zimanek serbixwe ye di nav Malbata Zimann Hind-Ewrp de cih digire. Kurd, di nav v malbat de j mensb koma zimann ran ye. Kurd Faris tev de di heman kom de ne Kurd ji mil bakur rojava, faris j ji mil bar rojava yn v kom ne.

 

Hem zimann ku ji heman kom ne xwed taybetiyn hevpar in. Ev dibe ku hem peyvn wan n hevpar ango muterek hebin hem j dibe ku hin rzikn wan n rziman biibin hev. Jixwe ku ne wisan bya, di heman kom de cih nedigirtin, an j zimanzanan ew di heman kom de nedidan diyarkirin.

 

Zana Farqn, gelek spas ji bo bersivdayna pirsan. Mala te ava..!

 

Avatir!

 

* Rojnameger-Endam Senatoya Ensttuya Kurd ya li Stenbol

salihkevirbiri@hotmail.com

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org