Rojnameger Nivskar Tosin Red:

Pit Sovyeta kevin tu navn n derneketin!..

 

 

SALIH KEVIRBIR

 

Tosin Red yek ji rojnameger nivskarn kurdn li Ermenstan ye. Her iqas ber bi kar rojnamegeriy rabye j, zdetir bi nivskariya xwe t naskirin. Di war nivskariya kurterokan de xwed navek taybet e. Ev end sal in ku ew ji welat bav bapran bi dehezaran klometre dr, li welat-parzemna Awstralyay dij. Her dema ku derfet mecal dibne ber xwe dide cih ku l ji dayk bye.

Her wisa j serdana Bakur Bar Kurdistan dike. ayan gotin ye ku endek ber, di aroveya Festvala Mestre Xanima Erdelan (Kurdistan) de ligel end kesan Tosin Red j bi xelateke rmet ya Hikmeta Herma Kurdistan hate xelatkirin. Demeke dirj beriya v serdan xelatdayn, di serdaneke wiha de, li Stenbol tev hevaln xwe Mazlm W. Dogan Osman Mihemed em li Tosin Red qesidn. 

Li ser rewa ber ya ro ya kurdn Ermenstan, helwesta Sovyeta Kevin a li hember kurdan nivskariy me pirs, Red bersivand

******

Ezben her wek em dizanin piraniya kurdn ku ro li Gurcstan Ermenstan dijn, ji War Serhed ne. Ango pit pest, kotek qirkirinn giran ji aliyek Aras derbas aliy din y Aras dibin. Her wiha piraniya wan kurdan ji kurdn me yn zd ne ku tu bixwe j yek ji wan . Me dil heye ku tu bi end hevokan behsa v yek ji me re bik. Hatina l, er an j malbata we bi i away bye?

Bel rast e em bixwe j Serhed ne. Her wisa cenab te j an zimn ez bixwe j ji malbateke kurdn zid me. Di sala 1941 an de hatime dinyay. Malbata me bi koka xwe ji hla Eyintaba Serhed derbas Ermenstan bye. Di serdema rsan de ku gava di sala 1878 an de Bajar Qers desteser kirine, zordariya Osmaniyan li ser zdiyan her ye zdetir bye. Ji ber zilma Osmaniyan, zdiyn li w dorhl destpk derbas aliy Qers dibin. Hikmeta Rsyay 17 gund dide me kurdn zd. Kurdn zd li dora il salan li wir dimnin. Di sala 1918 an de dema ku Bajar Qers dsa dikeve dest tirkan, kurdn zd j near dimnin ku terkeser bibin birevn. Sereta diin Bajar Tflsa Gurcistan, li wir bi cih war dibin. Pa biryar digirin qismek mezin ji wan vedigerin Ermenstan...

Heger tu hinek behsa serboriya kurdn Sovyetistan ji me re bik d tu bikarib i bibj. Bo nimne we dikar di bin rveberiya Yektiya Sovyet de kar barn awa bikin?

Heger em rastiy vebjin, bi git meseleya Sovyetistan ev e: Ew sstema sosyalzm wek dihate gotin rovekirin derneket. Sstem b qrban brokrasiy. Lewre j sstem fetis. L ev aliyek e. Li aliy din j rastiyek heye div mirov ji br neke. Sosyalzm ji bo kurdn Ermenstan gelek ba sdewar b. Ji dema ku ez dizanim Dewleta Sovyet gelek maf da me kurdan...

Ermen bixwe wan mafan nedidan ne wisa? Mexseda min ji v pirs ev e; biryara mafdaynan ji rveberiya navend ya Sovyet dihat ne wisa?

 Bgman te rast got! Sstema Yektiya Sovyet bi xwe biryaran werdigirt ew maf dihatin dayn, i li Ermenstan be, i li Gurcistan b, i j li Kazakstan devern din be ku kurd l dijn. Sovyet maf dida her netewe hindikahiyn di nav axa w de ne. Her wek t zann sstema Yektiya Sovyet, sstemeke federal b. Her kom komele, sstema xwe li gor Sovyet dimeand. Rastiyek heye ku rveber gel Ermenstan j alikariya kurdan dikir. Wek mnak; yekemn pirtka bi ziman kurd di sala 1921 an de ji aliy ermenek ve hatiye nivsn. Lazo Hako Pazaryan bi xwe di sala 1924 an de yekem car li Tifls Dibistana Kurd vekiriye. Kurd ji w re digotin Apo. Her wiha carcaran j re Lazo j digotin. Qanad Kurdo gelek nivskarn agirtn w dibistan bne.

Di komarn din de j kurd hebn. L zdetir em geedana ziman, and edebiyata kurd li Komara Ermenstan dibnin. Sedema v yek i ye? Gelo ji ber ku li komarn din hejmara kurdan km b lewma an sedemeke din a v yek heye?

Sedem ne kmbn an j zdebna nifsa kurdan e. Bala xwe bid di sala 1926 an de li Ermenstan 8 hezar, l li Tirkmenstan 22 hezar kurd hebn. Her wiha li Azerbeycan 42 hezar 800 kurd hebn. Sedema bingehn ew b ku li komarn binavkir kurd bi asmlasyoneke dijwar re rbir man. Sedema asmlasyon bi poltkayn rveberiyn wan komaran ve girdah b. Ez di w baweriy de me ku tesra Komara Tirkiyey li ser wan komarn binavkir hebye. Ji ber ku Dewleta Tirkiyey ji ber ve tirkmen azeriyan wek tirkn resen dibne.

Gelo kurdn komarn din doza maf xwe nekirin an kirin l bi dijwariyan re rbir man?

Helbet doza mafn xwe kirin, l hatin fetisandin. Kurdn Ermanstan j ji ber v yek gelek zirar didtin. Wek mnak Heciy Cind Ehmed Miraz j hatin girtin ku kurdn Ermenstan bn. L Komara Ermenstan wek poltka ne dij kurdan b. Her wek ku carinan edb nivskarn kurd dihatin girtin, ermen j dihatin girtin. L li Azerbeycan kurd gelek hatin andin, bi hezaran kurd hatin asmlekirin. Armanca poltkaya azeriyan tkikna kurdan b. Tu caran ermen nebn helwesteke wisa kirt tndraw.

Di serdema Sovyetistan de, rewa edebiyat, and hunera kurdn Ermenstan awa b? Pit hilwena Sovyet rew awa ye?

Ber li Ermenistan her sal gelek pirtkn kurd ap dibn. Pitre li ser wan pirtkan gelek genge dihatin kirin. Pirtkn kurd, ji hla dewlet dihatin apkirin. Her wisa dewlet alkariyeke ba dida nivskarn kurd. Tiyatroyn me hebn, komn me yn stran govendan hebn. Ev komn han li gelek deweran digeriyan hunera xwe pk dikirin. Gelek stranbj sazbendn me ghitin radeya profosyoneliyeke ak. Ji nav me hunermendn bi nav deng derketin. Di anoger hunera pandommiy de Arsen Polatov navek navnetewey b. Li gelek welatn Ewropay li zanngehan dersdariya ano pandomm dikir. Du sal ber koa daw kir. Li Tifls Zn heb. Li Lenngrad baletn kurd hebn. Wiladmr Acoyan heb. Nvskarn me yn di war xwe de naskir pnsxurt hebn. Bi rasti kurd di serdema Yektiya Sovyet de li Ermenstan Gurcstan gelek li p ketn

 

Pit ku Sovyet hilweiya?

Heyf Mixabin ku pit hilwena Yektiya Sovyet tu navn n derneketin. Hin kesan berhemek du berhem ap kirin. Berhemn gelek nivskar, edb rewenbran ku di nav wan de profesor j hene li hol man. Derfet mecal nabnin ku bidin apkirin. d dewlet bixwe j ne alkar dike ne j berhemn wan ap dike. Bo nimne ez ba dizanim gelek berhemn Heciy Cind, Ferik siv, ikoy Hesen Qanad Kurdo hene ku h j nehatine apkirin. Di nav rsan de, di nav ermeniyan de adetek wan ba heb. Dewlemendn van miletan alkar didan hunermend nivskarn xwe. Ev kevneop niha j heye di nav wan de. L di nav kurdan de ev adet tuneye mixabin.

Radyoya Ervan bi xwe oreeke ji bo kurdan ku li Ermenstan wek maf kurd bi salan bi kar tnin. Di w radyoy de ne a bim ermen bixwe j hebn ku xizmeta and strann kurd kirin

Bel rast e di v radyoy de ne ten kurd, her wisa gelek ermen j hebn ku xizmet ji and hunera kurd re dikirin. Gelek stranbjn ba n ermeniyan hebn ku wek kurdan ba strann kurd digotin. Di Orkestraya Dewlet ya Ermenstan de gelek caran stran kilamn kurd yn civat evn dihatin pkkirin. Piraniya kesn ku di w orkestray de strann kurd digotin hunermendn jin mr n ermen bn.

ro dema kurd bixwazin wek ber dikarin bi hsan radyoyn xwe vekin, kovar rojnameyn xwe ap bikin an j dibistan ji xwe re ava bikin?

Qannn serdema Yektiya Sovyet awa bn niha j wiha ye. Rew zde nehatiye guhertin. Bo nimne li gundn kurdan dersn kurd tne xwendin. Tu dikar rojname pirtkn kurd ap bik belav biki. Qann ango zagon r dide. L bes tu dikar di aroveya derfetn xwe de van karan bik. Ferqiyeta ber niha ew e ku ber dewlet wan karan ji ks xwe dikir, l niha pwst e ku tu bik. Heger aboriya te ba be tu dikar berhemn xwe ap bik an na w ew berhem di bin dewekan de bimnin birizin herin.

Heger kurd doza perwerdehiya ziman xwe bikin her wek li Tirkiyey ev nabe asteng polemk ne wisa?

Na tu caran nebye bawer nakim bibej. Dema kurd wisa bibjin, w ermen bibjin serseran! Tu problem tuneye di v war de. Wek min ber j got jixwe kurd li gundn xwe bi salan e ziman xwe hn dibin...

Em hinek j behsa edebiyatzann me bikin.  Bo nimne li gor te rola berhem nivskarn klask li ser nivskarn Yektiya Sovyet bi i away ye? Tesreke awa li wan kirine?

Li gor baweriya min Edebiyata Kurd ya li Yekitiya Sovyet ji sifir destp kir. Tu peywendiy rewenbr nvskarn me yn di saln 1930-40 an jiyan bi Kurdstan re tune b. Berhemn edebiyata kurd yn klask j hema bje ji bil berhemn Ehmed Xan Melay Czr di dest me de tunebn. Kurdn Yektiya Sovyet yn ber di nava v tnebn zehmetiy de riya rast dan piya xwe. Beriya her tit li ser Zargotina Kurd kar kirin, ji ber ku p hesiyan ku dewlemendiya ziman wan di folklor zargotina wan de veart ye. Berhemn folklork bn bingeha Edebiyata Kurdn Sovyetistan. Her wiha Yektiya Sovyet mecal fersend da ku tevahiya nvskarn me yn ber di akademiyan de bixwinn. Ereb emo, Heciy Cind, Casim Cell, Emin Ewdal desteyek ji van nivskaran bn ku di akademiyn zanyariy de xwendin bn navn qerase di nava edebiyata kurd de.

Bi riya van nivskarn me gelek berhemn ba n zargotina kurd hatin berhevkirin nivsandin

Bel gelek berhemn hja ku her dihatin gotin l nedihatin nivsandin. Bi giran berhemn folklork bn mijar ji xebatn wan re. Ji wan destann kurd yn edeb zargotin beek gihtin roja me ya ro. Her wek Destana Mem Alan, hinek versiyon ango guhertoyn Mem Zn, Zemblfiro, Ker Kllk, Siyabend Xec hatin berhevkirin pa j ketin nav xz xetn pirtkan.

Tkiliyn edebiyatzann kurd bi edebiyatzann ermen re awa b?

Tesra wan li ser me gelek heye. Li ser min bixwe j tesra wan bye. Wek mnak di destpka zanngeh de by Lermotov ku helbestvanek ba ermeniyan b eva min derbas nedib. Min tevahiya helbestn w ji ber kiribn. Ji Ermeniyan dostn min n gelek nz hebn. Azmk Davidyan heb. dward Edran heb. Ew dostn kurdan bn. Pwendiyn me bi wan re her heb ew pwend gelek xurt bn.

Hja Tosin Red, gelek spas ji bo v gotbj..!

Spasxwe biray ezz!

salihkevirbiri@hotmail.com

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org