Rojnameger
û
Nivîskar Tosinê Reþîd:
‘Piþtî
Sovyeta kevin tu navên nû derneketin!..’
SALIHÊ
KEVIRBIRÎ
Tosinê
Reþîd yek ji rojnameger û nivîskarên kurdên li Ermenîstanê ye. Her çiqas
berê bi karê rojnamegeriyê rabûye jî, zêdetir bi nivîskariya xwe tê
naskirin. Di warê nivîskariya kurteçîrokan de xwedî navekî taybet e. Ev çend
sal in ku ew ji welatê bav û bapîran bi dehezaran kîlometre dûr, li
welat-parzemîna Awûstralyayê dijî. Her dema ku derfet û mecal dibîne berê
xwe dide cihê ku lê ji dayîk bûye.
 |
Her wisa jî serdana Bakur û Baþûrê Kurdistanê dike. Þayanî gotinê ye ku çendek berê, di çarçoveya Festîvala Mestûre Xanima Erdelanî (Kurdistanî) de ligel çend kesan Tosinê Reþîd jî bi xelateke rûmetê ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê hate xelatkirin. Demeke dirêj beriya vê serdan û xelatdayînê, di serdaneke wiha de, li Stenbolê tevî hevalên xwe Mazlûm W. Dogan û Osmanê Mihemed em li Tosinê Reçîd qesidîn. |
Li
ser rewþa berê û ya îro ya kurdên Ermenîstanê, helwesta Sovyeta Kevin a
li hemberî kurdan û nivîskariyê me pirsî, Reþîd bersivand…
******
Ezbenî
her wekî em dizanin piraniya kurdên ku îro li Gurcîstan û Ermenîstanê dijîn,
ji Warê Serhedê ne. Ango piþtî pest, kotekî û qirkirinên giran ji aliyekî
Arasê derbasî aliyê din yê Arasê dibin. Her wiha piraniya wan kurdan ji
kurdên me yên êzîdî ne ku tu bixwe jî yek ji wan î. Me dil heye ku tu bi
çend hevokan behsa vê yekê ji me re bikî. Hatina êl, eþîr an jî malbata
we bi çi awayî çêbûye?
Belê rast e em bixwe
jî Serhedî ne. Her wisa cenabê te jî anî zimên ez bixwe jî ji malbateke
kurdên êzidî me. Di sala 1941 an de hatime dinyayê. Malbata me bi koka xwe
ji hêla Eyintaba Serhedê derbasî Ermenîstanê bûye. Di serdema rûsan de ku
gava di sala 1878 an de Bajarê Qersê desteser kirine, zordariya Osmaniyan li
ser êzîdiyan her çîye zêdetir bûye. Ji ber zilma Osmaniyan, êzîdiyên li
wê dorhêlê destpêkê derbasî aliyê Qersê dibin. Hikûmeta Rûsyayê 17
gund dide me kurdên êzîdî. Kurdên êzîdî li dora çil salan li wir dimînin.
Di sala 1918 an de dema ku Bajarê Qersê dîsa dikeve destê tirkan, kurdên êzîdî
jî neçar dimînin ku terkeser bibin û birevîn. Sereta diçin Bajarê Tîflîsa
Gurcistanê, li wir bi cih û war dibin. Paþê biryar digirin û qismekî mezin
ji wan vedigerin Ermenîstanê...
Heger tu hinek behsa
serboriya kurdên Sovyetistanê ji me re bikî dê tu bikaribî çi bibêjî. Bo
nimûne we dikarî di bin rêveberiya Yekîtiya Sovyetê de kar û barên çawa
bikin?
Heger em rastiyê vebêjin,
bi giþtî meseleya Sovyetistanê ev e: Ew sîstema sosyalîzmê wekî dihate
gotin û þîrovekirin derneket. Sîstem bû qûrbanê bûrokrasiyê. Lewre jî
sîstem fetisî. Lê ev aliyek e. Li aliyê din jî rastiyek heye divê mirov ji
bîr neke. Sosyalîzm ji bo kurdên Ermenîstanê gelekî baþ û sûdewar bû.
Ji dema ku ez dizanim Dewleta Sovyetê gelek maf da me kurdan...
Ermenî
bixwe wan mafan nedidan ne wisa? Mexseda min ji vê pirsê ev e; biryara mafdayînan
ji rêveberiya navendî ya Sovyetê dihat ne wisa?
Bêgûman te rast got! Sîstema Yekîtiya Sovyetê bi xwe
biryaran werdigirt û ew maf dihatin dayîn, çi li Ermenîstanê be, çi li
Gurcistanê b, çi jî li Kazakîstanê û deverên din be ku kurd lê dijîn.
Sovyet maf dida her netewe û hindikahiyên di nav axa wê de ne. Her wekî tê
zanîn sîstema Yekîtiya Sovyetê, sîstemeke federalî bû. Her kom û komele,
sîstema xwe li gorî Sovyetê dimeþand. Rastiyek heye ku rêveberî û gelê
Ermenîstanê jî alikariya kurdan dikir. Wekî mînak; yekemîn pirtûka bi
zimanê kurdî di sala 1921 an de ji aliyê ermenekî ve hatiye nivîsîn. Lazo
Hako Pazaryan bi xwe di sala 1924 an de yekem car li Tiflîsê Dibistana Kurdî
vekiriye. Kurd ji wî re digotin Apo. Her wiha carcaran jê re Lazo jî digotin.
Qanadê Kurdo û gelek nivîskarên þagirtên wê dibistanê bûne.
Di komarên din de jî kurd hebûn. Lê zêdetir em geþedana ziman, çand û edebiyata kurdî li Komara Ermenîstanê dibînin. Sedema vê yekê çi ye? Gelo ji ber ku li komarên din hejmara kurdan kêm bû lewma an sedemeke din a vê yekê heye?
| Sedem ne kêmbûn an jî zêdebûna nifûsa kurdan e. Bala xwe bidê di sala 1926 an de li Ermenîstanê 8 hezar, lê li Tirkmenîstanê 22 hezar kurd hebûn. Her wiha li Azerbeycanê 42 hezar û 800 kurd hebûn. Sedema bingehîn ew bû ku li komarên binavkirî kurd bi asîmîlasyoneke dijwar re rûbirû man. Sedema asîmîlasyonê bi polîtîkayên rêveberiyên wan komaran ve girêdahî bû. Ez di wê baweriyê de me ku tesîra Komara Tirkiyeyê li ser wan komarên binavkirî hebûye. Ji ber ku Dewleta Tirkiyeyê ji berê ve tirkmen û azeriyan wekî tirkên resen dibîne. |  |
Gelo
kurdên komarên din doza mafê xwe nekirin an kirin lê bi dijwariyan re rûbirû
man?
Helbet doza mafên
xwe kirin, lê hatin fetisandin. Kurdên Ermanîstanê jî ji ber vê yekê
gelek zirar didîtin. Wekî mînak Heciyê Cindî û Ehmedê Mirazî jî hatin
girtin ku kurdên Ermenîstanê bûn. Lê Komara Ermenîstanê wekî polîtîka
ne dijî kurdan bû. Her wekî ku carinan edîb û nivîskarên kurd dihatin
girtin, ermenî jî dihatin girtin. Lê li Azerbeycanê kurd gelek hatin êþandin,
bi hezaran kurd hatin asîmîlekirin. Armanca polîtîkaya azeriyan têkþikêna
kurdan bû. Tu caran ermenî nebûn helwesteke wisa kirêt û tûndraw.
Di
serdema Sovyetistanê de, rewþa edebiyat, çand û hunera kurdên Ermenîstanê
çawa bû? Piþtî hilweþîna Sovyetê rewþ çawa ye?
Berê li Ermenistanê her sal gelek pirtûkên kurdî
çap dibûn. Piþtre li ser wan pirtûkan gelek gengeþî dihatin kirin. Pirtûkên
kurdî, ji hêla dewletê dihatin çapkirin. Her wisa dewletê alîkariyeke baþ
dida nivîskarên kurd. Tiyatroyên me hebûn, komên me yên stran û govendan
hebûn. Ev komên hanê li gelek deweran digeriyan û hunera xwe pêþkêþ
dikirin. Gelek stranbêj û sazbendên me gîhiþtin radeya profosyoneliyeke çak.
Ji nav me hunermendên bi nav û deng derketin. Di þanogerî û hunera pandomîmiyê
de Arsen Polatov navekî navneteweyî bû. Li gelek welatên Ewropayê li zanîngehan
dersdariya þano û pandomîmê dikir. Du sal berê koça dawî kir. Li Tiflîsê
Zînê hebû. Li Lenîngradê baletên kurd hebûn. Wiladîmîr Acoyan hebû. Nîvîskarên
me yên di warê xwe de naskirî û pênûsxurt hebûn. Bi rasti kurd di serdema
Yekîtiya Sovyetê de li Ermenîstan û Gurcîstanê gelek li pêþ ketîn…
Piþtî
ku Sovyet hilweþiya?
Heyf û Mixabin ku piþtî
hilweþîna Yekîtiya Sovyetê tu navên nû derneketin. Hin kesan berhemek du
berhem çap kirin. Berhemên gelek nivîskar, edîb û rewþenbîran ku di nav
wan de profesor jî hene li holê man. Derfet û mecal nabînin ku bidin çapkirin.
Êdî dewlet bixwe jî ne alîkarî dike ne jî berhemên wan çap dike. Bo nimûne
ez baþ dizanim gelek berhemên Heciyê Cindî, Ferikê Ûsiv, Þikoyê Hesen û
Qanadê Kurdo hene ku hê jî nehatine çapkirin. Di nav rûsan de, di nav
ermeniyan de adetekî wan ê baþ hebû. Dewlemendên van miletan alîkarî
didan hunermend û nivîskarên xwe. Ev kevneþopî niha jî heye di nav wan de.
Lê di nav kurdan de ev adet tuneye mixabin.
Radyoya Erîvanê bi
xwe þoreþeke ji bo kurdan ku li Ermenîstanê wekî maf kurd bi salan bi kar tînin.
Di wê radyoyê de ne þaþ bim ermenî bixwe jî hebûn ku xizmeta çand û
stranên kurdî kirin…
Belê rast e di vê
radyoyê de ne tenê kurd, her wisa gelek ermenî jî hebûn ku xizmetê ji çand
û hunera kurdî re dikirin. Gelek stranbêjên baþ ên ermeniyan hebûn ku wekî
kurdan baþ stranên kurdî digotin. Di Orkestraya Dewletê ya Ermenîstanê de
gelek caran stran û kilamên kurdî yên civatî û evînî dihatin pêþkêþkirin.
Piraniya kesên ku di wê orkestrayê de stranên kurdî digotin hunermendên
jin û mêr ên ermenî bûn.
Îro
dema kurd bixwazin wekî berê dikarin bi hêsanî radyoyên xwe vekin, kovar û
rojnameyên xwe çap bikin an jî dibistan ji xwe re ava bikin?
Qanûnên serdema Yekîtiya Sovyetê çawa bûn niha
jî wiha ye. Rewþ zêde nehatiye guhertin. Bo nimûne li gundên kurdan dersên
kurdî têne xwendin. Tu dikarî rojname û pirtûkên kurdî çap bikî û
belav biki. Qanûn ango zagon rê dide. Lê bes tu dikarî di çarçoveya derfetên
xwe de van karan bikî. Ferqiyeta berê û niha ew e ku berê dewlet wan karan
ji kîsê xwe dikir, lê niha pêwîst e ku tu bikî. Heger aboriya te baþ be
tu dikarî berhemên xwe çap bikî an na wê ew berhem di bin dewþekan de bimînin
û birizin herin.
Heger kurd doza
perwerdehiya zimanê xwe bikin her wekî li Tirkiyeyê ev nabe astengî û polemîk
ne wisa?
Na tu caran nebûye
û bawer nakim bibejî. Dema kurd wisa bibêjin, wê ermenî bibêjin serseran!
Tu problem tuneye di vî warî de. Wekî min berê jî got jixwe kurd li gundên
xwe bi salan e zimanê xwe hîn dibin...
Em hinek jî behsa
edebiyatzanên me bikin. Bo nimûne
li gorî te rola berhem û nivîskarên klasîk li ser nivîskarên Yekîtiya
Sovyetê bi çi awayî ye? Tesîreke çawa li wan kirine?
Li gorî baweriya min
Edebiyata Kurdî ya li Yekitiya Sovyetê ji sifirê destpê kir. Tu peywendiyê
rewþenbîr û nîvîskarên me yên di salên 1930-40 an jiyan bi Kurdîstanê
re tune bû. Berhemên edebiyata kurdî yên klasîk jî hema bêje ji bilî
berhemên Ehmedê Xanî û Melayê Cîzîrî di destê me de tunebûn. Kurdên
Yekîtiya Sovyetê yên berê di nava vê tûnebûn û zehmetiyê de riya rast
dan pêþiya xwe. Beriya her tiþtî li ser Zargotina Kurdî kar kirin, ji ber
ku pê hesiyan ku dewlemendiya zimanê wan di folklor û zargotina wan de veþartî
ye. Berhemên folklorîk bûn bingeha Edebiyata Kurdên Sovyetistanê. Her wiha
Yekîtiya Sovyetê mecal û fersend da ku tevahiya nîvîskarên me yên berê
di akademiyan de bixwinîn. Erebê Þemo, Heciyê Cindî, Casimê Celîl, Eminê
Ewdal desteyek ji van nivîskaran bûn ku di akademiyên zanyariyê de xwendin
û bûn navên qerase di nava edebiyata kurdî de.
Bi riya van nivîskarên
me gelek berhemên baþ ên zargotina kurdî hatin berhevkirin û nivîsandin…
Belê
gelek berhemên hêja ku her dihatin gotin lê nedihatin nivîsandin. Bi giranî
berhemên folklorîk bûn mijar ji xebatên wan re. Ji wan destanên kurdî yên
edebî û zargotinî beþek gihîþtin roja me ya îro. Her wekî Destana Memê
Alan, hinek versiyon ango guhertoyên Mem û Zîn, Zembîlfiroþ, Ker û Kûlîlk,
Siyabend û Xecê hatin berhevkirin paþê jî ketin nav xêz û xetên pirtûkan.
Têkiliyên
edebiyatzanên kurd bi edebiyatzanên ermen re çawa bû?
Tesîra wan li ser me
gelek heye. Li ser min bixwe jî tesîra wan çêbûye. Wekî mînak di destpêka
zanîngehê de bêyî Lermotov ku helbestvanekî baþ ê ermeniyan bû þeva min
derbas nedibû. Min tevahiya helbestên wî ji ber kiribûn. Ji Ermeniyan dostên
min ên gelek nêz hebûn. Azmêkî Davidyan hebû. Êdward Edrêþan hebû. Ew
dostên kurdan bûn. Pêwendiyên me bi wan re her hebû û ew pêwendî gelek
xurt bûn.
Hêja
Tosinê Reþîd, gelek spas ji bo vê gotûbêjê..!
Spasxweþ birayê ezîz!
salihkevirbiri@hotmail.com