Hunermend  Cewad Merwanî: “Firotina çandê firotina namûsê ye!

SALIHÊ KEVIRBIRÎ, salihkevirbiri@hotmail.com

Cewad Merwanî; dii sala 1965’an de li gundê Boşata Farqînê hate dinê. Merwanî, xwendina xwe ya seretayî, nîvî li gund û nivî jî li bajêr bire serî. Xxwendina xwe ya bingehîn jî li Farqînê domand. Li gorî gotina wî, ‘salên wî yên surgûniyê’ jî çêbûn. Merwanî ji ber van sirgûniyan nîv salekê li Batmanê û nîv salekê jî li Diyarbekirê xwend. Di darbeya 12’ê Îlonê (Rezberê) de di dema lîseyê de laqayî pest û kotekiyan hat. Bi qasî sê mehan li Diyarbekirê di Enstîtûya Perwerdehiyê de xwendina xwe domand. Dema ku li Diyarbekirê bû, qeyda xwe li ‘Konserwatuara Muzîkê’ pêk anî. Kurtedemek di Radyoya TRT’ê ya Diyarbekirê de xebitî. Tiştê ku di radyoyê de jê hat xwestin, nekarî pêk bîne û dest ji karê radyoyê kişand. Ji ber ku jê dixwestin ew gund bi gund bigere û stran, awaz û kilamên kurdî berhev bike, paşî jî li tirkî wergerîne. Di sala 1984’an de di nava gel de dest bi karê hunerî û stranbêjiyê kir. Xebatên wî wekî Kaset û sêlik (CD) derketine pêşberî kurdîguhdaran.

Cewad Merwanî ev çend sal in ku jiyana xwe li xerîbiyê ango li Almanyayê didomîne û kar û barên xwe yên huner û stranbêjiyê li ‘Akademiya Çand û Hunera Kurdistanê’ didomîne.

Li bajarê Durena Almanyayê li avahiya Akademiyê em bûm mêvanê Cewad Merwanî....

******

Kekê Cewad, jiyana te ya hunerî çawa dest pê kir. Cara ewil tu li ku derê ketî nava karê hunerî. Yekemîn kilama ku te got kîjan bû?

Cara ewil ez nizanim ku min kîjan kilam got. Di malbata me de her kes ketibû bin bandora olî û hemû hecî û mele bûn. Dengê wan hemûyan xweş bû. Min jî demekê feqîtî kir. Ez diçûm ser banê mizgftê û min bang dida. Min qesîde dixwendin. Lewre min hingê kifş kir ku dengê min xweş e. Wê êlhamek da min. Paşê min dest jê kişand. Paşê ji bo ku bibim mamoste qeyda min li Enstituya Perwerdehiyê hate çêkirin. Lê min nedixwest ku ez wekî memûr û karmendekî dewletê bixebitim. Min dixwest ez serbixwe bim. Lewre jî min dest ji xwendina disitana mamostetiyê berda. Paşê ez ketim Radyoya Diyarbekirê. Di nava gel de pêşbirk ango çalakiyeke hunerî çêbû. Min qezenc kir û ez bûm xebatkarê radyoyê. Armanca wan a bingehîn jî ew bû ku xortên dengxweş ên kurd peyda bikin, wan bibin metropolan û di nava çanda tirkî de bihelînin û ji bo xwe û çanda xwe bi kar bînin.

Paşê teyîbek dan min û ji min xwestin ku ez di nava gel de bigerim û stranên gelêrî berhev bikim. Min jî nedizanî û ez li hemû herêman geriyam. Ji Xerzan heta Diyarbekir, Qulp û Sasonê gav bi gav geriyam û min stranên gelêrî berhev kirin. Min dixwest ez bidim wan, lê çend heval û dostên min ên bi navê Berzan, Salih, Mensûr Cahîd, Cewad nehiştin ku ez wan kilam û stranan bidim wan. Ji min re gotin: “Tu çawa çanda xwe difiroşî. Çawa ku mirov namûsa xwe bifiroşe” Wan ez razî û serwex kirim û min ev kilam û stran nedan wan. Paşê min ji xwe re hildan.

Te çawa dest bi hunerê kir?

Ez berê diçûm dawetan. Me bê saz û muzîk stran digotin. Piştî ku teknîk pêş ket, ligel hevalekî xwe me dest bi karê muzîkê kir. Navê hevalê min Hesen bû û ew kurxalê min bû. Ew hê jî karê xwe li Diyarbekirê berdewam dike. Wê demê me bala xwe dayê ku bi du kesan çênabe, me şagirtên nû girtin û me ew hîn kirin. Me di nava salekê de çend şagirt hîn kirin. Me bi kurdî dest pê kir. Ji ber tirsa ku kurdî qedexe bû hin caran jî me bi tirkî digot. Me nedikarî em navekî li koma xwe bikin. Ji tirsa polîsan me nedikarî em xebatê bikin. Li gundan em rehet bûn. Paşê ku gel hinekî em nas kirin û em jî hînî kar bûn, em bi ser ketin.

Bi qasî ku ez dizanim, tu ji malbateke dîndar (oldar) tê. Ligel dengbêjî, awaz û stranên kurdî, sewt û awazên tesewûfî û olî jî bandor li te kirine. Ez şaş im gelo?

Na! tu rast dibêjî. Malbata me ligel ku malbateke şoreşger û welatparêz bû, hewçend jî malbateke oldar bû. Babê min bixwe wekî hunermendekî şareza beyt û qesîde dixwendin. Ew dengbêj nebû lê dengxweş bû. Ez hinekî di bin bandora wî de mame. Melayên gundên me û yên dorhêlê jî bandor li min dikirin. Meleyek jî xalê min bû.

Me behsa bandorkirinê kir, hate bîra min. Wekî piraniya dengbêj û stranbêjan tu jî gelek behsa radyoyên kurdî yên wekî Erîvan û Bexdayê dikî. Ne wisa?

Rast e! Gelek tesîr li min kirine Radyoyên Erîvan û Bexdayê. Jixwe dengbêj û hunermendê ku bibêja Erîvan û Bexda tesîr li min nekiriye ne rast e. Min endam, bêjer û hunermendên radyoyê nas nedikirin lê  dengê wan kesan pir li xweşiya min diçû. Eyşe Şanê jî wekî hunermendeke jin bandoreke mezin li min kiriye. Mihemed Arif Cizrawî, Hesen Cizrawî, Şeroyê Biro, Kawîs Axa, Karapêtê Xaço û hwd. navên ezîz in ji bo min. Ez her dem feyza xwe ji van navan digirim.

Wekî din heger tu çend navan li van navan zêde bikî, dê tu çi navan lê zêde bikî?

Ji herêmê Mehmûd Qizil û Husênê Faro gelek bandor li min kirine. Babê min pîlakên wan distandin û min ku lê guhdarî dikir di hişê min de diman. ‘Kewê Ribat’ Şakiro hatibû Melezgirê û me carekê hev dît. Hevnasiya min bi Dengbêj Zahiro, Salihê Qubînî, Eyşeşan û Mehmûd Qizil re çêbû. Bi taybetî dostaniyekî min û Salihê Qubînî yê baş hebû. Baş tê bîra min şeva ku min terka gund kir, me xatir ji hev xwest... 

Te bi kîjanî re stran gotine:

Min bi Eyşe Şan û Xalê Fewzî re stran gotine. Lê ne tiştekî wisa wekî bername yan tiştekî din tenê em bi hev re rûniştine û me kilam gotine. Min ji bîr kir ez bibêjim. Rehma Xwedê lê be, bandora rehmetiyê Şiyar jî gelek li ser min heye. Ew yê vê dawiyê bû û bandora wî li ser gel jî hebû.

Em werin ser rol û girîngiya dengbêjiyê. Li gorî te çima ewqas girîng e dengbêjî û stranbêjî? Rola wê ya di çand û wêjeya kurdewarî de çi ye?

Salihê Bira wekî tu jî dizanî, ji ber ku arşîva me tunebûye em nizanin ka kilam û stran kengê hatine çêkirin û qewimîn kengê pêk hatine. Lê kilaman bandoreke mezin li ser gel heye.Yanî arşîva zindî ne dengbêjên kurd. Ji ber ku nivîsîn û tomarkirin li welêt tunebûye barê giran hemû maye li ser milê dengbêjan. Bi rastî em deyndarên dengbêjan in ku ew dîrok ji me re xwedî kirine.

Li ser wêjeyê jî rola wan zêde ye. Bo mînak strana Zembîlfiroş. Berî hezar salan li Farqînê dewleta Merwaniyan ava bûye û kilama Zembîlfiroş di wê demê de hatiye çêkirin. Lê em nizanin ku ew di destpêka avakirina dewletê de yan di kîjan demê de hatiye çêkirin, lê em tenê vê yekê dizanin ku dengbêj nebûna niha me kilama Zembîlfiroş nedizanî. Rola dengbêjan di parastina çanda kurdî de gelekî mezin e. Gava ku mirov bala xwe dide gotinên strana Zembîlfiroş mirov lê dinêre ku wêjeyeke gelekî balkêş tê de heye.

Eger em ji te bixwazin ku tu behsa bîranînekî xwe yê zarokatiyê ku li ser dengbêj an dengbêjiyê ye bikî, tê ji me re çi bibêjî?

Gelek bîranîn hene. (kurtedemek difikire, piştre bi bişirîneke zirav axaftina xwe berdewam dike) Rojekê Mehmûd Qizil û Eyşe Şanê hatin bajêr û her kes çû dîtina wan. Dê li sînemayê konser bidana. Em zarok bûn, em jî çûbûn ser dîwaran ji bo ku tenê ji dûr ve be jî em bikarin wan bibînin. Çawa ku melayketek hatibe wir û mirov here dîtina wê. Hewçend ku Eyşe Şanê bandor li gel dikir. Mehmûd Qizil jî her wisa. Rojekî xweş bû...

Dibêjin daweta bêdengbêj ne tu dawet e. Dîtina te çi ye divî warî de?

Daweta ku dengbêj lê tunebe, kêmdawet e. Baş tê bîra min, dema dawetek çêbûya û dengbêj û stranbêjên wê dawetê tunebûya, digotin; “Werin em herin filanderê, ‘daweta bêdeng’ heye...!” Ku dengbêj an hunermendek tunebûya tama wê  dawetê jî tune bû.

Ez vê pirsê ji tevahiya dengbêjan dikim. Lewre jî dixwazim tu jî bersiva vê pirsê bidî; Gava tu dest bi gotina kilaman bikî, wê bikaribî çend kilaman bibêjî. Kilamên ku te bi xwe jî çêkirine hene?

Kilamên ku min bi xwe çêkirine nêzîkî 55 heb in. Ku hinek kuta nebûne. Min hinek ji wan tomar jî kirine. Wekî ‘Dayîkê’, ‘Kekê min ê Penaber’, ‘Rojhilata Navîn’, ‘Gelê Kurdistan’, ‘Ew kî bû ev dil şiyar kir?’, ‘Evîndarî ne wiha ye’, ‘Mezra Botan’ û ‘Sazbendo’

Hinek jî hene ku min ji helbestên Meleyê Cizîrî, Meleyê Bateyî û Seydayê Dilbirîn girtine. Min ji wan re muzîk çêkirine. Ez niha nêzîkî 3000 stranî dizanim. Dibe ku ez hemû strana bi giştî dizanin lê qet nebe ez muzîk û awayê gotina wan dizanim.

Min bihîst ku tu berhevkirinan jî dikî...

Belê xebateke min a berhevkirinê heye. Min dil heye, stran û kilalên kurdî berhev bikim û bidim weşandin. Dê ev xebat, ji kilam û stranên gelêrî û folklorî pêk bê. Şêwaz, nota û awayên reqsên wan hemû dê di vê xebatê de hebin. Ezê heta serê sala 2003’yan amade bikim. Fikra min ew e ku navê pirtûkê deynim“Stranên Kurdî yên Gelêrî û Folkolorî” .

Cewadcan, ev demeke ku tu kar û xebata xwe ya hunerî li mişextiyê ango ji welêt dûr li xerîbiyê berdewam dikî. Zehmetiya xebata li dereveyî welat çi ye gelo?

Ji bo hunermenedek û ji bo nivîskarek, gava bixwaze karê xwe baş pêk bîne, welat baştir e. Ev deh sal in ku ez li Ewropayê me. Tu bawer bike, her şeva ku min serê xwe daniye û raza me, min di xewnên xwe de welat dîtiye. Ez hêjî hînî jiyana li Ewropayê nebûme. Ez hîn nabim jî. Her tişt sunî û beredahî ye. Tiştên xwezayî li vir tune ne. Ji bo hunermendan jî ev yek gelek zehmet e. Xerîbî zor zehmet e. Mirov dikeve nava tengasiyan. Li vir her cure derfetên teknîkî hene lê germahya gel û xebatê kêm e. Lê li welêt ne wisa ye. Ku xebata em li vir dikin heger me li Diyarbekirê bikira, ez bawer im niha 500 şagirtên min hebûn.

Mamoste Cewad, zor spas ji bo bersivdayîna pirsên me. Mala te ava...

Mala te avatir. Bi riya vê gotûbêjê ez dixwazim peyamek jî bidim. Ez hîvîdar im ku kesên li ser hunerê dixebitin, bila li çanda kurdî hûr bibin û lê xwedî derkevin. Bila berhemên xwe nedin talankirin û dizîn. Her wiha bila berhemên xwe yên gelêrî berhev bikin û bi pêş bixin.