KARAPET XAO: 50 MILYON KURMANC NIKARE LI MIN XWED DERKEVE!..

SALIH KEVIRBIR, salihkevirbiri@hotmail.com

Li p, ifr me Siyabend Ord heval me y kameraman Goran; li pa j, ez Mr Bilr Egd Cimo. Em ji Ervan ber bi gund Solxoza 4an ve diin. Egd Cimo israr dike ku em li gund piya xwe Dengbj Feyzoy Riza hildin wisa biin. Feyzoy Riza biraziy dengbjn bi nav deng eroy Biro Mecd Faris e. Dostaniya Egd Feyzo gelek ba e. Pit wr-miwirkirin erkirin, seyareya me dikeve gund li ber deriy mala Feyzoy Riza disekine. Her i qas li gel Feyzo jin kea w j dixwazin ku em derbas mal bibin, ay an qehweyek vexwin; em doza lborn dikin ku riya me dr e div em z herin. Pit maweyeke kin, Feyzo hat siwar b seyareya me bi ger ket. Deng Mihemed xoy dengzrn ji teyba texsiy bilind dibe:

...Ay l gul gula min
rna li ber dil min         
Gul nadim bi mal din
Ez ji ber Gul tm kutin...

Ji mehan meha berfanbar. Meha daw ya sala 2001. 12 meh. Ev e roj in ku ji Stenbol hatime Ervan. Pnc roj bn ku min ser guh ji dost hevaln xwe yn Ervan biribn. Sedema v yek j, daxwaza yna gund Karapet Xao b. Va ye di roja 6an de em ber bi gund dengbj efsaney ve diin. Gelo niha di i rew de ye?, H j dikare stran kilaman bibje?, Dema ku dest bi gotina kilaman bike, dikare heta king bibje?, Briya w aliy Erez, ango briya Deta Xerzan Herma Rekotan kiriye? Ji ber ku bi van pirsan ser xwe dinim, gotina Egd Cimo y bi reng, Salihcan! Malnemrat Karapet by vexwarina araq kilaman nabje. Ji br neke em eyek k j re bibin!..  Seh nakim. Goran dhna xwe dide ku deng ji min nabe, ber xwe dide Siyabend bi deng xwe y bilind gotina Mam Egd bi cureyek din dibje: Siyabend, li ber dikanek bisekine em ji Ap Karapet re araq bikirin.

Pit kirna eyeke ltrey ya votkaya rsan end pl j ji bo teyba min a tomarkirin, me dsa riya xwe ajot. Navbera Ervan gund Solxoz bi qas saetek dikine. Solxoz girday nehiyeya Emedzn ye. Emedzn navendeke dn ye mezin ruhan y tevahiya ermeniyn dinyay Karekn 2 li vir e. Ji ber ku gund Solxoz nzk Balafirgeha Ervan ye, bi gurniya deng balafirn ku radibin datnin em ketin nava gund.

Egd Cimo di sala 1955an de hatiye gund. Ji bo ku Karapet biwe Radyoya Ervan. Feyzoy Riza j, end caran hatiye civata Karapet. L ji ber ku gelek wext derbas bye, xwiya ye ku em ji hinekan pirsa mala Karapet bikin. Erebeya me hd hd die, pit re j ji bo pirs disekine. Ez dhna xwe didim maln li nava gund. Siphanelah! Tu ferqa van xaniyan ji xaniyn gund Serhed, Xerzan Amed nn e... Diyar e gundek mezin e. Ji sed zdetir xan dixwiyin. end gundiyn ku li dev deriyn xwe kar dikin tderdixin em xerb in. Mirovek ku emr w li dora 35-40 sal ye ber bi me ve t. Bi Siyabend re bi ziman ermenk xeber dide. Egd Cimo, Feyzoy Riza Siyabend wek ziman xwe bi ermenk xweik mijl dibin. Em dsa li texsiya xwe ya jihevket siwar bn li gor tarfa mrik ermen em n li ber heweke mezin sekinn. Egd Cimo di bin simblan re dikene. Ber xwe da min got:

- Ha ji te re mala Karapet Xao!.. 

Bel ev der mala Karapet Xao ye. Mala dengbj min zarokatiy. Fileh Era Rekotan, Dengbj Malbata Filt Quto. Kew Ribat Quling Deta Xerzan. Li binxet Dost Hesen Axay Cizraw, Lejyoner Fransay li Qefqasyay Xweawaz Deng Ervan.

- Hn bi xr hatin, ser seran ser avan hatin!..

Ev deng deng Srop e. Srop kur Karapet Xao ye. Emr w raser 60 sal ye. awa ku karkerek komir be endek ber ji heft qat bin erd hatibe, cil qirj l ne. Pit 4-5 deqeyan bi ken xwe y xweik Karapet Xao ber bi me ve hat. Li dev dr xrhatina me dike. Ew Egd Cimo kfxweiy didin hev. Hev qepae dikin. Em di deriy textn re derbas hundir dibin.

Text vexwarin hate dann. Li ser txt du e votka. Li Ermenistan, ne kurd ne j ermen, di civata mvann xwe de, by araq xwarin naxwin. Civata me di demeke kin de kemil. Egd Cimo Feyzoy Riza, Karapet Xao di navbera xwe de dane rnitandin. Siyabend li aliyek, Srob kur Karapet li aliy din rnitin. Bk neviyn Karapet j, hinek li dr me, li nzk dr rnitin. Goran j, pit keftlefteke giran kameraya xwe saz kir ronahiya w tekz kir.

d em dikarin dest bi sohbeta xwe bikin. Feyzoy Riza Egd Cimo bi kf eqeke mezin bi Karapet re ketin nava mijlahiyan. Ez pirsn xwe kontrol dikim. Hewl didim ku pirsa xwe ya pn ji Karapet bikim, beriya min dest bi van rzikan dike:

Zal dal bira bn
Behra Wan kaniya wan b
Deta M pirza hesp wan b
Diyarbekir korta gidiya b
Bismil cih deveiya b
Bir cih kf henek laqirdiya b
Ridwana Bav Temo cih gewr rinda b
Rex Belek j hesp wan b...
 

 50 milyon kurmanc nikare min xwed bike!..

 50 milyon kurmanc nikare min xwed bike!.. Di destpka sohbeta me de, bi v gotina Ap Karapet stye me xwar dibe. Dike ku em ji hal rewa ku stranbj, hunermend dengbjn me t de ne erm bikin. Dixwazim ku dengbj me sedema gil gazinn xwe ji me re bibje. Dest p dike li gor xwebjiya dengbjiy dibje:

95 sal in ku bi kurmanc dibjim. Ji bo kurmancan dibjim hevalo. Li welat kurmancan, d bav min kutin. Li hafa xwik biray min. Pit re ketim civata mezinn ern kurmancan, min ji wan re bi salan kilam gotin. x Sed er kir, er kurdan. Roma Re kok l an bir min! Ji bo v yek j, kul kesern min zde bn, di 25 saliya xwe de ez derbas Binxet bm. m Sr, nava kurmancn w der. Li Qamlo Hes mam. Kur min Srop li wir ji diya xwe re b. Li wir j, bm dost kurmancan, bm dost dengbjn kurmancan. Ev 56 sal in ku hatime Ervan, dsa j ji bo kurmancan bi ziman kurmanc dibjim. Ez li vir im, l dil mjiy min li welt e hevalo. Va ye tu dibn, ez bi ziman xwe j nizanim. Ez file me, l xwed xwedann min kurmanc in... Tu dibn min i qas ji bo kurdan kir. Va ye tu hal min dibn, ne ji bo lixwekirin, ne j ji bo xwarin heye... L dsa j, ez nemirime hevalo!..

Ber xwe dide Egd Cimo, bilr fqn li ser masey hildide dest xwe didomne:

 Tu dibn, ev bilr fqn Egd in. Ev 60 sal in ku Egd ji bo kurmancan li fq zirney dixe. i qas dengbj di radyoy de gotine, Egd li pey wan sekiniye ji wan re li fq bilr xistiye. Di tevahiya kilamn min de, fq bilra w ya xwe heye. L bi Xwed, Egd bje ne rast e j, ez dizanim ku bir ye. Gil gazinn min ji bo v yek ne Salih min... Hewce nake ku dirj bikim, va ye tu rewa me dibn!.

Bel, ji nava odeya ku em l rnitine, rewa wan zelal berbiav dib. Bhna feqr belengaziy j difriya. Du s rnitek kursiyn kevin ikest. Dolabeke camn w j ket. Sobeyeke teneke ya daran. Ligel ku hewa gelek sar e, tna sobey tuneye. Pit re em hn bn ku dar ku bixin sobey j tuneye. Gava ku der vedibe, hewayeke sar cemid li av biryn me dikeve. Li erd, berikeke ku mirov li dev deriyan j ranaxe raxistiye. Li dwr, end salnameyn ku du sal ber rpeln w qediyane. Di navbera min Siyabend de, radyoyeke kevnar... Titn li nava mal ev bn.

av min die ser Karapet dengzrn. Ligel xizan belengaziy, di ry w de heybeteke mezin. Kif e mr ber ye. Zilam civat caqiyn giran. Dengbj kilamn mraniy. Hindik be j, r simbl w hatiye. Cakt, pantor lik l ye li hev nakin. Caktek n spxz, ji ber ku cakt mezin e, destn w xwiya nabin. Pantorek re, lekek gewr ji dvla sol ve imikek heye di piyan de. Diyar e her yek ji hla kesek ve j re hatiye kirn.

Min ji br kirib, w gav hate bra min. Yekser rabm ser xwe lik ku min li Stenbol j re kirb min ji entey xwe derxist radest w kir got:

-Ev pk ya te ye Mam Karapet. Ne layq te ye, l tu li qisr nenihre.

Kfa w hat, kenek zirav xwe li ry w pa, got:

-Mala te ava kur min, l te ji min re ima araq nean. Mirov li vir gava die mala camrek, araq bi xwe re dibe... 

Egd Cimo bilra dest xwe datne dibje:

-Aniye Gerabt! Salih bira ji te re araq j aniye. Araqeke mosqov!

Karapet:

- ba e heyran, rehma Xwed li gora miriyn w be...

 

Ez 102 sal me dosto!

Ber xwe didim, di navbera me de qisedanek dest p dike:

-Mam Karapet, niha tu awa y, hal te i ye?

-W hal min awa be? Va ye emr min b 100 sal, ne wisa?

-Er, em bibjin, nzk 100 sal?

Dest xwe dirj berka xwe ya cakt dike, bi awayek hrsby:

-Weleh, 102 j, va ye paseporta min. W i bi min bibe? Xwed Teala ev kilam dane min, min ji xwe re kirine. Ez camran xraq dikim, kfa wan tnim. Camrek t mala min, para w didim. Ne wisa Egd? Ez dibjim, Hn ser avan hatin! ev e min titek din j nekiriye...

-Tu dibj, kf kfa min e!..

-Heyran, titek min tuneye ez bidime we. Ez ev im. Dibjin, Hinek ji mal xwe, hinek ji can xwe.

Ez dixwazim ew hd hd were ser wan rojn ber. Rojn ber yn dengbjiy. Civatn ber. Gelo gava ku Karapet Xao li Deta Xerzan b, li Krahiya Biriy, li Gund Bilder Hethetk b, dmeneke awa derdiket hol? W gav dengbjn awa hebn? Navn wan i bn?

Dest p dike dibje:

Dengbj me heb yek kor. Fileh b, nav w Sako b, Sakoy Kor j re digotin. Axa began diande pey. Yek extiyar j, bi destn w digirt, gund bi gund digerand. W kilam ji ber xwe ve dikirin. Sako ji her du avan hafiz b lo! Li gundn Filt Quto dima. Gundn Hethetk Bolind. Li Hethetk j, du bavik hene; bavikn Era Rekotan; Mala Xalo Mala Quto. Wek min got, axa diandin pey. Di Sala Ferman de. Behsa sala 1915an dikim. Li Farqn begek heye. Farqn j, bajarek delal e, bajarek Diyarbekir ye. Ji Pira lih heta Farqn 15 klomtro ye. Li Farqn, begek heye, Behram Beg. Beg dine pey Sakoy Kor...

-Fetah Beg Mr Xrzan j heye, ne?

Er l. Fetah Beg Mr Xerzan li Zoq rdin. Behram Beg li Farqn ayr ye. Hing hikmat tuneb. Qaymeqamt li Zoq b. Neyse, ev dengbj Farqn mala Behram Beg. Go:

 
Ferman e
Li Stenbol er e
Li Eden li fila dane
Sal qelib dora sal
Dora sr van deran e
Ez bi hafa gund Cano ketim
Bi mil zilaman girtin
Ji qul keviran ji nava zadan dikiandin
 
Kfa Behram Beg t. Sako erm nake, kor e.
Kilama xwe diguhze dibje:
 
Beg min ez me Bedls li w sirt
Giran e esker v ris bi ser de girt
Mihacir ji bajr derketin bi hsrt
Nizanim ev i dem e i dewran e
Mihaciran snorn xwe vedane
fila li ser zik tr b kutin
Ev mihacir temam li ol bxwey mane
 
Beg got:
-Sako, ev neb!

Sako got:

-Beg min ev j tewna w ye! Heta vga kfa te dihat, tu bi v xeber ima aciz dib? Ev j, cewaba w ye.

-Wek din dengbj hebn?

Yek misilman j heb. Xweddan b nav w. Li gund me Bilder dima. Gava w kilam digot, ez bik bm. Min li ber dewar-mewaran kilam digot, kilamn keik meikan. Min ne ji axa began re, ji xwe re digot. Min kilamn bereday digot. Min kilam ba dizanibn.

Gelo Karapet Xao dengbjiya xwe ji k girtiye. Wek t zann, di dil her dengbj de prek, hezkiriyek, dengbjek mezin heye. Karapet feyza xwe ji k girtiye? Di bin bandora kjan dengbj de maye?

Wele hema ji s pa temam kilamn min in. Min ji kes kilam negirtine, exleb kilamn min in. Jixwe Sakoy Kor b Xweddan heb. Wan kilam digotin, min nedigot. Min digot, l min li civatan nedigot. Min erm dikir li civata camran kilam bigota. Min ji xwe re li ber dewaran digot. L dsa j, wek min nikaribn bigotana. end kilamn wan n xwe hebn. Min zehf zanib camr, qey dikaribn wek min bigotana?! Ji bav wan zde b wek min bigotana. L weleh min erm dikir li civatan bigota.

Dsa gotinn w dibirim dipirsim:

-Tu end kilaman dizan, tu heta king dikar bibj?

Ku bne bra min, heta heye dikarim bibjim. Ku bihitana, ne du roj, ne s roj, min dikarib heta du mehan kilam bigotana. Min kilamn zilaman bigota, kilamn mraniy. Ez dengbj kilamn mraniy me hevalo! Gaz min dikirin, ez dim Radyo Komt. Li vir, ji min re digotin, V bje, v bje!. Li radyoy digotin, Ev nabe, ev nabe, ev nabe. Ez v gav j dest p bikim, ku newestim, heta 300-400 kilam dikarim bibjim. Me y xwe rehet bikira, saetek dudu me y dsa bigota. Gotineke me kurmancan heye; dibje, Bira birat ye, bazar beyan ye. Her di v toprax de, li ti der, kes nikare wek min bibje.

Karapet Xao di 25 saliya xwe de Deta Xerzan, Rekotan, Bir Misirc (Gurdilan) terikandiye derbas Binxet bye. Heta sala 1946an, li Qamloy maye. Di 1946an de j, tev jina xwe Melek Xanim kur xwe Srop ber xwe dide Ervana Ermenistan. Di ser bin gotina xwe de, behsa Xerzan Rekotan dike. Gelo i qas briya wan deran kiriye? ro bihitana, gelo w biya wir? Werin em bi hev re guhn xwe bidin bersiva v pirs:

Weleh lawo, ji Diyarbekir heta Biriy, Rekotan Pira Batman gund bi gund, kan bi kan ez nas dikim. Ha v gav camrek kur camran bi mil min bigire bibe, ez yek bi yek nav iya, det, newal kaniyan bibjim. Hema ew dera roja ku d bav min kutine ji w roj ve min nedtiye, ble weleh ku min bidta, ba b. awa di sala 1915an de, bav min kutine, ez ji Bilder derketime. Tu zan, ez ji Bilder me Salih... Wan filehn xwe kut, ez derbas gund Filt Quto bm, w fileh xwe nekutin. Dest neda filehn xwe. Em li w der xilas bn.

Di v navber de, me j xwest ku ew kilamek ji me re bibje. Egd Cimo kete nav gotin xwest ku Karapet kilama Filt Quto bibje. Va ye bi bilra Egd Cimo kilama Filt Quto ji w deng qirase efsane. Feyzoy Riza j, destr digire benda duyemn dibje:

 
....Heylo heylo heylo heylo heylo heylo
Heylo heylo heylo heylo em reben
em digo Filto lawo li maltka karwan xwyo
Daniy Kaniya Badere lawo ser avyo em reben
Dib, Filt Quto gelo digere dsa li xirabiy em reben
em digo, Filto lawo dil min w dil dibyo
Ne min go, nee piya van ter talanan
De ters tali gune ne av
Jin zarok wana li r ne lo em reben....
 

24 saetn Karapet Xao

Gelo 24 saet, ango rojeke Karapet Xao awa derbas dibe. Ser sibeh radibe i dike? Di baxe hewa xwe de andin kolan dike? Wek ber kilaman dibje? Civata w dibe? Tkiliyn w gundiyan awa ye? Li gund wan, kurd hene, an na? Em dixwazin dengbj me bersiva van pirsan bide. Dide j:

Ez i bikim? Carinan heta var dikevim bin lihf serma ye. Agir tuneye. Ku germ be, ku dinya germ be, diim nava gund. Hinek extiyarn wek min hene, diim ba wan. Em bi kaxizan dilzin. Em wext xwe dibornin. Wek evbihrk ha! Te fm kir? Heta dibe var, dsa em tn mala xwe.

-Kar bar nava bxe j dik carinan?

ii?

-Kolan j dik carinan, kolan?

Oho! Xwed ji te raz be, tu henekn xwe bi min nak! Tu dibn Egd, Saliho pirsn awa dike?

Li ser v gotina Mam Karapet her kes dikene. V car kur w Srop j dipirse:

Nava baxey xwe da diixwil?, dibje?

Wileh lawo, car ez hew dikarim! Ez ixwilme mesela 50-60 sal. car dora xebata kur neviyan e.

Gava ku behsa xebata nava bxe t kirin, Egd Cimo yekser dikeve nav dibje:

Karapet, tu zan hezkirina te di dil min de i qas heye. ax ez hatim vir pey te. Ji bo xebata radyoy. Kur te j, li ba te b. Bmane, mer di dest te de b ez hatim, rast e?

Wisa ye Egd! dibje Karapet

Me nasiya xwe w gav da hev...

Hing Casim b, Xell Mradov b di Radyoy de.

Er, l ez hatim pey te. Pit me nasiya xwe da hev, te mera xwe dan, hat cem min. Te kilamek got. Min got; Camr, ez li te digerim!

Dsa kenek biteql di nava odey de olan da.

Gund Karapet Solxoz

Solxoza aran, ango bi nav n Vozkhader, gundek ermeniyan e. Bi qas saetek nzk paytexta Ervan ye. Her wiha gund end klomtro nzk Balafirgeha Ervan ye. Gund ji 130-150 malan pk t. Gund wek tevahiya gundn li Ermenistan di nava xizan belengaziy de digevize. Li gund, andin xwedkirina heywanan t kirin. 6-7 maln kurdn zd j, li v gund hene. Beriya ku em bipirsin, Mam Karapet dest p dike navn kurmancn li gund dijimre:

Mala Hesen, Mala Dewr hene. Dewr mala xaltiya te ne, ne wisa Egd? Kur Pae maye. Zar Derw; xan, Emer Ehmed j ne. Du kurn w mane. Kurn Hesen mane, yn erf mane. 

Dipirsim:

Tne civata te, carinan tu ji wan re kilaman dibj? Li te dipirsin?

Na camr, i civat, i hal? Mir ne, kesek nemaye, dibje.

Dengbjiya ber / Dengbjiya ro

Gelo dengbjiya ber dengbjiya ro, gava ku mirov bide ber hev, w dmeneke awa derkeve hol? Dengbj ber ba b, an ro? Guh me li gotinn dengbj sedsal ye:

Lo lawo, qey dengbjiya ber ma? Ber jixwe axa bn dengbjan j ji wan re digot. Ku dengbj li gor dil ax bigota, ax dengbj jin zarokn w xwed dikir. Deng t te? Axa beg bina k der, dengbj xwe bi xwe re dibir. Heger li ba axay din dengbj hebya, w her du dengbj bi hev re bigotana, heta zora hev dibirin. W dengbjan kfa axa beg xwe bianiyana. Ev civatn ber bn. Civatn cimaet em dibjin. V gav bye hikmat, bye radyo.

Kur w Srop dipirse: Tu dibj, dengbjiya ber nemaye?

Na lo, ka ew dengbjiya ber? Malnexirabo, wele gava em din civatan, ji heft gundan dihatin hafa me. Kes w roj li mala xwe nan nedixwar. Her kes dib mvan mala ku em l bn. Dewleta xelq b ku civata dengbjan bidtana. Di civata dengbjan de, mirovan nivk dixwar, penr dixwar, savar got dixwar. Daweta bdengbj daweteke mir b.

Mam Karapet nahle ez pirseke din bikim, eya xwe ya araq dadigire, dixwaze Egd Cimo Feyzo j dagire. Feyzo ji hurmeta xwe naxwaze vexwe. Kur w Srop j, amay maye ima em araq venaxwin, bi misilmaniya me ve girdide. Karapet eya xwe hildide, bi Egd Cimo re sohbet dike dibje:

Kilam zilamek mrxas e, xelk li ser dibje.

Egd dagire, em 50 gram vexwin. Feyzo, tu bimir j, tu y kasek vexw! Egd, hikmeta ermeniyan guh neda me. Egd dizane, ez ji vir bi piyan dim Radyoya Ervan. Min bikira qareqar, heta ruh min derketa.

Makne, an j erebe tunebn ku tu peya diy radyoy?

Makneya i, hal ? Qey tu perey min heb ez bi makney bima? Heger end banqinot perey min j hebya, min ji ks xwe araq j bikiriya...

Egd Cimo:  Rast e, araqa xwe dikir cba xwe dian. Dixwar, pa digot.

dsa j nedihitin ku kilamn mraniy, kilamn zilaman bibje, ne wisa?

Ha rehmet li gora miriyn te! Wisa b ha! Digotin, kilamn keikan bibje. Kuro, min i kilam gotin, haya min ji komnstiy tuneye. Dibjin, Ev na!, Ev na! Min kir nekir ne bi dil min e. Ez i bjim heyra? Kurikek bi min re ye, bi ereb me bi hev re xeber dida. Bi ereb gote min, Xal Karapet, tu filan kilam nizan? Min j re got, Lawo, wele ew kilam h di sala 1915an de min li ber g, li ol min digot, l weleh ne kilama zilaman b. Min go, ev ne kilam e, eyb e ez bjim. Kurik ereb aciz b ji min re got, Di diya wan nim, bibje, jixwe ew fm nakin kjan kilamn keikan e, kjan yn mrxasiy ne. Pit re min dest p kir, min kilama Zemblfiro got. Hem li dora min civiyan. Fileh j hebn, misilman j hebn. Ez bi filek nizanim. Ji hev re dibjin, Hdakrkr e, hdakrkr e. Ez i zanim hdakrkr i ye?

Hdakrkr e, yan ecb e dibje Srop.

... Yek ji wan dibje, Tu awa hn by?, yek dibje, Yaz xwendina te heye? Min got, Weleh nav sv pirteqal j ismet nizanim! L min got, Ez dikarim v gav li ser te kilamek bibjim. Min j re got, Tu dizan kilam i ye? Zilamek mrxas e, xelk li ser dibje. Kilamn miriyan baqe ne kilamn zilaman baqe ne, min ji wan re got. Wele min got. Ez bi piyan dsa hatim mal. Hinek hevaln min hebn li nava gund. Ji min re gotin, Me got, v kilam, v kilam bibje, te ima kilamn ku me xwest negot? Min ji wan re got, Lawo nahlin, qy ez i zanim. Ez reben Xwed bi hikmat nikarim! Wisa em ji hev xelas bn, car em vga azad in. Kjan em dixwazin em dibjin, ne wisa Egd?

Dsa eyn xwe li hev dixin. Di v navber de, Karapet Xao ber xwe dide Feyzoy Riza j re dibje:

Malnexirabo, min digot, t berxek ji min re bn...

Feyzo l vedigerne:

Bihar, bihar Ap Karapet.

Pirseke din l dikim:

-Mam Karapet, va ye li ba me rnitiye, Mr Bilr Egd Cimo. Ji bo te mirovek awa ye?

Dibersivne:

Egd Cimo, ez me daweta kur w j. Li Zeytn. Rast e, Egd mr bilr ye. Birinciy wan Egd e. V paiy yek misilman j heb. Nav w Xell Evdile b. Bes wek lal digot, end meqam digot disekin. Bilra Egd xurt e, bilra adet ye. Li v welat Egd e. Digotin, aml Beko l dixe. Piek kubar b. Xwed ji kubaran hez nekiriye. Rojek hat mala min, w li mala min raz. J re distrm j. Ji min re dibje, Karapet, nebje yek bik hatiye mala min. Min j re got, Heyra, Xwed mezin e. Xwarina me ev e, va ye ev j ciy te ye t raz. Egd ev 60 sal e l dixe ba l dixe.

Dipirsim: Em kilameke din nebjin?

Kfa w t, dest bi kilama zet Beg dike:

 
Hay l hay l hay l hay l hay l mro
zet Beg tu paay kurda y btedbro
Dib, roja me derket ji Gola Krs
Lawo ji xwe re ji Sabilat
Bila kula Xwed bikeve ber mala
Waliy M, Cendirm Krs, Yzbaiy v Xelat
awa li pey bav Salih torin l li mal
Ketine Welat Serhed, ketine taqbat...
 

Dengbj Malbata Filit Quto

Hd hd em tn ser Era Rekotan serek wan Mala Filt Quto. Wek ku Karapet Xao dibje, bi saln dvedirj ji Malbata Filt Quto re dengbj kiriye li gor gotina w, bi xra kilam dengbjiya xwe ji mirin kutin rizgar bye. Behsa wan rojan dike:

Pio Hesen kur Filt Quto ne. Birayn hev in. Ew axa beg bn. Memleket di destn wan de b. Ez ji te re dibjim, her yek ji wan xwediy 25-30 gund bn. Ez yek fileh bm. Min cot wan dikir, li ber ga gamn wan bm lawo!.. Din piya ter talann xelk. Jhat tifing bn. Wele camr ji min re ba bn, min dewarn wan xwed dikir. Min nedikutin. Min ji wan re kilam j digotin, gezek nan didan min ha!..

Di van salan de, min li ser bav wan Filt Quto kilam kir got. Kilama Filt Quto Mam El Etmank. Ev kilam kilama Rekotiyan Etmankiyan e. er li ser Bazinbeleka mil El pkt. Li Kevan Qre, Delana Pao erek giran pkt. Filt Quto li wir ji hla Etmankiyan ve t kutin. Ev j, dibe sedem ku Era Rekotiyan li Era Etmankiyan were xezeb. Etmank ji Bedls hatibn. Bar wan xw b ji ser Deta Xerzan Rekotan bar xwe ji bo firotan dibirin Diyarbekir. Welhasil, pit ku Filt Quto t kutin, Rekot ji Etmankiyan 52 kesan dikujin. Jixwe 55 kes di karwan Etmankiyan de hebn. 3 heb ji wan sax difilitin. Ew j; Ji Mala Xiz Rel n, Ji Mala Seyd Silman Tlo ji Mala Em Resl Blik. Kilam ji dev diya Filt Quto em ve t gotin, ku cara ewil min gotiye ro gelek dengbj j dibjin.

Dengbjiya baraq ne xwe e.

Ez pr dibim, dil pr nabe!

Di v navber de, dibe teqereqa eyan. Karapet Egd Cimo dest bi vexwarin dikin. Bi kf eqeke mezin eyn xwe li hev dixin. Mam Karapet dhna xwe did ku bi mereqeke mezin li w eya li destn w dinihrim, gotin tne ser vexwarin serphatiyeke xwe vedibje:

Misilmanan araq venedixwar. Ne wan dixwar, ne j dihitin ku em bixwin.

Bi v gotin re dsa dibe hrehra me, em dikenin. Dipirsim:

Tu heyfa wan salan hiltn Mam Karapet?

Axaftina xwe didomne:

Ji dir du kes hatin, hatin Korbilax, mala x El. x El x misilmanan b. Kur x hate pey min ku ez li civata wan kilaman bibjim. Ez m, ez ji wan re bistirm. Ez ji wan re du evan kilam bibjim ew pekek araq nedin min, qey wisa dibe? Titek tew e, ne wisa Egd? Di bext min de, min dt du heb pakre (leker ser snor) hatin. Esker rs in. Du e j araq bi xwe re ann, li ser maseya ku ez l me dann. Ez j fileh, ew j fileh in lo! Me her siyan araqn xwe vexwarin. Deng min j veb. Her du eskern rs rabn n. Ez mam bi ten di nava wan de kilamn xwe dibjim. Di w navber de, jinn wan hatin eyn ku me p araq vexwaribn birin avtin poxan. Ez j dibnim. ex El w gav b destmj. end deqe n de hat. Ez li tenita w me, ew x e, ez j meriv im, ne wisa? Ji ber ku jinn wan eyn ji dev me birin avtin, ez aciz bbm. Min got, x El. got, Leb. Min got, x El, tu dims dixw? Got, Dixwim. Min got, Tu mewjan j dixw? Got, awa mewjan naxwim? Min got, Tu sincoq mincoqan j dixw? Got, Er, dixwim! Min eya araq hilda dest xwe j re got, Ha ev j, ji w ye ha; ev j, wek mewja ye! Min got, ex El, ka i di v ey de heb, jinn we bir avt. Tu her malek, tu zan tu k y mala k. Wek qeweta xwe bixwe, xwe serxwe neke. r xelk neke. er neke. Dhna xwe bide xwe. Ev av ne heram e, ev j, ji mewjan bye. Hn ne ba in, ne ba? Du rojan li wir mam. Me qareqar kir ji wan re, tra dil xwe kilam gotin ez hatim mala xwe. 

Gava ku mijl dibe, kuxtekuxt p dikeve, li ser hev dikuxe. Ber xwe dide Egd Cimo j re wisa dibje:

Ez pr dibim, dil pr nabe Egd, di diya xwey nim!...

Dixwazim p li damar mraniya w bikim, dipirsim:

Ji te re bibjin, Dev ji dengbjiy berde, d kilaman nebje., tu y i bik?

Dikene, av l zoq dibin. Bersiva w pir balk e j:

Y ku wisa bibje, ismet aqil di sr de tuneye. Kuro, jixwe ne def bi min dibe, ne j zirne. Egd li mey, fq zirney dixe, ez j kilaman dibjim. Ev bi min dibe. Xwed Teala dengek daye min sermiyan min j ev e. Baqe titek tuneye... Dengbj zirnelxistin bi para me ketiye, em dibjin l dixin. Y te j, qelem nivisandin e, ne wisa Salih min. H j hn lave nakin, hn ne qayl in, em we xraq dikin hevalo!.. Ez awa dev ji dengbjiy berdim, min awa 101 sal kiriye? Ji dengbjiy! Tu j, kilam strann xwe bibj, t j, 100 sal bik... Heta ku li ser piyan bim heta ku bikaribim, ez bibjim.

Gelo ji dengbjan k diecibne. Ji bo w kjan dengbj zor jhat ne? Em kesn li civat bi bersiva w a metel dimnin:

Li v welat, dengbj li ser xwe nabnim. Li welat derve j, y ba j, jixwe ne ber rehma Xwed. Li Araks Solxoz, Feyzo li malek got, xwe kir camr. Marf Dengbj j hatib wir. Gava Feyzo got, deng w y cehalan b ha, wek deng min ber. Min eroy Biro j dtiye, min rehmetiy Mecd Faris j dtiye. Ew ne dengbj bn! Mihemed Arif Cizraw Xezal xezal. dibje, hew! Ew dengbj min got heb, Sakoy Kor, ji z ve miriye. Sed Cizraw heb, ji Drik, gund Endwer b. W j, end heb kilam digotin. Li Tibls hevalek min heb, hema heval b ha! eroy Biro j, li wir b; dengbj dikir. Em bi hev re li Tibls bina mala zdiyek dewlet, ango dewlemend. Heta 11 ev me y ji w mal re bistira. Tev Koma Ssika Simo j me digot. Koliya Naftalyan j heb di nava kom de. Me ew deran. Rojek min ji eroy Biro re got, ero, rehme li bav te, em herin malek kilaman bibjin. Weleh camr nehat...

Kaws Axa beriya me kilam digotin. Gava Kaws Axa kilam digot, ez 4-5 sal bm. Di sala 1924an de, mir. Kaws Axa kilamn zilaman digot. Li ba min k kilamn zilaman bibje, ew dengbjek ba e. Kilamn keikan ne tu kilam in lo. Dengbj kilamn eq keikan bje, ew ne dengbjek ba e. Li van iyayn han, dengbjn ba hebn, l min tevan nedtine. Dixwazim bibjim, li ser xwe v gav j dengbj nabnim. Bi kilamek du kilaman dengbj nabe hevalo! Dengbj ew e 7 ev 7 rojan kilaman bibje, l h j kilamn w xelas nebin. Ez mehek li ser hev j bjim, kilamn min xelas nabin...

Karapet wek zarokan kfxwe e. Ji kf henekan nizane i bike. Ber xwe dide Feyzoy Riza j re dibje:

Feyzo, ka kilameke xwe ji mam xwe re bibje, min tu hn kiriy, div tu ro ji min re bibj. Ez bimirim, div tu ra min biajoy. Her du mamn te eroy Biro Mecd Faris j xwe digotin. Deng wan xwe b ha...

Wele rast e Ap Karapet, tu mamoste hostey min . dibje Feyzoy Riza.

Feyzoy Riza dest p dike, bi bilra Egd Cimo kilama Salih Nr dibje. Di benda duyem de, Karapet maf gotina kilam hildide dest xwe:

 
 
Nr dib, Saliho rebeno dil min
Ji v bi dinyay qet tunne
Saliho lo ay pismamo lo
De rabe malik ji mala mrat lo lo lo
Wele xwedan xra li gund me qet tunne
awa dest Salih min xistin dar kelem
Diyariya Diyarbekira ewit lo dikutne
Dib wez tl li ser tl bijidnim
Wez Salih xwe ji hepsa Cimryet bi zor dernim
Saliho lo ay pismamo lo
De rabe ji emr xwe de ardeh saliyo lo...
 

Ser sibeh, em ketibn r, hew me dt ji ber civata xwe a Mam Karapet bye var. Em ji sohbeta w tr nebn. Beriya ku roj here ava, ez dixwazim ku em derkevin dervey mal li der dor bigerin bi hev re wneyan bikinin. Em derketin derve, hewayeke sar cemid heye. Gund Karapet nzk snor Tirkiyey, li hafa iyay Agiriy ye. Lew re j, tlefna min a ku pit hatina Ermenistan nedixebit, snyal da. Min dhna xwe day ku ji w gund xeta Turkcell dikine. Yekser min xwest ez srprzek bikim li Dengbj Salih Qubn y li Batman bigerim, da ku bi Karapet re bidim xeberdan. Dengeki qiciq ji telefon hat: Aradiiniz kiiye imdi ulailamiyor. Ltfen daha sonra tekrar arayiniz. (Em niha nikarin xwe bigihnin kes ku hn l digerin. Ji kerema xwe re pa careke din bigerin.)

Em gaveke din vegerin Ervan. Ji ber ku r ne xwe in. na ev xerabtir e. Lewma li ser piyan dixwazim Karapet end titn din bibje. Dsa behsa wan rojn ber dike. Behsa Sed Axay Cizraw, behsa erma xwe ya kilambjiy dike:

Li Sriyey, li bajar Qamloy, min bi Sed Axay Cizraw re digot. Min li welat me, li Diyarbekir, heta Binxet ji wir j heta Ermenistan min li her der kilam gotine.

Li Rekotan, em herin ji kur axay me re keikek ji gundek bnin. Min j, bi ser hesp jina ax girtiye. Yek fileh yek misilman hevaln hev in. Wek koekan direqisn j. Ew dine dawetan, ez j bi xwe re dibirim. Y fileh kilaman nizane, y misilman kilaman dibje. Dizanin ku ez li ol, li ber dewaran kilaman dibjim. Kilamn bereday ha, kilamn keik meikan. Her du hatin dora min, vir de w de gotin. Kurik, tu di diya me n, t kilamek bj! Ez erm dikim. Ez kilamn li nava mirovan?! Min kir nekir, heyra fde nake. Rabm min kilamek got. W ax 15-16 sal bm. Nay hi min min kjan kilam got. Ew dawet xelas b, em hatin.    

Dsa li wir dreke filehan ten heb. deka filehan heye 50 roj. Ya misilmanan 30 roj e rojiya wan, ya filehan 50 roj e. Li Rekotan Biriy, i qas qz xort hebn, hem hatibn w dr. Dreke zehf mezin b. Temam dengbjan j din w dr. K ku biya, nan xwarina xwe bi xwe re dibir. Y ku neaniya j, li wir dr nan diday. Ode j zehf bn, her kes li wan odeyan radiza. Li wir, dsa kilam bi min dane gotin. Kfa wan zehf ji min re hatib. Ez zaro bm min kilamn kurmanc digotin. Jixwe gotineke j, bi filehk nizanim.

Rbendan 2002 rvan Ermenistan

Jrenot: Beek ji wergera pirtka Bir igligin Yzyili: Karapet Xao ya Salih Kevirbir ku di adara 2001 de li Stenbol ji hla Weann S ve hate weandin...