Portreyeke cihêreng ji Tiblîsê ber bi Bûdapeþteyê: ‘Dayê’ ango Altûna Letîf


SALIHÊ KEVIRBIRÎ, salihkevirbiri@hotmail.com
 

Kurdên me yên li paytexta Macaristan Bûdapeþteyê wê wekî ‘Dayê’ dinasin. Ligel ku nêzî 300 kurd li vê derê jiyana xwe didomînin û piraniya wan wê nes dikin jî, kêm kes navê wê yê rastîn dizane........

Emrê min 54 salî ye. Navê min Altûn e ez keça Letîf im ji Qozilcê me. Paþê em çûne Gurcistanê li bajarê Rûstewî dijiyan û niha ez li vir im. Çar zarokê min hene. Du kur û du keç in. Kurê min zorab doktora xelas kiriye û li ser dîroka kurd û welatê kurdan doktora girtiye. Li vir mamosteyê zanîngehê ye. Wî dersa zimanê îngilîzî jî dida. Ew bi îngilîzî, rûsî, mecarî, gurcî, almanî û erebî dizane. Keça min nazê jî bijîþka diranan e.  Ew li Sandîdîborgê ye. Kurê min ê ortê jî li Petersburgê ye. Keça min a biçûk jî li vir e û dixebite û ew bi kumputerê re elaqedar dibe û bi îngilîzî jî dizane. Ew dixwaze xwendina xwe bidomîne.

Dayika Altûn, beriya her tiþtî dixwazim wekî malbat we nas bikim. Malbata Aloyan ji ku ye û ji ku derê hatiye?

Babê zarokan ji Ermenistanê ye. Eslê me Botkî ye. Navê babê Zorab Eslan e.

Hatina we ya ji bo Gurcistanê ji ku tê?

Ji Tirkiyeyê tê.

Hûn ji Serhedê hatine?

Malbata min ji Serhedê hatiye lê Babê Zorab ez bawer im ji dorhêla Cizîrê hatibe. Ji ber ku xeberdana wan wisa ye. Piþtî Þerê Sala 1917’an ku qira êzîdî û ermenan hat.

Em giþ bi hev re hatin Ermenistanê lê babê min gava hat çû Gurcistanê.

Li Qefqasan ango piþtî hatina we ya ji Serhedê we kar û barekî çawa dikir?

Em li gundan dijiyan. Em Kolxoz bûn, Solxoz bûn û dixebitîn. Me abûra xwe dikir.


Kolxoz û Solxoz?

Kolxoz dema giþt dixebitin, paþê aþxuran re didan. Paþê hesab didan kî çiqas çi bistîne hesab dikirin. Paþê heqê xwe distandin. Solxoz jî bi pere dixebitîn û meh bi meh pereyên xwe distandin. Solxoz hindik bû û paþê jî hemû bû bi pere.

Yek rencber bû yek jî?

Rencber cuda ye. Kesê ku diçe ber pez. Dîsa jî kolxoz e. Karê rojê distînin. Serpayîzê heqê xwe distînin. Kesên din jî meh bi meh pereyên xwe distînin. Ew jî solxoz bûn.

Hata kîjan salê hûn li Gurcistanê man?

Hatanî vê gavê jî neferên me li Gurcistanê hene. Malê me hene hewanên me hene. Em bi mêvanî hatine vir. Kurê min Zorab li vir dixwîne. Di fonda sorûs a cûda de dixwend. Li Gurcistanê zanîngeh xelas kir û hate vir ji bo ku dokterayê bixwîne. Li vir kar dike em hatin vir û me jê hez kir. Li vir jî gelek kurd hene.

Ev bû çend sal hûn li vir in?

Ev bû sê sal em li vir in. Lê kurdê êzîdî tenê ez û kurê xwe li vir in. Kurê min ev sala heftan e li vir e. Lê têkiliyên me bi kurdên misilman re gelek baþ e. Tên û diçin ji axaftinên wan jî em dizanin ku em ji serhedê ne û têkiliyên me baþ in.

Jiyana we li vir çawa derbas dibe, zehmetî çi ne?

Li bal me germahî zêde bû û mirovahî hebû. Çi kurd, çi gurcî û çi jî rûs, mirovahî gelekî pêþ bû û hatin û çûyînên me xurt bûn, di destpêkê de ku em hatin vir me hinekî di vî warî de zehmetî kiþandin. Lê li vir hinekî sarî di nava gel de heye. Kes têkilî karê kesî nabe û ne qenciyê dikin û ne jî xerabiyê.

Tuyê bikarî bîranîneke xwe ya nexweþ bibêjî?

Rojekê ez çûm dikanê ji ber ku min zimanê wan baþ nedizanî min nedikarî ez tiþtekî bidim fêmkirin û tiþtekî bikirim. Min çi digot ew dikeniyan ez pir hêrs bûm û qehirîm.

Ku em bibêjin malbatên kurd li vir tunebin, ji bilî wan qet têkiliyên we bi malbatên mecar an yên din re heye?

Niha çêbûye û cîranên me jî dizanin û qedrê me digirin. Gelê vir dixwazin silavê bidin mirov. Tenê silavê didin mirov, ji bilî silavê tiþtekî din tune ye. Tiþtekî din ne. Lewre kesê ku xerîbn in li vir gelekî zehmetiyan dikiþînin. Qanûnên vir cihê ne û li bal me cihê bû em hîn bûbûn lewre ji mirov re zehmet e.Li vir her tim li gorî qanûnan tevdigerin. Heya ku mirov hîn dibe zehmet e. Du sal pêwîst in da ku mirov hîn bibe.

Hatin û çûyîna we bo Tiblîsê heye yan na?

Na hinekî zehmet e. Em naçin lê em ji bo Rûsyayê diçin ji ber ku li vir sifaret û baylozxaneya Rûsyayê heye hinekî çûn û hatin rehet e.

Te welat bi çavê serê xwe nedîteye, gelo  ev ji bo te nabe kul ê derdek?

Ev yek derdekî pir mezin e. Bi taybetî gava ku bavê min dikeve bîra min, bavê min nexweþ bû di nava cihan de bû, me digot bavo ku rê vebe tuyê herî Kurdistanê? Dgigira û digot: “Ku rê vebûya ezê bi çarlepiyan jî biçûma welêt.” Di sala 17’an de gava qirkirinê de ji 80 kesî  6-7 kes xelas bûn. Wê çaxê bavê min 13 salî bûye ku ji welêt derketiye. Babê min di sala 1982’yan de koça dawî kir û di sala 1990’î de rê vekirin. Navê babê min Letîfê Fêro ji Qozilcê bû. Kurdistan ji me re wekî hesretekî ye. Babê min li wan deran çi bixwariba digot ne wekî ya Kurdistanê ye. Ji me hemûyan re hersret e ku em li Kurdistanê bijîn û welatê me hebe. Gava ku em xaniyekî çêdikin em bizanin ku ew heta hetayê ye û ne demî ye.Em bi rehetî bijîn. Em li Ermenistanê çêdikin, li Gurcistanê çêdikin li Rûsayê çêdikin hemû demî ne û em koçer in û jiyana me her tim koçerî ye. Ne wekî welatê me ye. Heta kengê dê wisa be ez nizanim.

Di warê têkiliyên kurdê êzîdî û yên misilman de çi guherîn çêbûne?

Guherînên gelek mezin çêbûne. Ji bo minak berê ku kurdekî êzîdî biçûba mala yekî misilman digotin bila destê xwe nede tu tiþtekî ku destê xwe bide çi ew tiþt heram dibe.Lê niha bi xwe têne mala me dibêjin ku te tiþtekî xweþ çêkiriye em bixwin. Niha em jî diçin malê wan û ew jî tên malê me û hatin çûyîna me germ e ev yek jî pir xweþ e bêhna me fireh dibe. Gel mezin bû û xwe nas kir ku ev yek jî pir baþ e.

Çima ne dewleteke din lê Mecaristan?

Kurê min li vir dixwend em jî hatin vir. Dibe ku kurê min li Rûsyayê bixwenda em nedihatin vir. Sedemeke taybet tune ye ku em hatibin vir.

Rûniþtina we li vir çêbûye?

Erê rûniþtina me li vir heye. Kes tu tiþtekî nabêje û em hemû dikarin li vir bimînin û bixebitin.

Hûn þahiyên xwe çawa pêk tînin?

Em li vir jî þahiyê xwe çêdikin û rojiyên êzîdîtiyê digirin lê wekî ku mirov bi gelê xwe re pêk bîne nabe û em tenê ne.

Wekî dawî tu dixwazî çi bibêjî?

Ez ji bo gelê kurd yekîtiyekê dixwazim. Bila li hev haydar bin û qedrê hev bigirin. Bila hev baþ binasin û ji hev fêm bikin. Koka darê yek e û em kurd yek in divê em li hev xwedî derkevin.