Rojnameger
û Helbestvan Merwan Alî:
“Rojnamegerî û Helbestvanî wekî zarokên min in..!” *
Merwan Alî di sala
1968’an de li Gundê Girsorê ya Qamiþloyê hate dinyayê. Di navbera salên
1987-1992’yan de li Zanîngeha Helebê ‘Aborî û Polîtîka’ xwend.
Ji beriya xwendina dibistana bilind heta niha rojnamegerî û helbestvanî
dike. Ji sala 1995’an û vir de li Ewropayê dijî.
Ji Rojnameya bi navê
‘El Siyase’ ku li Kuweytê derdikeve de wekî þirovekar di hefteyê de
du rojan dinivîse. Her wiha gelek caran ji rojnameyên bi navê ‘El
Heyat’, ‘El Nehar’ û yekem rojnameya ereban a li ser înternetê
‘Elaph’ê ku li Londonê tê weþandin re dinivîse.
Merwan Alî, nivîsar
û helbestên xwe yên bi zimanê kurdî bi navê ‘Bavê Mîna’ dinivîse
û dide weþandin.
Helbestvan Merwan Alî
li mala xwe ku li Essena Almanyayê ye pirsên me birsivandin..
***
Birêz Merwan Alî
hevnasiya te bi rojnamegeriyê re çawa û bi çi awayî destpê kir. Gelo tê
bîra te yekem car nivîsara te çi çax û di kîjan weþanê de derket?
Bi vê pirsa te re,
bîranînên beriya 15 salan hatin bîra min. Di destpêkê de, min bi
zimanekî ku ne zimanê min bû nivîsî: Zimanê erebî. Lê ev ziman ji
min re ne xerîb bû. Tê bîra min temenê min li dora 5-6 sal bû, min pîrika
xwe didît, dayîka dayîka min. Rengê wê, çil û bergê wê ne wekî yê
kurdan bû. Cil û lîbasên wê, nidiþibiya cil û lîbasên diya min. Min
ji diya xwe pirsî ku pîrika min naþibe wê, çima? Got: Dayîka min ereb
e! Bi vî rengî nêzîkahiya min ji zimanê erebî re çêbû.
Li aliyekî rejîma
Sûrî, rê li ber zimanê kurdî girtibû, qedexebûn danîbû ber zimanê
min, lewre jî ji zimanê erebî aciz dibûm; li aliyê din ji ber ku zimanê
pîrika min bû, min xwe di nav hevokên erebî de jî didît.
Heta 15-20 sal berê
Rojnamegeriya Kurdî li nav welatê Sûrî hema bibêje tunebû. Lewre jî
tu mecbûr dimayî ku tu bi zimanê erebî rewþa welat û gelê xwe, rewþa
pêþketinên cîhanê bi zimanê erebî binivîsî.
Di destpêkê de wekî
helbestvan min dest bi karê nivîsandinê kir. Piþtî kurtedemekê min
dest bi rojnamegeriya çand û hunerî kir. Yekem car di sala 1987’an de
di rojnameya ‘El Beyan’ ku li Dubaiyê derdiket de min dest pê kir û
ji wan re carcaran nivîsand. Nivîsara min a yekem li ser pirtûka nivîskarekî
ereb bû. Pirtûk li ser nivîsandinên li zîndanan tê nivîsandin bixwe bû.
Heta çar mehan wisa dom kir. Di wê maweyê de ketibûm nava ‘xelîl û
celîlê’ ango dubendiyek di min de peyda bûbû. Di nava helbestvanî û
rojnamegeriyê de asê mabûm, min digot; ‘Gelo ez rojnameger im an
helbestvan im?’ Di wê demê de, ji wê rojnameyê nameyek ji min re hat,
tê de wiha gotibûn: ‘Em bi nivîsandinên te gelek kêfxweþ in,
berdewam bike û ji me re binivîse!’ Di nava nameyê de ji min re hinek
pere jî þandibûn. Wekî telîfa nivîsandinên min. Jixwe rewþa min a
aborî pir xerab bû, min wbiryar da ku ligel helbestvaniyê, rojnamegeriya
xwe berdewam bikim. Çîroka min û rojnamegeriyê bi vî awayî destpê
kir.
Piþtî vê yekê bi
4 mehan, min di rojnameyên herî mezin yên cîhanê de dest bi gotarnivîsînê
kir. Bo nimûne; ‘El Hayat’, ‘El Nehar’, El Sefîr’ piraniya wan
li paytexta Lubnan Beyrûdê dihatin weþandin û weþangeriyeke azad
dikirin. El Heyat, hem li Beyrûdê, hem jî li Londonê derdiket. Sedema vê
jî ew e ku li Lubnanê rewþa rojnamegeriyê, ji tevahiya dewletên ereban
û Rojhilata Navîn baþtir û azadtir e.
Piþtî sala 1990’î
min hem ji gelek weþanan re dinivîsî, hem jî min li Zanîngeha Helebê
dixwend. Wê demê rojnameyeke nû derketibû li Bayreynê, navê wê ‘El
Eyam’ bû. Di warê polîtîka, çand û hunerê de min nûçegihaniya wan
dikir. Heta sala 2000’î jî min bi wan re kar kir.
Dixwazim ku tu
hinek behsa rojnamegeriyê li Rojhilata Navîn ji me re bikî. Rojnamegerî
li nav welatên ereban di çi astê de ye?
Li Rojhilata Navîn,
bi taybetî jî li welatên ereban rojnamegeriya ku tê kirin, ji
rojnamegeriya welatên rojava cudatir e. Rojnameger tu carî li gorî
xwestek û pîvanên rojnamegeriyê nikarin kar û barên xwe pêk bînin.
Gelek astengî û kelem hene di vî warî de. Gelek ‘qelem’ têne þikandin.
Gelek rojnamegerên ku xwestine bi rengekî azad ragihandina xwe pêk bînin,
gotar û nivîsarên xwe rapêþî hemwelatiyên xwe bikin îro di girtîgehên
wan welatan de êsîr in.
Mirov bixwaze rewþa
rojnamegerî û rojnamegeran baþ binase, pêwîst e bala xwe bide rewþa
gelên li Rojhilata Navîn, bi taybetî jî gelên dewletên ereb...
Tu dibêjî
rojnamegeriya li van welatan, bi sîstemên wan welatan ve girêdahî ye.
Ango baþbûna sîsteman dê baþbûna sîstema rojnamegeriyê jî bi xwe re
bîne ne wisa?
Belê rast e! Kengê
girêka li qirika gelên ku em behsa wan dikin bê sistkirin, wê gavê
jixweber pirsgirêkên li ber rojnamegeriyê jî dê hêdî hêdî çareser
bibin. Rejîmên van dewletan pir bitirs in ji rojname û rojnamegeran.
Carinan hin rojnameger û nivîskar derdikevin, hewl didin ku ronahiyek were
pêþiya azadiya fikr û ramanê. Tîrêjên vê ronahiyê carinan peyda jî
dikin, lê qelenê vê yekê jî didin!
Wekî rojnamegerekî
ji kurdên Sûrîiyeyê dikarim bi awayekî vekirî bibêjim ku hejmareke
mezin ji rojnameger û nivîskarên li vî welatî di zindanan de ne.
Li ser vê gotina
xwe tu dikarî mînakeke berbiçav bidî? Behsa kesekî/ê bike ku ji ber
fikr, raman û nivîsandinên xwe ketiye zîndanê an jî laqayî pest û
kotekiyan bûye?
Ez
dikarim di vî warî de bi dehan mînak ji te re bibêjim. Lê dixwazim bi
taybetî behsa rojnamegerekî bikim ku dostê kurdan û dostê min bixwe ye
jî. Navê wî Nîzar Neyyuf e. Nîzar Neyyuf, zêdetirî 13 salan di zîndanên
Sûriyeyê de ma. Ji ber ku di gotar û nivîsarên xwe de li ser mafên
mirovan sekinî bû, ji ber ku behsa kirêtiya rejîma kirêt a Baasiyan
kiribû hatibû girtin. Di girtîgehê de bi þkenceyên giran re rû bi rû
mabû, nexweþî lê peyda bûbû. Ev 2-3 sal in ku serbest hatiye berdan.
Gava ku hate berdan, dîsa ji ya xwe nehat xwarê! Dîsa wekî berê nivîsî.
Dîsa doza girtinê lê kirin, le Rojnamegerên Sînornenas (RSF) kete dewrê,
bi riya vê rêxistinê ji bo dermankirin û tedawiyê hate Fransayê. Di
serdema tedawiyê de dîsa li ser rejîmê nivîsî. Ji dadgehê biryar
derket ku dema vegere Sûriyeyê dê li Balafirgeha Þamê bê girtin. Ji
ber vê yekê jî Hikûmeta Fransayê diyar kir û got: ‘Ji bo vegerê tu
azad î, lê ku tu vegerî dê te bavêjin girtîgehê, lewre mafê te heye
ku tu li welatê me bimînî..!’
Her
wiha Ferec Beyreqdar heye. Beyreqdar jî rojnameger û helbestvan bû. Zêdetirî
10 salan di de ma. 3-4 pirtûk li girtîgehê amade kir. Va ye te jî bihîst,
Dewleta Sûrî îro li bajarê Reqqayê rojnamegerekî bi navê Muhemmed
Xannim ku bi eslê xwe ereb e girt û xiste zîndanê. Ji ber ku rastiyê
destnîþan kir hate girtin. Çi got du dizanî? Got: ‘Di pêkhatin û
Qetlîama li Qamîþlo de tiliya dewletê heye!’
Gava em ji te
bixwazin ku tu ji me re ferq û meyliya rojnamegeriya ‘þerq’ê û
‘xerb’ê ango rojava û rojhilat bidî ber hev, emê laqeyî dîmeneke
çawa werin?
Bi
qasî erd û asîmanan ferq derdikeve holê. Li welatên þerqê tê xwestin
ku bûyerên nexweþ di bin heft dîwaran de were veþartin. Dixwazin
rojnamegerî bi þiklê ku ew dixwazin pêk were. Rejîm dixwazin rastî û
dîrokê biguherin. Lewre jî piraniya rojnamegeran ji bo ku nekevin zîndanan
direvin tên van welatên ewropî. Ji ber ku li van deran kar û barên xwe
di nav þert û mercên azad de dikin.
Lewre jî gava em rojnamegeriya rojhilat û rojava bidin ber hev, çawa
ku em þev û rojê bidin ber hev ferqiyeke mezin derdikeve holê.
Ferq û meyliya ku
tu behs dikî, bawer im di warê telîfê de jî heye ne wisa?
Belê
wisa ye. Li Rojhila Navîn heger nivîskar an rojnameger, ne navên mezin û
xuyayî bin, di warê aborî de gelekî ditengijin. Tiþtekî din heye; gava
tu dengê wan rejîman bî, xizmetê ji wan re bikî, bikevî bin siya wan
heta hetayê rê ji te re tê vekirin. Lê dema tu berdevkê rastiyê bî,
dev ji mafê telîfê berdin, neketina niviskar û rojnameger bo zîndanê
nametek e!
Sedema derketina
te ya bo Ewropayê ji ber pest û kotekiyê bu bawerim...
Belê
rast e. Min berê jî diyar kir. Rejîma Sûrî, ji bo tevahiya gelên li
nav welêt rejîmeke xetarnak û tirsnak e. Nexasim dema tu nivîskar, rewþenbîr,
helbestvan an jî rojnameger bî, jiyan û kar û lebateke azad, nepêkan e.
Malik li van kesan tê mîratkirin!
Di
vê çarçovê de du rê li ber te têhiþtin. Yek; an tê bibî berdevkê
Beasiyan û pênûs û hibra xwe ji bo wan terxan bikî, dudu; divê tu
terka wî welatî bikî, ji malbat û mîrateyên xwe dûr bikevî û bibî
xwedî qelemekî penaber!
Min
jî got; ‘azadiya mirovan li ser her tiþtî ye’ û min terka cih û warê
xwe kir. Di baweriya min de, ji kesê nivîskar re cihê ku pênûsa xwe bi
azadî bi kar tîne, welatê wî ew der e.
Kîjan sal bû
sala ku tu derketî derveyî welat?
Di
nîveka sala 1995’an de derketim hatim Ewropayê. Pêþî hatim Fransayê,
ji wir jî hatim Holandayê. Beriya ku biryara penaberiyê bidim, gelek
caran dihatim Ewropayê û dîsa vedigeriyam Sûriyê. Lê êdî demek hat
ku rê li ber me nema, min got; ‘Êdî nema vedigerim!’ Helbet biryareke
zor bû, lê wekî min got, malik li azadiya me mîrat bûbû, lewre jî ev
10 sal in ku wekî ‘Pênûsekî Penaber’ jiyana xwe li van welatan
berdewam dikim.
Kak Merwan, wekî
tê zanîn ji bilî karê rojnamegeriyê, tu bi helbestvaniyê jî dadikevî.
Ji rojnamegerî û nivîskarî bêhtir meyla xwe li ser çi dibînî?
Min
berê jî diyar kir; min bi helbestvaniyê destpê kir. Niha jî nivîsandina
helbestan berdewam e û ez amadekariya çapkirina pirtûka xwe ya helbestan
dikim. Hêviya min ew e ku di dawiya vê salê de pirtûka min amade bibe.
Amade ye lê helbestên xwe niha li bêjingê dixim.
Ez
nikarim xwe ji herduyan jî bikim. Her yek ji wan ji bo min zarokek e, yekê
ji wan datînim ser milekî, yê din jî datînim ser milê din. Gava
kurtedemek derbas dibe û pê dihesim ku min li ser beþek ji wan beþan
nenivîsandiye, çawa ku min tiþtekî xwe winda kiribi min tê.
Di vî warî de
problem û nakokiyek dernakeve gelo? Ji bo vê yekê dibêjim; di
helbestvaniyê de hest derdikevin pêþ, lê di rojnamegeriyê pêwîst e ku
hest li paþ bimîne...
Ev
gotina te heta tu bibêjî ‘bes’ rast e û di cih de ye. Helbest bi
‘dil’ tê nivîsandin, lê rojnamegerî bi ‘aqil’ tê kirin. Zanebûn
û rastî pêwîst e ji bo rojnamegeriyê. Gelek caran, tiþtê tu dinivîsî,
ne li gorî dilê te ye, tûj e, bijan e. Lê ji ber ku tu rojnameger î,
nabe ku tu nenivîsî.
Dîsa dixwazim
vegerim ser helbestê. Di warê helbestê de çi û kî tesîr ango bandor
li ser Merwan Alî hiþtiye?
Helbestvanek
heye dibêje; ‘Gelek caran mirov ji bajarê xwe dixeyîde, lê dema mirov
dûrî wê dikeve biyaniya heyî wî mirovî li welatê wî tîne!’ Gava
em li welat bûn, her çiqas hezkirina mirovan ji welat re hebe jî, mirov
baþ nabîne.
Helbestvan
Unsî El Hac ereb e û ji Lubnanê ye. Vî cimamêrê hanê tesîreke xurt
li ser min kiriye. Her wiha Adonîs û Qasim Heddad ji bo min ‘pîrê
helbestê’ ne. Deriyê nû ji helbesta erebî re vekirin. Nêrîna klasîk
guhertin. Hiþtin ku sînor li ber deriyê helbestê nemîne.
Ji nifþên nû?
Ji
nifþên nû gelek nav derketine û dinivîsin. Ev nifþ, nifþên 60-70’yî
ne. Heger em navên çendan bidin; di serî de Selîm Berekatê ku kurd e lê
yek ji mezintirîn helbestvanê ku bi erebî dinivîse. Her wiha, Ebbas Beydûn,
Bessam Heccar, Emcat Nasir û Lîna Tîbî navên qirase ne di helbesta erebî
de ku tesîra xwe li ser min kirine.
Ji
van navan Selîm Berekat tesîr li kesên wekî me kir. Ji ber ku ew jî, em
jî kurd bûn lê me bi erebî dinivîsand. Lê ev yek nayê wê wateyê ku
em pêve werin girêdan û em bibin kopiya helbesta Selim Berekat. Helbesta
Selîm Berekat, helbesteke wisa ye ku bêyî ku mirov navê wî bibîne,
mirov dizane ku helbesta wî ye. Hewla min ew e ku bidim ser þopa wî.
Vêca
helbesta em dinivîsin, helbesta kurdî ye yan erebî ye, em jî baþ
nizanin! Gava ereb dixwînin, dibêjin; ‘erebî ye û helbesta erebî
ye’. Kurd dixwînin dibêjin; ‘helbesteke kurdî ye, lê bi zimanê erebî
hatiye nivîsîn!’
Tesîra
Selîm ji me re hiþt ku em bikaribin ku em tiþtek li helbesta erebî zêde
bikin. Rûhek tê de hebû, pêwist bû rûheke din lê zêde bikin. Em
hilma deþt, çiya û gundên kurdan jî bidin helbesta erebî ya ku ji
sehra û çolan hatiye.
Her çiqas ev
demek e ku te destpê kiriye û bi zimanê kurdî helbestan dinivîsî jî,
piraniya helbestên te bi zimanê erebî ne. Çakî û xerabiya vê yekê çi
ne?
Gava
ez bi erebî dinivîsim, hevok pêþî diçe serê min tê wergerandin û
helbest dirûvê xwe yê dawî digire. Bi kurdî difikirim, di mejiyê xwe
de dikim erebî û dinivîsim. Vê yekê ew bû ku di destpêkê de
problemeke mezin bû ku me bi zimanê xwe binivîsanda û hestên xwe bi
zimanê kurdî derbibira. Bêyî ku em bizanibin ji ber çi ye, em hînî
zimanê erebî bûn. Li dibistanê gelek caran ji ber ku me bi hevre bi
zimanê kurdî axaftin dikir, koteka mamosteyan dibû para me! Roja yekem a
li medreseyê ji me re hate gotin; ‘zimanê we, zimanê erebî ye û nabe
ku hûn bi zimanekî din bidin û bistînin!’
Ji
ber van sedeman, gelek caran tiþtên ku di dilê min de heye nikarim binivîsim.
Ji bo pêkhatina vê yekê hewleke mezin girîng e. Bi rastî jî ez pê
dihesim helbesta ku ez bi kurdî dinivîsim, helbesta min e. Lê helbesta
erebîgelek di serê min de dimîne heta ku diçe ser kaxezê. Helbesta min
a kurdî jixweber qesta li ser kaxezê dike, xwe davêje hembêza kaxezê.
Merwan Alî gelek
spas ji bo bersivdayîna pirsan...
Spasxweþ!
* Beþek ji vê
hevpeyvînê di hejmara 9’an (Tîrmeh-Tebax 2004) a Kovara du mehi ya bi
navê Tîrojê ku li Stenbolê bi awayê du mehî derdikeve de hate weþandin...
(S.K)