Rojnameger-Nivskar Salih Kevirbir:
 
Kurd deyndar dengbjan zargotina kurd ne!
 
 
Hevpeyvn: Mhran Tomasyan

Werger ji Tirk: Ayhan Gever

 
 
Salih Kevirbir, yek ji rojnameger nivskar ciwan e ku bi salan, ligel temen xwe y ciwan rojnamegeriya kurd dike. Gelek caran bi zordar tehdeyan re rbir ma. Ji ber fikir ramann xwe yn kurdewar gelek caran derket pber dadgehan kete girtgeh. Heta niha piran bi kurd, 6 kitbn w hatine weandin. Yek ji wan kitban, ya li ser Dengbj ermen ku bi kurd vedigot Karapet Xao b. Kitba navbor pit hate weandin, hate berhevkirin qedexekirin. Doz li Kevirbir Xwediy weanxaneya kitb ap kir hate vekirin.
 
Kevirbir, di kar xwe y rojnamegeriy de bi awayeke taybet li ser Zargotina Kurd ango Edebiyata Bidevk ya Kurdan kar dike. Di v war de v gav li ser Antolojiya Dengbjan kar dike ev kitb li ber qedandin ye. Nivskr her wiha bi wergera ji tirk bo kurd-ji kurd bo tirk re eleqedar e.
 
Me ji bo v gotbja ku bi giran li ser zargotina kurd jiyaname dengbjiya Karapet Xao ye pirsn xwe arastey Salih Kevirbir kirin. W j, ji camriya xwe bersivand... 
 
******
  
Karapete Xao ji bo te ima evqas muhm b? Ji bo nivsna kitba xwe tu end caran y Ermenstan, te ew bixwe zyaret kir. Ji kerema xwe re, behsa Karapt pvajoya amadekirina v kitb ji me re bike...
 
Her wek min di kitab de j got, min deng Karapet Xao di mj de bihstib di bin bandora w deng de mabm. Min ji xal xwe, ku ew bi xwe j dengbjek ba b, bihstb ku ji herma ku ez l hatime dinyay, dengbjek ermen y Kurdistan heye. Li gor belgeyn ferm, di sala 1900 de li gund Bileyder, -hing bi ser Dyarbekir ve b- ku niha gelek nzk Batman ye, hatye dinyay. Heta 25-26 salya xwe li v herma ku ew gund j di nav de ye, ango li Deta Xerzan jyana xwe borandiye.
 
Dayk bavn w, li ber avn w xwk birayn w di 7-8 salya w de di Qetlama Ermenan de hatine kutin. Ji ber ku temenn wan bik bne ew xwk birayn xwe ji kutin rizgar bne. Her wisa wan ten ziman kurd dizanib. Ev j sedemek b ku ji mirin xilas bibin. Jixwe wan ziman kurd wek zarokn kurdan ba dizanib. end saln dirj wan li gundn derdor, bi parsekiy zik xwe tr kir. Carinan j, bi deng Karapet bik di nav hin koman de gezek nan qurek av peyda kirin...
 
Pa gava nav deng w li gundn derdor belav dibe, di saln ewil n ciwaniya xwe de dengbjya zarokn Filt Quto -ku yek mezinn ern Xerzan e Serok Era Rekotan e-, kirye bi salan di dwann wan de li koeya jor rnitye. Li gor ku dibje, gava Serhildana x Sed tk die, wek gelek serokern herm ew bixwe j demoralze dibe ji ber v yek di sala 1925-1926an de, evek xwe li snor Qamilo dixe derbas aliy binxet dibe. Li w der j demek dirj dengbj dike. Ji ber ku karek Karapt nebye ku j pare qezenc bike, di Arta Fransiyan ku w dem li w der b de, qeyda xwe dike nzk 15 salan lejyonery ango lekeriya bipere dike.
 
Heta ku Frans ligel arta xwe vedigerin, ew li devern Qamilo, Beyrd Hisiay dimne. Li wan deran ligel Yewa (Hewa) y dizewice zarokn wan ewil Serop, li bin xet t dinyay. Pit ku Yektiya Sovyet, gaz Ermenyn dasporay dike, ew j ligel jina xwe kur xwe Serop bi rya behr, di ser Batum re diine gund Solxoza aran a ku girdahiy Emadzna Ervan ye, bicih dibin.
 
Helbet min ev agah li ar zyaretn xwe yn Erivan, di hevdtinn dirj de ji Ap Karapet bixwe standin. Berya sala 2000 min nedizan ka Karapet dij an na. Min ji belgewara Karapet Xao ku rojnameger Kurd Mehmet Akta ji bo Med TVy amade kirib pa j ji meqaleya w ya di kovara Ndem de ku li Swd derdi, zan ku ev dengbj mezin dij.  Ev gotina Karapet a ku di v meqaley de derbas dib, ji bo min b wesle ku ez li ser w lkolneke berfireh bikim: Xwed xwedann min Kurmanc in, l 50 milyon Kurmanc nikare li min xwed derkeve. Bi rast j ev gotinn w tesreke mezin li ser min hit. Div dengbj, hunermend niviskarn me ne di v rew de bna. Her iqas ew ne kurd l ermenek j b, by rawestan 95 salan and folklor, keyfxwe, evn xemn kurdan heta ro an. L ez dizanim ku ew bir mir. Ew n wek w, rewek wisa heq nekirine. Dikarim bibjim ku hinek j muhasebeya min a wijdan ez ber bi w lkoln ve birim. Ez bawer im ku ne di cografyaya ermen Kurdan de bya; di cografyayeke din de bya ji bo neteweke din ew tit bikira, d niha peykern Karapet n zrn hatibna kirin. L ew hoste nner daw y dengbjya Evdal Zeynk bir mir!.. Em kurd gelek deyndar w ne. Ya rast em kurd deyndar dengbjan zargotina kurd ne.
 
 
Zarokatiya te di ciheke awa de derbas b, li derdora we dengbj hebn gelo? Firseta te b ku tu wan guhdar bik?
 
Zarokatiya min di derdoreke ku kurmanc l hakim b de derbas b. Wek gelek kesn li herm ez j li dibistan hn tirk bm. Nay bra min ku ez heta niha ligel d bavn xwe ten yek gotin bi tirk axivbim. Ev feraset, di civaka ku ez t de dijiyam erm dihate dtin. Tirk ten ziman dibistan eskery b div ten li wan deran bihata axaftin. Tu caran j neketim nava komplekseka tirkaxaftina xerab. Ji ber w j ez minetdar derdora xwe, nemaze j spasdar d bav xwe me. Ji ber ku ez bi ziman xwe ba diaxivim ba bikar tnim. Bi zimanek ku hin kes dibjin Ji 400 kelmeyan pk t ew 14 sal in rojnamegeriy dikim. Bi v ziman min heta niha ji 1000 zdetir meqale, lkoln hevpeyvn kirine. Kitabn min berya bi tirk bne weandin, bi kurd derketin. Ango bi kurt ez bibjim hem gavan derdoreke min a Kurdewar b.
 
Hj di 15 salya xwe de min dengbj nas kirin. Di py de min kilam ji xal xwe Dengbj Salih Qubn bihstin. Pa j bi serwana min a rojnamegeriy min ligel 50-60 dengbjan sohbetn dirj n dengbjiy kirin, ligel hinan min hevpeyvnn drdirj kirin. Min hinek ji wan weandin hinan j ji bo wean amade dikim. Hindek ji wan dengbjan ji nv me n, kurdya min a hey bi xra wan dewlemendtir b. Ji ber w ez hinek ji pnsa xwe deyndar wan hostayn deng gotina kurd Vebjn Droka Devk me. Lewra kurd milleteke wisa ye ku, tarxa wan hem gavan bi dest yn din hate nivsn gotin. Edebyat Tarxa Kurdan a Nivsk pir km e. L edebyata Kurdan a Devk gelek dewlemend e. Edebyata Kurdan a Devk j van dengbjan heta ro anye. Ez bawer nakim ku em ji bin deyn wan derketine...
 
 
Birz Kevirbir, herend demeke dirj di ser re derbas b j, dikar hinek behsa qedexekirina kitaba xwe bik? Bi qas ez dizanim, kitaba te ji ber Talkeya ku milet bi ekerey tehrk dijminayy dike hatye qedexekirin. Ne wisa?..
 
Rast e. Qedexekirina kitab bi ser xwe sosreteke giran e! Kitb di Adara 2002yan de hate apkirin eger xelet nebim, 15-20 roj pit ap ji ber sebeba ku gel tehrk dike bi ekerey behsa Qetlama Ermenyan dike biryara komkirin qedexekirina kitab hate standin. Pa ez ligel heval min Xwedan Eedtor Weann Sy Onur ztrk, di Dadgeha Ewlekariy ya Dewlet (DGM) axa Stenbol de hatin mehkemekirin. Ez xelet nebim 5 celse ka biryara cezay hate dayn. Pa her wek t zann li gor Yasayn Guncany (Uyum Yasalari) n ji bo Yektya Ewropay hatine amedekirin, belgeyek ji me re andin ku dosyeya me rkirine mehkemeyek din. pa j i celp ji me re nehatin. ez bjim biryara komkirina kitab j li gor van yasayan rakirin. apa duy ya kitab sala par Weann Elma y ap kir.
 
Helbet rojnamegerek bteref awa bike, min j wisa li gor aroweyn nirxn etk de hereket kirib. Qetlama Ermenyan berhema min an j sefseteya min neb. Karapet Xao gotib min j nivsb. W bixwe bi hal ku dayk babn w awa li ber avn w hatibin qetilkirin wisa vegotib, min j ev gotinn w neql xwendevann xwe kirib. Ev yek li alyek jixwe wjevanek navdarku li ser v ax mezin bye Xwediy Xelata Nobel ye ro radibe dibje: Me li v der 30 hezar Kurd milyonek Ermen kutin. Aha mesele eve ye!
 
 
Tu ji wan kesan ku di dawya umr w de te Karapet Xao zyaret kir. Nrn dtinn w ji bo axa ku l hatbe dinyay awa b? Ango dilmayn nefreteke w heb? An ku hebe xwed hesreteke awa b?
 
Min tu caran areteke nefret di avn w de peyda nekir. Bi hesreteke mezin behsa van  deran (Batman-Bir-Diyarbekir) dikir. Heta dema min j xwest ku v hesret rave bike gote min: avn min bigirin, ez d Xerzan, Biriy,  lih (Batman) ango ji Pira Malabad heta Dyarbekir, gund bi gund kan bi kan binasim!. Ligel ku 75 sal bn ku terka wan deran kirib wisa jixwe raz digot.
 
Dengbjn zarokatiya xwe yek bi yek nas dikir navn wan hj j di hizra w de bn. Xwed hizr hafizayeke ecb b. Li gor belgeyn ferm, dema mir 105 sal b min ew du sal berya (Hezrana 2003y) mirina w di zyareta xwe ya daw de dtib. Di 103 saliya xwe de j ji bo hafiza xwe wek insanek 35-40 sal b. Her tit di bra w de b. Ten hizir na, deng w j ecb xwe zz b. Bi deng xwe y zelal bi saetan kilam gotin, behsa meseleyan kir. Digote min: Salih, bi rojan bibjim kilamn min xilas nabin! Bi rkenyeke ku ry w ge dikir, wek ku duh jiya be, behsa rojn xwe yn li Xerzan, Qamlo Beyrd dikir. Bi rast j ez di bin bandora w de mabm.
 
 
Girngiya Radyoya Ervan ji bo kurdan ye, hn dikarin bahsa w bikin?

Radyoya Ervan ji bo kurdan her dem wek nefesa jiyan b. Radyoya Ervan Neynika Dil Kurdan b. Radyoyek b, kurdn bne ar pare di nava snoran de hatine zeftkirin, digihande hev. Hawara kurdek/a Ervan y zid gihande tacir Mahabad; deng hesinkar Dyarbekir gihande xwendevan Zaxoy.
 
Pit 1955an li ba rejima Yektiya Sovyeta Sosyalst ev mkan bo kurdan hatin terxankirin. Min di ziyaretn xwe yn li Ermenstan mecal dt ku ez Radyoya Ervan pengn w bibnim. Bo nimne, bi qas s hefteyan bm mvan kurdperwer mezin, zehmetk ziman rn, berpirs3e bea kurd ya radyoy Kerem Seyad. Ez ked emega Ap Kerem, kur w Ttal Kerem kea w Leyla Kerem tu caran ji br nakim. Mala w mala yn ber w hezar caran ava be... 
 
Her wisa ez gihitime qeydn Bea Kurd ya Radyoy ligel radaktor xebatkarn w axivm. Min ji wan agah wergirtin min ew di kitb gotarn rojnameyan de weandin. Di Radyoya Ermenistan de eger ez xelet nebim zimann kurd tirk j t de, bi 14 zimanan wean dihate kirin. Ev, ji bo van miletan nimeteke mezin mnakeke ba a demokrasiy ye. Di pvajoya ku li Tirkiyey gengeiya weana kurd t kirin, li Ermenstan ji 1955an vir ve weana kurd t kirin.
 
Gava ku li Tirkiyey kurd ji ber bi kurd ftikfkan! dihatin cezakirin, heqeret li wan  dihate kirin, Radyoya Ervan di diln kurdan de bi ziman, kilam, rok neyn kurd bye xwed texteke zrn. Ji ber w yek di hizra kurdan de vegotina Ervan xeber dide guhdarn ezz! wek gotineke proz ma li ser zar zimanan...
 
 
Rojn Karapet Xao yn dawiy awa derbas dibn, hj kilam digotin?
 
Min ber j behs kir. Jyana gundyek normal dijya. L bel di bin ertn xerab n abor de b. Bo nimne li erd nv metre berf heb l w tayek darik tuneb ku bavje sobeya xwe. Behs dikir ku ew carcaran ligel hevaln xwe bi kaxezan dileyze. Hin caran j ji wan re kilam digot. Carcaran j bi xemgn, behsa xwedderneketina kurd ermeniyan dikir. Gava ku min kaseta w ya ji Kom Muzk li Stenbol derket day, gelek kfa w nehatib! Wiha gotib ji min re: Ev zik min tr nakin kur min! Hing min bawer p an ku em hem scdar in min gelek erm kirib...
 
Wek min got, hafizeya w gelek ba b. Hing j brawestan bi saetan dikar kilaman bibje. Bi girnijn, henek ligel derdora xwe dikir.
 
 
Di hevpeyvna ku te p re kir pa b kitb de Ap Karapet wisa dibje: Eger b hi min ez dikarim bi rojan kilaman bibjim. Heger bihitana, dema ber ne rojek, ne du rojan, min dikar heta bi du mehan kilam bigota... Ez ro 101 sal me, ez niha j dest bi gotin bikim ez newestim, dikarim 300-400 kilaman bibjim. Gelo di dengbjiy de bi saetan kilamgotin iqas girng e? An ev rew ten taybetmendiya Karapet Xao ye? Di romana Yaar Kemal de j derbas dibe ku dengbj bi rojan kilaman dibjin...
 
Bel hin tit hene ku div di dengbjy de hebin. Mesela y ku kilaman dibje distr dikare bibe stranbj l bi hsan nabe dengbj. Lewra dengbj kilamek bi hem alyn w yn sosyolojk/civak ve ji me re vedibje. Byer li ku, awa, di navbera k di i rew de derbas bye, bi vebjiya wjevanek hosta pk me dike. Dengbj titek dibihse, ahid w dibe di heman dem de di hizra xwe de kilama w dike vedihne. Ji bo w j dengbjek pdiviy wextek haziriyek nne. Niha gelek insann ku ji xwe re dengbj dibjin hene l bi rast ew ne dengbj in, ew stranbj in. Eger em ligel nav Karapet Xao dengbjn rasteqn bibjin, hin dengbjn ku bne efsane ev in: Evdal Zeynik, Reso, Ferz, akiro, Hiseynoy Orginos y M, Baq Xido end dengbjn wisa...
 
 
Qet tu caran vegeriyaye gund xwe?
 
Nexr! Qet venegeryaye... Di zyareta xwe ya dawn de min -ligel du hevaln hunermend- me gelek hv l kirin l nexwest vegere. Gotib ez naxwazim li teyar siwar bibim. Eger siwar bibim ez bimirim. Me dixwest ku em w bnin Stenbol ji w der j bibine Festvala Dyarbekir ya and Huner. Heta organzeya w j hatib kirin. Pa me soz day em d w bibine gund w, l w qebl nekir... Ya rast kurd dereng mabn! Div me ev yek gelek p de bikira. L gelek dixwest ku van cihn ku l hatye dinyay bibne...
 
 
Ezben te qet j pirs ka der bar Tirkye rewa kurd ermeniyan de i difikire. Rewa hey awa didt?
 
Li ser mesela kurdan gelek hesas b. Dizan ku kurd j ermen j di bin zilm zordariy de ne. L behsa kmasiyn kurdan dikir ku kurd ji bo yektiya xwe bxret in. Digot; Ez w yek fhm nakim. Di nav kurdan de hisa netewey tuneye!:: Ji ber w, li ber xwe diket. Li ser meseleya ermenyan j, yek ku dayk bav w li ber avn w qurbanby i hs bike, w j ev hs dikir...


Di naveroka kilamn w de, bi piran i hebn, behsa i dikir di van kilaman de? Di Radyoya Ervan de kilamn li ser eq negotiye nexwestiye bibje...
 
Bel rast e... Her end ba j dizan, nedixwest kilamn evn bibje. Kilamn evn bik erm didt. Kilamn wisa li gor w, di zarokatiy de, li ber pez dewaran dihatin gotin. Ew ne kilamn civatan bn. Ew Dengbj Kilamn Mraniy b. Dengbjn dwan civatn giran... Li gor w, div dengbj kilamn mrxasy bibjin. L gava hatiye Radyoya Erwan, rvebern radyoy yn sosyalst j re qedexe kirine ku ew kilamn pesn axa, beg mrxasan dikin bibje. Ew j ji mecbr kilamn wek Zemblfiro, Endwer e paytext e ku evn ne dibje.  Jixwe kilamn w yn di Radyoya Ervan de gotine hema bje hem kilamn evn bn...
 
 
Werger ji Tirk: Ayhan Gever
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org