Min ji Afrîkayê pir hezkir

Sedat YURTDAŞ

Her çiqas heya vê çaxê, min di derheqê Arfîkayê de gelek tişt xwendibe û temaşe kiribe jî, lê di rastiya xwe de Afrîka, ji bo min bi her awayên xwe dûr bû. Erdnîgari, çand û ji rêngê xwe zêdetir, ji ber ku ciheke ne çûyîn û hatinê bû; dûr bû.

Bawer dikim ji biçûktiya xwe vir ve, me tevan ji gelek kesan kêm-zêde di derheqê welatên Rojhelatên Navîn, Ewropa, Emerîka heta Çîn û Japonya yê de jî gelek tişt bihîstiye an dibihîzin. Lê min bi xwe di derheqê Afrîkayê de ji tu kesî tu tiştek nebihîstibû. Welê xuya dike ku ji xwendin û temaşê bêhtir, binhişê me an yê min ji tesîra vegotinê re vekirî ye. 

Lewre dema firsenda min a çûyîna Senegalê çêbû, bi rastî jî ez pir kêf xweş bûm. Ji bo ku rê li pêşiya min neyê girtin, min çend e-mail jî ji rêvebirên me yên Navenda PENa Kurd re şiyandin.

Ez nivê şevê de gihîştim Dakarê. Ji Stenbolê heya Tunisê bi rêya balafirê du saet û çarigek ajot. Em di ser Yewnanistan, Sicilya a Italya yê û Deryaya Sipî re hatin. Li jêrî me, her ku min mêze dikir an erdnigariyek bi dar û ber heşin an deryayek şîn û bi pêl xuya dikir.

Perava Afrîkaya Deryaya Sipî jî, bi vegotinek din Bakurê Afrîkayê, ji cihên ku balafir di ser re derbas bûn ne cudatir bû. Demekê em di ser erdnigariyek bi dar û berên xwezayî re çûn. Tevlî bilindahiyên biçûk her der hêşin bû.

Di pêy bilidahiyên hêşin re erdekî sipîçolkî û rip î rast destpê kir. Lê bihustek jî vala nîn bû. Bi saziyek gelek rêk û pêk ew erdê boş û beyar bi baxçetî û bostanî hatibû çandin. Dîmen ne hezar bi dehzaran baxçeyên ku dorên wan bi darên curbecur sînorkirî bû li ber hev li pey hev rêz dibûn. Di pêy baxçeyan re em gelekî din li ser erdekî vik î vala re derbas bûn. Û me xwe gîhand bajarê Tunisê.

Rê hîn nû bi nivî dibû. Ez berê ji Amadê çûm Stenbolê. Şevekê li wêrê mam. Roja din nîvrokê bi rê ketin danê esrê gihîştin Tunisê. Li wêrê jî pênc-şeş saetan li salonên balafirgehê de wext bihurand. Di pêy re balafirê em bilind kirin û berê me de Senegalê. 

Pir neçû nizanim çima lê, ewrên sipî ketin navîna balafir û rûyê erdê. Êdî tiştek xuya nedikir. Bi tenê ewrên çîl sipî ewrên bê baran.

Di wê navberê û di her firsendê de min pirtûka xwe xwend û ketim nava mitalan. Ereb Şemo, Dimdim, şervanên Kurd, Xanoyê Çengzêrîn, serok eşîrên Kurdan, Padişahê Osmanî, Şahê îranê tahde û zilum a wan… An yekî an bûyerekî bi min re rêwîtî dikir.

Demekê şûnde min çiqas li jêr mêze kir beyî xîza zer û gir û bilindahiyên ji xîzê tiştek xuya nedikir. Em di ser çola Afrîkayê re derbas bûn. Lê cihê me hênik û xweş bû. Hostesên balafirê ji xizmeta xwe nediman.

Ez li hinda camê rûniştibûm. Aliyê minê çepê bi rojê de bû. Di pêy re roj hedî hêdî di nava agirek mezin de çû ava. Roj çû ava lê mîna ku ne bi dilê wê be demeke dirêj li asoyên rojaava agirek sor û zer û reş li hev geriya, tîr bû û hêdî hêdî şûna xwe mîna her derê ji tariyê hişt.

Dema em gihîştin Balafirgeha Dakarê şev êdî nêvî bibû.

***

Ji balafirê peya bûn. Qerteke rewîtiyê bi me dane tijî kirin. Sebebê hatinê pirsîn. Di pêy re pasaport mohr kirin rê dane me.

Derketina min a salonê re, sê keçikên reşik bi bejn û bal di nava fîstanên xwe yê reng rengî de di destên wan li ser kaxizekê ji bo mêvanên PENê hişyarî nivîsandî sekinî bûn. Ber bi wan çûn. Min xwe da nasîn û ji wan a yekê ez teslîmê xortekî reşik kirim.

Derve qelebalix, nîv tarî, bi deng û bi çûyin û hatinek tevlihev bû. Hinekan lazimiya texsiyê dipirsîn hinekan jî pere hûr kirin teklîf dikirin. Ewlebûna ku heya wê gavê xwe li meriv bê kêmanî dabû hîs kirin bi carekê de çû. Meriv bêyî îradeya xwe ji dora xwe, li kesên dora xwe diketin şikê.

Nîv otobozek kevn li benda me bû. Min walîz û kompitura xwe danî hundir û demek êli derve dora xwe temaşe kir. Di  vê navberê de jî gelekan hatin lazimiya pereyên Senegalî û lazimiya texsiyê pirsîn lê min her gote wan sipas.

Demekê şûnde hate fêhm kirin ku bêyî min kesekî din tunneye, ez ji derbasî texsiyek mercedes kirim û ez şiyandim otêlê.

Li gorî agahdariyê kum in wergirtin, nifûsa Senegalê deh mîlyon e. Pênc mîlyonên w îli payîtextê wî Dakarê dijîn. Lê li gorî payîtext bûn û mezinahiya xwe ne zêde tevlihev di eynî wextê de bajarek tarî bû jî.  

Dema em gihîştin “Hotelê N’Gor Diarama”yê elektrik tunne bû. Lewre asika avahiyê mîna heyulayekê li ber meriv bilind xuya dikir. Di pêlekên ber wê re kişiyam ber deriyê wê yê mezinî camîn. Di wê gavê de elektrîk hatın. Bi elektirîkê re ewlebûna ku êdî gelek kên bibû hinekî ber bi hev hat.

Ketim hundur. Çûm ber resepsiyonê. Min xwe da nasîn. Wa jî lîsteye li ber xwe navê kontrol û îşaret kirin. Li ser kaxezekê agahdariyên aidê min nivisandin şûnde mifteya odeya min dirêj kirin û cihê asansorê nîşanê min dan.

Dema derketim şaneşîna odeyê, beriya her tiştî dengê pêlên deryayê xwe da hîs kirin. Min qederkê bêyî ku bala xwe bidim tişteke din li dengê pêlan guhdarî kir. Derdor reş tarî bû Peravê avê jî nehatibû rohnî kirin. Lambeyên ku li ber hinek avahiyan veketî hebûn jî derdor ji tarîtiyê xelas nedikirin. Ez westiyayî bûm. Ji ber erdnîgarî guhetinê jî gêj bibûm, xwêdan dabûm. İn berê xwe avêt serşoyê û dûşek wergirt. Zuha bûm û min xwe avêt nava livînan. Qederekê şûnde bi xwe hesiyam ku henm germ e hem jî kermêş hene, min fikra xwe guhert û deriyê şaneşîne girt û klima vekir. Di pêy xewek gelek kûr re bi xwe hesiyam.

***

Ji şaneşînê li perava Afrîkayê li Okyanusê dinêrim. Li ber min dîmenek bêtarîf xweşik heye. Cegerên xwe bi hêwa wê ya hinekê bi nem tijî dikim. Naxwazim yek tiştekê birevînim. Lewra çavên xwe hêdî hêdî li er deryayê, li aso, li peravên ku pêlên okyanûsê ev hezaran salan kul lê didin, li avahîyan temaşe dikim. Na na ez li ser hişê xwe nexş dikim.

Ev çend salên dawîn herî pir jî ev saleka dawîn, ji ber germbûna gerdûnî êdî hemû kes bûne pisporên derdorê. Lewra nûçeyên ku bi hewayê re girêdayîne bala me tevan dikşînin. Hema ji der bihara vir ve du sê hefta carekê me dibihîst ku germa Afrîkayê bi alî me de tê. Germa Afrîkaya ku ji ewqas cihê dûr û nêzîkê me dihat û em ji Germa ji hal de diketin, lê nûha germa wêb i xwe wê çawa bûya!

Ez şeva pêşin bêyî ku klimayê bi xwebitînim, germa gerdûnî hebû ya, razam. Bi rastî jî zêde ne germ bû. Bê şik ev şexsê min bû. Lê kermêş hebûn xweş jî bi min ve vedidan. De ma çi dibû? Heya nûha bi hezaran deh hezaran kermêşan bi min ve veda bûn.

Lê ez di pêy re pê hesiyam ku ew kermêşanan nexweşiya malaryayê derbas dikin. Lewre mêvanên ku hatine, beriya hatina xwe sê hefte berê hemûyan derzî li xwe xistina û bi hatina xwe re jî heb girtine wedixin û ji bo ku kermêş bi wan ve nede spreyekê bi her cihê ku çemrê wan xwuya dikin lê direşînin. Di pêy re hevalê min ê odeyê hebek ji ya xwe da min û di pêy re jî camêr ji min re îlac bi xwe kirî. Min duhî ji hevalakî doktor pirsî. Dûr dirêj qala kermêşan yê Afrîkayê û qala îlacên wan ên kuz êde tesîra xwe tunneye kir. Lê di pêy re dema prospektusa îlaca ku min ji Afrîkayê anîbû nihêrt, îhtimal heye ger hebe jî nexweşiyê bifetisîne.

Di xwirîniyê de bêyî fêkiya mango yê hemû tiştên nas bûn. Zebeş û petêx û çay û qahwe û penir û hwd.

Wê rojê, civîna Rêvebiriya Giştî hebû lewe karê min tunne bû. Divîya bû ez rojekê ji xwe veqetînim. Lê bi rastî jî , mîna kum in li jorê gotibû, li ciheke biyanî bûm. Ez bûçûyama kêrê? Bajar li kîyjan diket? Şofêrên texsîyên wan meriv dikaribû çiqas pê bawer bibe? Li van deran tiştek neyê serê me?

Min biryara xwe da ku ez bi meş biçime cihê ku wê kongre lidar bikeve. Hotel Meridien President. Baş e. Serokê PENa Fransî, Silvestre Clanier ku fikir û hestên xwe li Bled a Slovenyayê gelek nêzîkî nîşanê me dabû, gotibî Meridien bi meş, ji peravê bi qasî bîst deqîqaya ye.

Ji peravê bîst, bila ji rê ve sî daqîqe be. Qe nebe ez ê ji xwe re bajar, însan û avahiyên bajêr bibînim.

Min kilîta odeya xwe danî. -Hîn wê çaxê ez bi tenê dimînim. Di pêy sê şevan re mîna qewlê me, ez di adeyek double de bi cih kirim- Ez derketim derve. Li devre pêş pêlekên otêlê şeş heft şofêrên texsiyan li erdê li ser şilte û tiştên mîna kîlim û namazlixan rûniştibûn, teklîfê birinê kirin, lê min sipas kir û ez di rêya xwe de meşiyam.

Li rê bi tenê rastî reşikan nehatim. Kesên ku dirûvên wan bi yên rojavayî yan jî diketin hebûn, kesên ji bakurê afrikayê jî hebûn. Ji xwe di pêy re minê bidîta ku pozê ku em lê ne bi piranî malên sefîran li wê rê ne.

Tiştê herî balkêş tunnebûna peyarêyan bû. Lê şaş dimam ku çawa di şûna peyarêyan de heriya sor ya mina xweliyê hebû. Gelo di şilîyê de çi dikirin?

Mal, dikan û bufeyên ku xuya dikirin alametê xizaniyê zêdetir didan der. Gelekên wan ji texte û tenekeyan hatibûn avakirin. Li ser ciheke welê ji pîneyên texte û tenekeyan avakirî de “Coiffeur” dinivîsî. Lê bi qasî çen sed mîtroyî şûnde, di nava baxçeyekê hêşin de bi rastî jî avahiyek “navenda xweşikbûnê” mîna nakokiyek dûlêrî li ber çevên meriv diket.

Di hinek bufeyan de tevlî hûr mûrên cûrbecûr hêk jî dihatin firotin. Lê eşkere bû ku ji ber tunne bûnê ne di cemedokê de bûn. Rasta rast danîbûn ser dezgeyan.

Di rê de, ji bo pere guhertinê ez ketim şubeyek “Western Union” ê. Lê ji bo ez karê ku li Amedê an Tirkiyê di navîna çend deqîqeyan de bi cih tê, nêzîkê çel deqîqeyê bele sebep sekinîm.

Di kuçê de qasî ku dihate dîtin jin jî bi qasî mêran di nava jîyanê bûn. Kincên wan bi piranî mîna rojavayiya bûn. Lê hinek ji ber sedemên ola Îslamî porên xwe bi melhefê pêça bûn. Her çiqas li ser rêyan gelek erebeyên nûh û bi motor hêz hebûya jî erebyên ku pê rêwî dibir û dianîn tev ji kevnariya xwe êdî jihevdeketî bûn. Lê ji tevan muzîka wan a ku têr biliv xuya dikir ji her derê bilind dibû.

Dema ez hinek bi westan û bi xwêdan gihîştim Le Meridien Presidentê mîna li welateke Ewropî bim konfora dawetkar ez dorpêç kirim.

***

Kongre tam bi maneya gotinê çeleng bû. Hemû navenda PENa Navneteweyî û ji 140 navendên PENan dora sed PENî û di ser du sed delegeyî re mêvan hatibûn. Her her welat û quncikên dinyayê reng hebû.

Ji hema ji hemû welatên Ewropayê, Asyaya dûr, Ji herdu beşên Amerîkayê, ji Afrikayê û ji Rojhelata Navîn. Lewre bi dehan ziman dihatin axaftin. Zimanê Çînî û Japonî, îngilizî û îspanyolî, Hindî û Erebî, Rûsî û Kurdî li nava hev diket. L êsê zimanên fermî yê PENa Navneteweyî hene: Îngilizî, Fransî û Îspanyolî.

 Ji xwe me di rapora xwe de nivisî –ew ê li malpera PENa Kurd de bişweşe-  Kongre hinekî bi pêşbaziya di navbera zimanan de derbas bû. Heya nûha Îngilizî bûye zimanê herî berbipêş. Lê welatên Fransî diaxifin, -ku meriv heta nebîne pirbûna li ser nexşeyê di rastiya xwe de fêhm nake- gelekî pirin, dixwazin Frensî pêşte derxin.

Bêşik tê fêhm kirin ku ji bo agahdariyên kûr zimanek biyanî jî têr nake.

Kongreyê de hem sekreterê giştî guhert hem du cîgirên serokê PENê hem jî çar endamên rêvebiriya giştî hatin bijartin.

Mazûvanê Senegalî lewre giringiyek mezin dabûn Kongreyê. Serokomar bi xwe beşdarî vekirina civînê bû û axaftinek asoyê xwe berfireh, dilnizm û destnîşan kirinek qewîn ya ji nivîskar û hunermendan re kir.

 Hefteya ku em li wê rê man, li gorî derfetê xwe em her carê birine cihekî. Di pêy vebûna fermî ya Kongreyê re, em şeva pêşin birin “Théatre National Daniel Sorano” yê.

Berhemê reng û deng û reqsa Afrîkayê bi awayekî neyê ji bîr kirin li ber me raxist. Behrem bi rengê xwe dengê xwe û bi livîna xwe ji xwezayê bilind bibû. Ji serî heya dawî bêyî navbir bala meriv dikişand ser xwe. Bi rû û mîmikên xwe ve meriv hîn zêdetir nêzîke xwe dikirin. Mîna ku bêjin di em rihê Afrîkayê nîşanê we didin. Em xwîna nava damaran e diherikin. Em çirûsandina jiyanê ne. Herî bû, ar bû, av û heva bû di nava notayên muzîga wan û di nava livîna reqsa wan de li hev pêçayî bilind dibû.

Em em piranî di rohnkayiyê de diçûn û di tariyê de vedigeriyan. Hem dema çûyîna me de hem di vegerê de sûk û kolan qelebalix dibû. Li Gelek kesên wan li ber deriyan rûdiniştin. Taxa ku ez lê mezin bûm jî bi tehrî bû. Lê yên me na meriv tê derdixizt ku wê demekê şûnde derbasî hundir bibin û ew bi tenê ji bo demekê derketine derve. Lê dema min li wan rûniştana wa ya bê fikar mêze dikir, ji min re mîna ku ew her û her li wê rê rûniştin e û dê welê jî rûnin. Ev xususiyeta germê, an hewayê feqîrî an reşikbûn na çanda xwe ya reçika wî ya ji hezaran sal berê de xwe digihîhand wê rojê, dihat. Ji bersivê ne çend roj ji derve nerîn, divê meriv tevlê jiyana rastîn bibe.

hem sed Ji M li bi dinya bi carekê guherî. Hotel hîn ji ketina derve re pênc stêrk bûna xwe nîşanî meriv dida. Di pêy min ji nêz de dît ku her quncikek xwe li gorî stêrkên xwe sazkirî ye.

Her kes dikare bi lêkolînek biçû bibîne ka Senegal li kêrê Âfrîkayê ye, nifûsa wan çiqas e, hatina wan, şeş rojname û televîzyona wan a yek qanalî û îstatîstikên dîtir. Tu nexşeyên kaxezî an ekranî, tu hejmarên li pêy hev rêzkirî an tu wêneyên ku di şaneyên çav û can û di dilê meriv de kar dikin naşibin hev.  

 Belê. Welatekî feqîre, lê bi qasê ku li salona Kongreyê û di kulîsan de me dît û çavdêrî kir û bi qasî ku di panelan de ew şopandin, gelek kesên wan bi her awayên xwe zana têr û tigihîştî bûn. Rêjeya wan ne pir dixuya, lê eşkere bû ku qîmetek mezin didan nivîskar wenesaz û hunermendên xwe. Ji xwe mazûvaniya wa ya ji dil ya Kongreyê ev bi têra xwe radixist ber çav. Lewre gelek dotsniyên me çêbûn û ez bawerim wê domdirêj bin.

Ji vanan bêşik wê cihê Tarik Günersel cudatir be.

Ji ber van hemû sedeman ez hîn zêdetir têdigihîjîm wateya rengan. Kesk, zor, zer, şîn, hêşin û mor wateyên xwe bi awayê xwe niqutandin hişê min. Lê reş, mîna sirra xwe di kûranî ruhê meriv de bi cih bike, wateyekî nûh ji hemla xwe deranî.

Êdî tu tiştek ne mîna berê ye. Her tişt li gorî “beriya Afrîkayê” û “di pêy Afrîkayê” re dê nirxê xwe bigire. syurtdas@yahoo.com

çapkirin