ZMAN KURD: NVSKAR ZMANEK N
AVA DKN
 
Sedat Yurtda
 
 
 
         Dwan Bedarn Birz.
 
Ji bo axaftina li ber we ez pir serfiraz im. Bi rz silavn Navenda PEN a Kurd dest bi axaftina xwe dikim. 
 
Bik, mna ku Edvard Kova di despka nivs xwe de destnan kiriye, Diwar Berln hilweiya dawi li deolojiyan hat. Fukuyama hinekn din j qala dawiya tarx kirin.
 
L bi hsan dikarim bibjim ku em hn di bin hukm totalitarizmek biid de ne. Bi gotinek din: her iqas hilwena Dwar Berln li ser me j tesrek kiribe, di rastiya xwe de hn diwarn me yn Berln bi temam hilneweiyay ye!
 
Heyf mixabin, ev tespt a rebn ji bo kurd, kurd, ziman kurd, elfabe edebiyat a kurd, rasteqnek e. Ka em hinek ji nz ve l binrin.
 
Ziman Kurd, her iqas bi git zimanek devk bye ji ber v yek j bi al xwe y gotink gelek pta bbe j, bi berhemn xwe yn edeb ve j di nava zimann nivsk de cih xwe y taybet girtiye.
 
Mna gelek zimann din y dinyay, ji al edebiyata devk/gotink, mna helbest, vegotin destanan de gelek biserketi ye. Ji ber v yek mna destana Hindya ya Ramayana, yn Yewnan a lyada, Yn Kirgiz a Manas, Kogtann Ermenan yn Tirkan Ko hwd.
 
L destann Kurdan gelek zde ne. Ne bi ten Mem Alan, an bi nav xwe y zdetir t zann Mem Zn, Siyabend Silv/ Xec, Zemblfro, Ker Kulik, Derw Evd, Kela Dimdim, Cembeliy Law mr Hekar hn gelekn din.
 
Di droka pit me de piraniya Kurdan, her iqas by xwendin nivs bne j, ji ber vegotina xwe ya xurt ji ber ku di her gundek de di her malek de dengbj hebye, her die km dibe, ev anda xwe ya kr ev vegotina xwe ya gotink parastine pte birina. Lewra ziman wjeya Kurd, li ber evqas zor zilm ran da karibye li ser piya bisekine.
 
Em dikarin bi kurt qala dema edebiyata nivsk nivskarn me j bikim.
Melay Cizr(1407-1481, Feqy Teyran(1590-1660):, Mela Mahmude Bazidi, Melay Bateyi, (1417-1491) Eli Heriri (1009-1078) Ehmed Xan (1651-1707) wek din.
 
Heyran bm ez ji din
Sohtim ji dest evn
Ji xwe nakim hvya jn
Li-m km bn mah sal         
 
Li-m km bn mah salan
Metne ji lam dalan
Ji ber zahmet ekalan
Ez tr dikim miqale (Ji El Herr dibje)
 
Ey dil werin dsan bi co
Carek ji caran mey bino
Bikin qisseta zemblfiro
Da seh bikin hkayet.
 
Zemblfiro lawk rewal b
Bi kilfet ehl eyal b
Husnek Usif li bal b
Heq rizay qismetꅔ (Melay Bat: Ji Zemblfiro)
 
Ey dlber gerden zr
Way nazika dm qemer
Qamet ji mma fener
Wran ezim malim xirab
                  
Ey dlbera gerden letf
Way nazik qamet elf
Qamet ji reyhana xeff
Wran ezim malim xirab (Feqy Teyran Ji Dlber)
 
Hey av, mal xirab, bi bez
Qew bi fr diki bil ez
ewata tu li ser wusa j ez,
Her av, tu maoqa dil xwey
Ne ivta qelp may/metlbek dil te j heb (Feqy Teyran Ji Av av)
 
ox eng zuhre reng
Dil ji min bir dil ji min bir
Awrn heybet piling
Dil j imin bir dil ji min bir (Melay Cizr Ji Dil j imin bir)
 
 Ger hebya me ttifaqek
Vkra bikira me nkilabek
Rom erb ecem temam
Hemiyan ji me re dikir xlam
Tekml dikir me dn dewlet
Tehsl dikir me hukmet
Temir dib ji hev her miqalet
Mumtaz dibn xudan kemalet (Ehmed Xan Slvan)
 
Ji vanan her yek ne bi ten air bye helbest nivisandiye, di eyn dem de nivsn feslsef, civak, drok an li ser mijarn rojane j nivisandine. Li ser wanan sekin ji xwe bi ser xwe lkolnek bir rk pk div. Lewra ez li ser wan nesekinim. Bi ten dixwazim hinek qala Feqiy Teyran; an Xwendekarn Teyran/Mamostey Teyran bikim.
 
Ji nav xwe j t fhm kirin ku Feq d ji civat ji nsn, ji ixl kar nsn, ji tevgera civat, ji hem navndn hukim derbas bye. W d bala xwe daye ser xwezay, ser av, ser roj, asmanan, bala xwe daye teyran. Ew d bi avn wan, bi nernan wan, ji jorda li din mze dike. Ji jorda dmenan dibne.
 
d ji bo w titn veart nemane. Her tit li ber avn w li rast ye. Ne hewceye ew bibne. Ne hewceye ew bibihse. Ne hewceye ew here. Hem teyr tilr i ev i roj ji bo w dibnin, di bihzin. Di nirxnin dignin w. Ew ji zann fehma nsn bhriye. Ew gihtye asta asman. Bi teyra ra digre distne. Li cem w raz nemane. Gihtiye hem razan. Ew ji teyran ders digre ders dide teyran.
 
Lewra cih gora w l bye ziyaretgaha hem teyr tilran. Gora w li Miksa (Wan) di nav dar bern bi av de ye. Bi hezar teyr tilr di ser gora w re difirin her roj gora w tewaf dikin. Li ser dixwnin. L tu teyrek bi xeleti j li ser gora w ra xwe nake. J re hurmeta xwe hn j bir rz girtinek nedt didomnin.
 
Bel. Ez hv dikim bi v vegotina kurt min derniya wjeya Kurd hinek j be bi bra we xist.
 
Li Tirkiy Ziman Kurd:
 
Ziman Kurd, ji malbata Hnd-Ewropa i axa ran ye. Ziman kurd ziman kevn Avestay ye. 31 tpn w hene. Gelek peyvn ji koka ngilz t. Str, bira, robar, fro, stendin, sur hwd.
 
Kurd nz Farskiye. Du axn xwe y mezin hene. Yek:Kurmancya Bakr (Behdnan) Kurmancya Bar (Soran) Dudo:Dimilk (an Zazak) Goran pk t. ro, bi piran du alfabe, Latn Ereb t bikarann. Bikaranna Kril her dere km dibe.
 
Tirk ji nava malbata Ural-Altay Trk ji Gruba Oxizan devoka Tirkiy ye. Kurd ji aliyn xwe y, morfolojk, fonetk sentaks ve j ji ziman Trik cda ye.
 
Bea Kurdn ku ez bi xwe j di nav de dijm, li Tirkiy bi despka Komar re ziman Kurd hatiye qedexe kirin. Ne bi ten li cihn aid rayagit de l di qad kolanan de j Kurd hatiye qedexe kirin. Ji bo Kurd ji qada drok bte pak kirin asmlasyonek biid hatiye domandin.
 
L mna ku min li jor bi kurt vegot, ji ber avkan berhem nivskarn xwe y xurt, Kurdan j ziman anda Kurd j li ber xwe daye nehatiye tunne kirin. Bes xisarek gelek gelek mezin diye. Civat diye. Zimn diye anda Kurdan diye.
 
Wel xesab bikin ku ji destpka Komara Tirkiy heta 1960an li Tirkiy yek hebek kurterokek j nehatiye ap kirin. Kurd ji wjeya nivsk hatine qut kirin. J bepar mane. Ev b ik zulmeke b hempa ye. Li gor hinek zimanzanan komkujiyeke sip ye.
 
Ev tahde qedexebn bi ser ziman Kurd tende nehatiye. Zimann din j pahre xwe j girtine. Lazk j ji van zimann tahde dtiya yek e. Ew j mna Kurd hn di destpka perwerdehiy de hatiye qedexe kirin. Ji bo w di hem dibistanan de sxr sixr hatiye bikarann. Ziman bik hatinin dtin. Hem ziman bi Nerna Roj-Ziman ve bi Tirk ve hatiye girdan.
 
Ji xwe Ermen bi sedema er Yekemn Dinyay hema hema hatine tunne kirin. Ku qirkirina Ermenan ro ji pirsgirkn politikaya derve y Tirky de sereke ye. Gelek Parlamanan Frens, Swsre, Holand hate qeblkirin. Nha j li Amerikaya Yekby de di rojev de ye.
 
B ik ev dmen a tarx ya ro ji ber sedama nasnamebn a zimn e. Ziman nasnameye. Dema gelek ji ziman xwe bpar bimne ji nasnameya xwe j dr dikeve. Di ghere. Di pikive. Lewra frbna zimn, perwerdehiya ziman zikmak ji mafn nsan, ji mafn bingeh ji mafn bi hebna nsn re giraday ne. Ji al din ve ro d di hem warn teknk ragihandin de bikaranna azad pwdtiyeke gelek mezin derdixe p.
 
L li ber hem ghertinn dinyay, Rojhelata Navn Tirkiy, ro j li ber ziman Kurd gelek asteng hene. Em di dawiya nivsa xwe de bi kurt behsa wan bikin.
 
Ez nha dixwazim ji 1960i nda ziman Kurd ji kjan astan re derbas bye qala w bikim.
 
deoloj ziman Kurd:
 
Ji ber ku ziman Kurd rasta rast qedexe b kesn kul i ser ziman xebitn kesn ku xwestin ziman pte derxin kesn siyasetmedar bn. Demek ne bi armanca edeb ne bi armanca estetk l bi armanca spata gel, spata hebna Kurd ziman Kurd hate nivsandin xwendin.
 
V rew j tesra xwe rastarast li se zimn kir. Ji al din li ser elfab li ser tpn elfab j lihev ne dihat kirin.  Ziman xwe n vedijand. Se qis, hinekan tpa y bi nana i bi kar dian. Heya van sal daw j ve ji hev cdat dom kir.
 
Syasetvann ku w dem kovark rojnameyn ku derdixisitin rasarast bi ziman deolojiya xwe reng didan vegotin. Lewra mirov ji nivs an j ji vegotin t derdixist ku ka ew kovar, ew ne an ew ceribandin di bin kjan ax deolojk te hatiye nivsn. Nivsek sovyet ye an nivsek n ye an nivsek ol ye
 
Dsa di hem berheman de reng deolojiyan  xwe dida xya kirin. i helbes i rok i roman.
 
Div ev rast bte fhm kirim. nke, xwediyn pns beriya her titi dixwestin ku nasnameya wan, ziman wan bte qebl kirin. Ne di derd estetk wjey de bn. Ew di derd spat xwe qebl kirin de bn. Bi rast ev pvajo h j bi tevay hilneweiya y ye.
 
L d damar bayn gelek xurt ji al zimn wje estetka vegotin xwe lihem coxrafyaya Kurdistan dide hs kirin. Detspka v bay ji erdngariya Kurd l dijn nin e. Pirtir ji Swd ji welatn Ewrop, jinava tet mercn azad destpkir. Ge b belaw b.
 
L d em dikarin bibjin li ber hem astengiyan, hem Diwarn Berln ve j ziman, wje, nivs nivskar bi erdnigariya xwe ve hevdtinek drok kiriye.
 
Roj bi roj, helbest, pexan, i rok i roman, i ceribandin bi damarek xurt derdikeve hol. Nivskar zimaneke n dikin. Ji deolojiyan dr, ji bandora Dwarn Berln dr
 
Li Iraq Ziman Kurd:
 
Li Iraq j bi dehan salan Ziman Kurd di bin tahd de b. L tu car mna Tirkiy yekcar nehate qedexe kirin. Ji ber v yek rewa ziman Kurd bi piran j Soran km zde bi p ket.
 
L di py er Kendav re, Kurd her ku zdetir p xwendin nivsn b ro d di rewek gelek ba de ye. 
 
Kanna Bingehn ya Iraq:
 
Xal 4:
 
1.Ziman ferm y Iraq Ereb Kurd ye. Di berdewam de Zimann Tirkman, Asur  Erman kirine bin garantiya Kanna bingehn.
 
2.Naveroka ziman ferm ryn bikarann bi kannenek mna li jr e.
 
a)Rojnameya ferm bi Ereb Kurd t apkirin.
 
b)Parlaman, Desteya Weziran dadgehn serbixwe saziyn resm yn mna wan ji zimann fermyan yek dikare bikarbne. ,
 
c)Belgeyn fem di herdu zimanan de t tanzm  kirin.
 
d)Di erova rzekn perwerdehiy de bi zimanek ferm dibistan tne vekirin.
 
e)Dirav, pasaport,pul yn qadn din wekhev de herdu ziman j tne bikarann.
 
3.Di herma Kurdistana Federal de saz dezgehan de herdu ziman j tne bikarann.
 
4.Zimann Tirkman Asur  ev herdu civatn ku nifsa wan piran bin di desgehn dar de du zimann ferm yn din in.
 
5.Geln li hermek an bajarek de dijn dema bi birya referandm bi piran biryar bidin dikarin ziman syemn j bikin ziman ferm.
 
Ev xal akere dike ku ziman Kurd li Iraq li Kurdistan a Federe d yekser azad e.
 
 
Astengn Zimn:
 
Dema ro, li Tirky 15 an 20 milyon Kurd dijn. L Kanna Bingehn Xal.3: Ziman Dewlet Tirkye.
Xal 13-14/: Tu mafek ji bo pare kirina Dewlet nay bikarann Di v babet de ziman Kurd xetere t te qeblkirin. 
Xal 26: Tu hizirnek kul i ber paeroja dewlete bibe asteng r nadiy.
Xal:28 Eyn asteng di v xala ku apemeniya azad digre bin gantiy, tde heye.
Article 42 of Turkish constituation: Turkish citizens are not able to able to have education in an languages except Turkish language
Kanuna Partiyn Syas Xal: 81 gotina hebna kmnetewet qedexe dike. Ev xal heya nna 5-6 part dane girtin.
Xal 82:Nerna hrem qedexe dike.
Kanna bi Terorre Tekon ku di 1991an de hate qebl kirin: Di wan hem babetanda xebat mna suceke terorst qebl dike.
 
Serqis ro hem hevserokn DTP (Ahmet TRK ) mna partiyek Kurd t qebl kirin ez, ji ber ku me di axaftinn xwe de gotine Birz Ocalan ji ber peyva Birz her yek e meh bi cezay heps hatine ceza kirin. Cezay me ne bi nde hitin ne j wergerandin cezay peret. Dosyayn me li Dadgeha
 
Ji bil Tirk tu zimanek di saziyn hnkar perwerdehiy de ji bo hemwelatyn Tirkiy re nay xwendin perwerdebn.
 
Ji xwe ziman Kurd di pvajoya damezrandina Komar vir ve ne ten li cihn aid kamy de li hem bajar qan kolanan de axifn hatiye ceza kirin. Cezay peret hatiye birn. Hem kal prn me di brann xwe de ji me vegotine. Ji van yek j nivskar gel Musa Anter ku ji al hzn Re y nava dewlet de hate kutin, di pirtka xwe ya brannan de akere nivsandiye. Her iqas Tirkye Berandam Ewropay be j;
 
*Nivsandina tpn , x, , , q w di warn ferm de qedexe ye.
 
*sal di Cejna Newroz cejna ya her girng- de nehat qebl kirin ku tpa w y bte bikarann.
 
*Bi ziman xwe perwerde bn hn nn e.
 
*Di unversteyan de hn li ser ziman anda Kurd lkoln naye kirin. R li ber girtiye.
 
*Navn gelek bajar nave, newal, iya, det zozanan Kurd 1952de wergerandin e Tirk hn wel maye.
 
*Hn navn ku bi kurd tne qebl kirin ne bi tpn Kurd l bi tpn Tirk tne nivsandin.
 
*Di radyo televzyonan de roj bi ten ji bo 45 deqqeyan destr heye. Roj bst ar saetin l wean 45 deqqe!...
 
         Di van ertn bi rast j gelek dijwar de nivsn a nivskarn ziman Kurd bi rast j xebatek proz e. Hele ku p zimaneke n kirin...
 
         Spas s pniyar:
 
         Ez sipasiyn xwe li Komteya PENa Navnetewey ya Maf Ziman Wergerandin dikim ku Konferansa Amed Li Ser Pirrengiya and 20 25 Adar 2005an de hate lidar xistin. Cara yekemn b ku li ser erdngariya ziman Kurd, di civnek navnetewey de Kurd mna zimanek wekhev bi tevl Tirk Ingiliz b ziman ferm y Konferans. 
 
         1.Li Amed an her car li bajarek erdngariya Ziman Kurd, Wan, Batman, Hewlr Duhok, Silman (Kurdistan a Federe), an Koban (Sur) bte lidar xistin. 
 
         2.Ji bo ziman Kurd, li erdnigariya ziman Kurd (cihn ku Kurd l zdetir dijn) bibe ziman perwerdehiy hem alavn weanan, bang li rayedarn Komara Tirky bte kirin
 
         3.Hv dikim PENa Turkiy, w di I hope that the Tukish PEN who have initiated this coming conference in stanbul next December can inveted Kurdish Writers from all parts to enrich the conference with the peace concept to for sake of strogthening frater with I tolerance and diversity. 
Careke din rz silavn xweyn exs, Komiteya Aitiy ya Navenda PENa Kurd ji we re pke dikim.
 
         Bi rz. 24 Adar 2007 syurtdas@yahoo.com
 
Sedat YURTDA
(Endam Navenda PENa Kurd
Berpirsiyar Komiteya Aitiy)
 
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org