Zaravayên Destanên Biyanîbûnê

 Siyamed Sîpan Ugurlu

Her civak rengê xwe bi dewlemendîya çand û zimanê xwe yî ku bi çerxa dîrokê xwe pêşde xistiye û li ber bayê dîrokê ketiye, nîşanî hebûnên li ser rûyê cîhanê dide. Ziman mirov dikare wek „Amûrê“ xwe lêvkirina civak û gelan bi nav bike. Ziman şaxê herî mezin yê çandê ye, ku rehên xwe bera dilê hemû mirovan dide û dibe perçeyek ji jîyana civakekê, perçeyek ji jîyana gelekî. Li gor vê di dîroka her gelan de zimanzanan li ser zimanê her welatekî û gelekî lêkolîn pêk aniye û pêk tîne, lê bi rûsarî dibêjim, ku zêde zimanzanên ku lêkolînek başebaş li ser zimanê Kurdî li dar nexistiye tuneye. Ji bo vê zimanê kurdî, zimanê çivîkan, zimanê zêrîn pêşketinên ber çav bi dest nexistiye.

Niha bi hezaran gotinên ji zimanê kurdî, gotar û stranên kurdan di devên biyanîyan de govenda bêzarîyê dikşînin. Nivîskarê navdar Michaelville dibêje: Ku tu bixwaze gelekî û civakekê bixe bin kontrola xwe, bêdeng û asîmle bike, dibê tu dest bavêje çanda wî, bi taybetî zimanê wî. Wusa xuya ye ku dagirkerên çavbirçîyê axa zêrîn axa welatê agir û rojê, şîreta Michaelville ne tenê wek guhar, mîna ristika bi kar anîye. Ji ber ku niha ji destê wan were, wek mînak mirov dikare dewlata tirk bi lêv bike, ewê mûçe (maaş) bide Kurdan ji bo bi kurdî neaxivin. Li beranberî rewşek mijara gotinê ecêbmayî û matmayîbûn ne di destê mirovan de ye.

Bê şerm û bê fedî jî dibêjin, li welatê me demokrasî û pirçandî di asta prensîbên herî bilind de ye. Bilindbûna bahs dikin jî, di bin pêlavên leşkerî yî xwînî û pêçkê tanqên wan de ye. Bilindibûna bahs dikin di devê çekê û li sînorê tinekirinê de ye.

Ka werin em xwe bera nav newalên dewlemendîya zimanê çivîkan, zimanê zêrîn, zimanê kurdî bidin. Em biçin ser zinarên vê newalê û bi hesretiyek mezin li berrî û zozanên bedewiya çand û zimanê Kurdan temaşe bike. Em sînga xwe ji rist û gotarên helbestvan û nivîskarên mîna Baba Tahîrê Ûryan, Ehmedê Xanî, Melayê Cizirî û Cigerxwîn re vekin û em hewl bidin dîroka zingargartî ji xewa bi sedan salan hişyar bibe û li nihirandina wî dengê bêzar guhdarî bikin.

Zimanê Kurdî dikeve nav malbata zimanên Hind û Ewropî, di vê malbatê de zimanên xwedî dîrok yên wek farsî û yûnanî jî cîhê xwe li kêleka kurdî digrin.

Ji avakirina nêrîna zimanên cîhanê zimanê kurdî dikeve nav damezraka zimanên tewangirî, ku tê wateya xwedî bingehek saxlem û dewlemend.

Ji ber ku li Kurdistanê bi sedan salan Dewletek Netewî ya Kurdan saz ne bûye û Kurd tenê di bin banê mîr û eşîretiyê de dikarî xwe û zimanê xwe bi qelsî biparêze, di bin banê çandê de jî ziman û wêje zêde pêşde neketiye.

Yekem mirovên li ser Zimanê Kurdî serê xwe êşandiye Mamosteyê mezin Şeref Xan e, bi pirtûka xwe Şerefname û Mele Mehmûdê Bazîdî ye. Herwiha gelek nivîskarên biyanî jî di nîvîs û pirtûkên xwe de bahsa dewlemendiya ziman û zaravayên kurdî kiriye. Mamosteyê mezin Şeref Xan ne tenê li ser zimanê kurdî herwiha li ser çanda Kurdan û erdnîgarîya Kurdistanê de jî lêkolîn û nivîsên hêja nivîsandiye. Lewra agahiyên heyî ji bilî agahîyên ji Şerefname bi sînor, gelek kêm û yên heyî jî tijî nakokî ye.

Çend zarava ji zimanê kurdî yên herî zêde tên axaftin wusa ye:

1. Kurmancî li Kurdistana Bakur û Kurdistana Başûr-Rojava tê axaftin.

2. Soranî an jî Bahdînî an jî Kelhûrî li Kurdistana Başûr û Lûrî bi hindikî li Kurdistana Rojhilat û Başûr tê axaftin.

3. Zazakî an jî Dimilkî an jî Kirmanckî û Şikakî li Kurdistana Bakur tê axaftin.

4. Hewramanî an jî Goranî an jî Hewramî li Kurdistana Rojhilat û bi hindikî li Kurdistana Başûr tê axaftin.

Bi dehan nav ji bo zaravayên kurdî hene, bi dehan şax-zimanên din jî hene. Ez dikarim wek mînak bêjim ku em du gundê cîranê hev zimanê em diaxivîn başebaş ser hevdu nedigirt û ne wek hevdû bû. Mînakek din di zimanên biyanî de ji bo hebûnekê gotinek heye, lê belê di zimanê kurdî de ji bo hebûnekê bi dehan gotin hene. Bi sed hezaran gotin û gotarên bi zimanê kurdî hene, ev jî dewlemendî û zenginîya zimanê kurdî nîşan dide, lewra ewê ne fişal kirîbe û nepixandî be ku ez bêjim zimanê kurdî zimanê cîhanê yê herî dewlemend û xwedî dîroke.

Lê belê elaqedarbûyîna Kurdan li hemberî zimanê kurdî xemgîniyek mezin bi xwe re tîne bê gûman, ji ber ku nivîs, gotar û pirtukên bi kurdî gelek kêmin, lewra dibê em yên heyî baş bi kar bîne. Li vir gotinek rêberê gelê Kurd û rêberê KCK birêz Abdullah Öcalan tê bîra min ku dibêje: Kurdan di demên herî zor û zahmet de jî li ber xwe daye, di demên şûr hatiye ser qirka wan jî asîmlebûn qebûl nekiriye û li ber xwe daye, lê belê dema hinekî dikeve nav dilfirehiyê Kurd xwe bi xwe li ber bayê asîmlebûnê dixe.

Sazî û rêxistinên me yên wek mîna Kongreya Netewî ya Kurdistanê (KNK) û TZP-Kurdî ji bo parastin û lêkolînkirina zimanê kurdî di nav liv û tevgerek mezin de ne û heta niha xebatên hêja jî pêk aniye. Lê dibê gelê Kurd li zimanê xwe xwedî derkevin, dibê gelê Kurd wateya ziman bîne asta wateya Dayikê. Dibê kurd di bin dirûşma „Zimanê me hebûn û nasnama me ye“ li zimanê xwe xwedî derkeve û nehêle zimanê zêrîn, zimanê çivîkan bêzar bimîne.

Lewra ez jî dibêjim:

Bi Kurdî bifikire, bixwîne, binivîsîne û biaxive

Bi Kurdkî bifikiri, bixwîni, binivîsini û biaxivi

Siyamed Sîpan Ugurlu

çapkirin