Sarah
Kirsch
Amadekirin
û wergera Tengezarê marînî
Sarah
Kirsch di 16.Nîsanê, sala 1935an de, li Limlingerode/Südharz
ji dayik bû û niha li Iyaleta Schleswig-Holstein dijî.
Xemgînî,
cirnexweþ, veþartî û bi serê xwe, cegerdar, yarîker, kenok
û ji dil, jiyana helbestane ya Sarah Kirsch dirêsin û vedihûnin.
Piþtî
tewawkirina xwendina xwe, Sarah Kirsch di pir cihan de kar kiriye.
Sarah, helbest, rêportaj, çîrokên zarokan, werger û kurteçîrok
nivîsîne û dinivîse.
Suruþt
û civak, têkiliyên hundirîn ên hûr-helbestane di deqên
Sarah de rû didin.
Xwêner,
zorê nakêþe ji bo ko di helbesta Sarah de, têbigihe.
Sarah
bi xwe jî weha bîr û baweriya xwe li ser helbestê tîne zimên:
“ Di destpêkê de nûser
bo xwe dinivîse, û hebûn, diyarde û bûneweriyên xwe
derdibire, bi þûn de kar li ser deqê xwe dike, dinijinîne, êdî
dixe mîzên û þihîna hunerî û ciwaniyê û ji xwe dipirse: -
Gelo ev helbest bo tekane ye, fer e, kesayeî ye? Eger nivîskar
bibîne, ko ev helbest pirîvat e, ji xwe cihê wê selika gilêþê
ye, ji ber pêdiviya xwêner pê nîne û wî têkildar nake”
Bêguman,
ev bîr û bawerî cihê guftûgo û gengeþê ne, lê ta çendî
ev bîr û ra di gel helbest, dahênan û rola wergirtina deq û
ciwaniya wî digunce, ev cihê behs û vekolanê ye.
Sarah
li vir bi tinê ranawestê, lê her berdewam dike û dinivîse:
“ Min çend parizdank bo
xwe avakirine. Dema helbestekê dinivîsim, bi hûrbînî lê
vedigerim. Ev tê wateya ko li ser deq kar dikim.. lê ya rast û
durust ew e, ko çend hevalên helbestvan hebin, ên di helbestê
de têgehiþtî bin û baweriya wî bi wan hebe.”
Sarah
Kirsch 10 salan hevjîna helbestvanê elmanî Rainer Kirsch bû.
Di
sala 1976an de, di gel hijmarek ji nivîskarên elmana rojhilat a
berê (DDR), beyannameyek imze kirin, piþtgiriya
helbestvan û hunermendê elmanî rojhilatî Wolf Biermann, dema
ew ji hevwelatiyê avêtin.
Sarah
ne navê wê ê iseh e, ´navê wê Ingrid Bernstein e, lê di bin
navê sarah de, helbestên xwe yeke-yeke dinivîsîn. Ji xwe ev
rewþa pirtirîn nivîskarên, ko di welatên ne azad û ne
demoqrat de dijîn.
Berhem:
·
1946 ”Gespräch mit dem
Saurier = Guftûgo di gel Dînasor”,
·
1967 ”Landaufenthalt= rûniþtgihmana
Welat”
·
1973 ”Zaubersprüche=
peyvên seherdar”
·
1973 (bayê Piþtê = Rückenwind
)
·
1979 "Der Dichter M.
im Grünewald= Helbstvan M. di daristana kesk de","
"Viele Farben= pir reng."
·
1979 Drachensteigen bi
kurdî “ Goya bi ser dikevin.
·
1980 Erklärung einiger
Dinge „Ravekirina
hindek tiþt“.
·
1982 Erd-reich „
Dewlendiya xakê“.
·
1983 Papiersterne „ Stêrkên
kaxezî“
·
1984 Katzenleben
„ Jiyana piþîkê”.
·
1988 pexþan
"Allerlei-Rauh. Eine Chronik= curecurên bê bêhintengiyê-
Dîrokname".
·
1989 "Schneewärme =
germahiyên berfê"
·
1990 wêne- bîranîn
"Spreu= Zilor= Qirþqal"
·
1992 helbestê "Erlkönigs
Tochter=Keça þah Erl".
·
1994 "Das simple
Leben= jiyana sade" pexþan û helbest
Xelat:
·
1973 Heinrch
Heine
·
1976
Petrarc ya toreyî
·
1980 Austuria
a toreya welatên Europa.
·
1981
Roswitta ya bajarê Bad Gandersheim
·
1985
Hölderlin ya bajarê Bad Homburg1
·
1988 Xelata
Toreyî a bajarê Mainz û xelata huner ya Schleswig-Holstein
·
1993 Xelata
Peter-Huchel Ji bo pirtûka "Erlkönigs Tochter=Keça þah
Erl" wergirt.
·
1996 Xelat
bi 60.000 D-Mark ya Büchner ya akadîmiya elmanî ji bo ziman û
helbestê. Herweha ya Birayan-Grimm pileya Professur li zanko û
dibistana bilind li Kassel.
·
1997 wergirtina
25.000 D-Mark wek xelata Droste-Hülshoff ya kombenda zeviyên
Westfalen-Lippe
1.
Pirr
Çî
din hîn heye?
Du
çav, belkî sê:
Cênîka
wê li ser ya min,
ban
ji serê mêvanxanan radikirin,
spîndar,
çilo,
çiya
giya
2.
Lehî
Neynika
reþ, doppel-zevî ciwaniya yarîkaxezan
Ewr
silavê li hevcêwiyê xwe dike, asîman xelekek e
Êlek,
du zerezengên her darekê.
Ez
bedena te me, tu bi xwe re dikenî.
3.
Cotyar
Cotyariyek
bi lingekî çerixkirî
Dabû
nav firêza komirê, kumê xwe dihejand
Mîna
ko bi kêf be;
4.
Neynik
Neynika
vala li mal.
Ne
kesekî dêmekî ciwan. Ewr
Xwe
tînin nav de. Ên milahîm, ên gewir,
ên
bêhesab birûsklêdan in. Mîna ko
ew
di cengê de be.
5.Tenêtî
Pîrejinên
li ber xaniyên sor
kêmguhpêdanên
sor dar þikandibûn
Bi
comerdî, çayê bo min anîbûn.
Lalîk
vegerandibûn, kiþandibûn
Guhêzgeh
û çavdêrîgeh
Di
piþta perdeyên xiþrokî vala de.
6.
Don Juan berî nîvro tê
Don
Juan berî nîvro tê
Weha
di telegrama xwe de nivîsîbû tiþta
Hiþtibû
biramim, min heyv hebû
Pîlan
kiribû avweþînk niha
Pir
dem nemabû ne carekê çav
Mezintir
nîgar bikin lingan neþon
Rawestiyabûm
li cihê ko wê dest pê kiribû bajar ew dîtibû
Di
qapûtê ber bi ba diket de li ser duçerxekî cirîdê de
Destmala
spî ji ser milan pirpirî
Jihevnêzîkbûna
lêvan pekiya bû û çav
Xewir
bûn min jê pirsî bû
Ji
bo çi ew weha bi kêf e û bi þûn ve bawermend e
Hevdîtineke
bi bedewiyê re
Ax
çi dîtiye wî çerx berware(Xûz)
danîbû
Li
ber bayî kum rakiribû
Em
herdû êxistibûn ser
giya kartêl
Dest
pê kiribû da hêja bibe balindeyekî ji laj(me,iden)
Kiþandibû
li ser destpêkê bistirîne
Dema
ko cur bi cur mijara Mozart pêxistibûn
Ez
dizanim wî gotibû û
Hemî
qawin
Sîstemên
ekter Schönberg û
ez
dê te aniha.. û ew dê baþ bibe.
7.
Þev tiliyên xwe dirêj dike
Þev
tiliyên xwe dirêj dike
Ew
min di mala min de dibîne
Di
bin mêza min de rûdine
Zikxiþkê
dike, dê mezin bibe, xwe dipêçe
Û
keldûman melevaniyê dike di boþahiyê de
Li
xwe zêde dike, dibe dareke bedew
ya
bi hêsanî dikarim biþikînim, ez yeke nû dikêþim, êdî
Dê
hemî hezhevalên xwe, ên li ser tiliyan têne hijmartin,
ji
hesab bavêjim.
Pirr
tilî ne, ên min ko hene, kêm heval mane
Dirêj
dike þev tiliyan
Dibîne,
ew min di mala min de
Keldûman
melevanî dikir, di cîgehê vala de
mezin
dibû, dibû dara
miþtbelg
bi peyvan
Peyv
nêzîkahî li zûhabûnê kiri bûn
Kelek
melevanî di nav þivîlan de dikirin,
ên
ez vê rojê nema hildikiþim ser wan.
8. Gund.
Êvar
bû, bêdengî gehîþtibû gopîtka xwe
Biraþtokê
kunen xwe kerr kiribûn,
Li
ser kendal
Dara
maziya li pêþ asîmanê soravê
reþ
rawestiya bû.
Ez
hatibûm gund,
ji
coyê di nav zeviyên çirîskane de çûbû,
stêrk
û kevir ronî didan
di
malan de, ronahî gurr dibû
toza
dêrandî li kolanê
di
bin lingan de,
mehfûrê
havînrojê,
girêkan
ji dergehekî radigihîne ê din.
9. Min xwesti bû þahê xwe bikujim
Min
xwestibû þahê xwe bikujim
û
dîsan azad bibim. Bazinê
ko
dabû min, ê navekî spehî
Li
ser bû
min
jêkir û peyv avêtibûn, ên min çêkiribûn
Bide
berhev
ji
bo çavên wî, deng, ziman..
Min
þûþeyeke vexwarinê vala ava kiribû,
Dagirtibû,
berpeqînan, ji bo ew herdem nêçîr bigirtaya. Da
dijdarî
temam bibûbaya
Min
dergeh girtibû, çûbûm nav mirovan,
destbiratî
li malê curecur girêdabû,
Belê
azadî nexwestibû,
mezin
bibûbaya
Ew
heyok, giyan parçeyekî demoqratî ye,
ne
tenê bêdeng mabû, nerimtir bibû
Dîlan
gêrabû, dema min
serê
xwe li dîwêr xistibû. Min nîq þopandibûn
Li
xaka dijî wî peyivî bû, min sê bendên kêm di tewankê
(Misenef) de, komkiribûn.
Newekhevî,
min derew jî
kiribûn.
Di dumahîka dawiyê de,
heme
min xwestibû xiniziyê lê bikim.
Ez
lê geriya bûm, bo pîlana xwe
bi
dawî bînim,
min
yekî din maçî kiribû, daqena
þahê
min hew pêrgî wî hatibûya.
10. Zivistan
Ez
xwedanasînê bi xwe re dikim, di vê demê de
xaniyê
ko
bi
kêmanî sê nifiþ ji mirovan
dîtibûn,
pencerên wan her vekirî bûn
li
jor niçik”Xilozî”, dep zirav
hemen
bo belgekarên di qazanan de çêbibe
Dîwar
mîna
daran giloveriya salê
Radihêjin
çînên kaxezên dîwaran
li
jêrtirîn terzê xortaniyê, di navberê de
kelevajiyên
nûçeyên rojnameyan
xwênerên
matmayî bo hevalan
Du
xêz Reichstag* sotayê piþt re
heyho
hîn jî kaxezên dîwaran, pîþedest
sist
bibû. An jî nêrîna banan ” hemen parçek asîman”
berî
min jî di hizra wan de bû, bi guman
mîna
befir û baranê, reþiya qîrê li hewþê,
dîwar
ber bi sore ve biribû
hindeke
din
gerek
e bibînim, piþîkek
çend
salan di gel min bû, çi
ji
min dizane, ew hez ji parfüma min dike
an
jî li vir baþ rûnanim, lê
ez
hînî sebrê bibûm, dema biçûk bûm li
nik
rengê avê:
mirov bendewar namîne, dîmen
winda dike
û carnan
dilê min xwe dilivîne di
werîsên daleqandî de.
Wisa
ye, dema devereke bêgane bibînim
Bo
min li ser mêrxasan bipeyve an jî
Pirsekê
bike;
Ez
hez ji kurkê xwe ê cotyariyê dikim, ji cezmên xwe
Û
ji dêmên xwe ê xemgîn.
*
Perlemana elmanî ko ew navê wê ê kevin e.