EHMED XAN: KITBA KURDAN
 
 
Weann Avesta

 

 
Saf emirand, vexwari durd / manend dur lisan kurd
naye nzam ntzam / kaye cefa ji boy am
Da xelq-i nebjitin ku Ekrad / bmerfet in, besl binyad
Enwa milel xwidankitb in / Kurmanc-i ten di bhesb in
Hem ehl nezer nebn ku: Kurmanc / iq nekirin ji bo xwe amanc
 
Ger d hebya me j xwedanek / alkeremek, letfedanek
Ilm hiner kemal zan / ir xezel kitab dwan
Ev cins bibya li bal w meml / ev neqd bibya li nik w meqbl
Min d elema kelam mewzn / al bikira li ban gerdn
Bna ve ruha Mel Cizr / p hey bikira El Herr
Kfek we bida Feqiy Teyran / hetta bi ebed  bimay heyran
 
Avesta, hem berhemn Ehmed Xan, smay tarx y her girng kultur, raman, ziman edebiyata kurd, ji n ve ap dike. Di hin berheman de ku kurd-kurd kurd-tirk cih tn amadekirin, alfabeyn ereb latn bi hev re tn bikarann. Ehmed Xan Klliyat ku ji orijnal kurd alfabeya ereb latn ferheng agah werger tefsra wan a tirk pk t, ji aliy Kadri Yldrm ve hatiye amadekirin.  Herdu kitb p y rz Nbehara Bikan Eqdeya man her yek wek du ap cih, apek taybet normal, hatin weandin. Rza Ehmed Xan Berhemn Git ku w ji kurdiya berheman a esl kurdiya ro tefsr pk be, ji aliy Jan Dost ve hatiye amadekirin. Vga Mem Zn bi kurdiya ro ap b. Dsa romana n ya Jan Dost Mrname ku mijara w Ehmed Xan  ye di eyn wext de ap b. Hem berhemn Xan kurd-kurd tev tefsra wan bi nav Ehmed Xan: Kitba Kurdan w wek kitbek taybet di dema p de b apkirin.
 
Kuliyata Ehmed Xan 1: Nbehara Bikan
 
                  
 
Ev berhema ku derbar perey nav w y yekemn de ka ev nav bi wateya demsal Nbehar e yan bi wateya fkiya n Nbar e fikrn jihevcuda hene ev nav wek Nbihar, Nbehar Nobar j t nivsandin bilvkirin, di sala 1683an de menzmk hatiye amadekirin. Berhem ji destpkek, 13 ben bi navn qite li gor nusxeyn jihevcuda km-zde ji 220 malikan pk t. Destpk, bea yekem bea dawn li gor rzbendiya mesnewy (aa-bb-cc-); yazdeh ben din j li gor sstema xezel hatine qafiyekirin. Xan di v berhem de bi tevay ji 19 plawaz(behr)n sstema k (wezn)a erz 7 plawazn ku munasib helbesta kurd ya klask in bi kar anne ku ew j ev in: Recez-hezec-remel-mudari-best-ser-muteqarib. Malikn destpk yn bea yekemn bi tevay kurd ne. Qism ferheng ku bje termn ereb kurd t de hatine rzkirin pberkirin ji qism duyemn dest p dike. Bje trmn ferheng awa ku wek ereb-kurd hatine rzkirin, wek kurd-ereb j hatine rzkirin. Ji ber v berhem heriqas ereb-kurd t hesibandin, ewqas kurd-ereb j ye. L di fadekirin bihevxistina bje trman de ziman vegotin kurd ye. Bi v away, ji bil bjeyn kurd yn ku bi yn ereb re hatine pberkirin gelek bje laweyn kurd yn bi ser xwe j derketine hol. Hinek ji pkern ku v berhema ku Xan dibje min ew ji bo zarok kurmancan kiriye digernin girng ev in:
- Bi git yekemn ferhenga kurd ye. Bi v away ferhengnivsiya kurd bi ferhengek menzm a hnker/ddaktk dest p kiriye.
- Ev ferheng ji dema Xan p ve di medreseyn kurdan de wek kitba ders hatiye xwendin jiberkirin. Bi v away, meng amanca air me ku ziman zikmak bibe ziman perwerdeh, bi saya v ferheng qism be j hatiye c.
- Bjeyn ku di malikn v behrem de wek ereb-kurd yan j kurd-ereb hatine pberkirin ne bi awayek rasthat brbaz, belk li gor tfikirbna hinek mijarn diyarkir hatine hilbijartin. Xan di aroveya v tfikirbn hilbijartin de di tesptkirina mijaran girtina wan a dest de rbazn ji nz ber bi dr ve; ji titn hsan ber bi titn zor ve; ji titn ku tn zann ber bi titn ku nayn zann ve ji tevah ber bi pereyan ve bi awayek serkeft sepandiye bergehek pedagojk pan daye.
 
Ji bo Nbehar i gotin?
 
Amanca Xan ew b ku v ferheng bike nav sstema perwerdehiy ya ku di bin hakimiyeta ereb de b bi v away statuya ziman kurd ya daket bilind bike.
Amir Hassanpour, Krdistanda Milliyetilik ve Dil
 
V berhema ku alimn Kurdistan gelek girng p dane, di nav sstema perwerdehiya medresey de ji xwe re cihek girtiye.
Jan Dost, ed-Durrus-Semn F erhi Mem Zn
 
V ferhenga ku Xan bi amanca pkanna perwerdehiya bi ziman zikmak ji zarokn kurdan re xizmet bike amade kiriye, di esl xwe de bi danxwendin jiberkirina w wek kitba ders di medreseyn Kurdistan de ev amanca nivskar aniye c.
Tehsn brahm Dosk, el-Medxel L Drasetil-Edebil-Kurd
 
Wek ku dixuye, Xaniy nemir rmeteka mezin daye zarkn kurdan xwestiye bi nivsna v ferheng di frbna ziman Ereb da ji wan ra bibe alkar. Pit ku xwendina Kurd li Kurdistan serbest b zarkn kurdan ev ferhenga hja bi zewqeka mezin dixwendin, hin zarkn Kurdan j ew jiber dikirin.
M. Emn Bozarslan, Mem Zn
 
Nbehara Bikan
Kuliyata Ehmed Xan 1
Werger tefsr: Kadri Yldrm
apa taybet, bi cild kiras, kaxeta ama
21.5x13.5, 384 rpel
30 YTL, apa normal 20 YTL
 
Kuliyata Ehmed Xan 2: Eqdeya man
 
                   
 
Tradisyona eqdeyn menzm stn w y kurd
 
Ji bo ku mijara lm eqdey rasterast bingehn baweriy ye, di nav lmn slam de cihek xwe y taybet heye. Di sstema perwerdahiya medresey ya ku bi giran li ser jiberkirina metnan hatiye avakirin de agirtn medresey metnn menzm ji yn nemenzm hsantir bizewqtir jiber dikirin. Ev j b sebeb ku nivskarn ku qabiliyeta wan a helbest hebye berhemn xwe menzmk binivisnin. awa ku di medreseyn Osman yn ferm de ziman perwerdah tirk b kitb eqdey yn ereb bi tirk dihatin dersdan, Eqdeya man ya Xan j di medreseyn kurdan yn fexr de ku ziman perwerdah di wan de kurd b wek kitba ders cih girtiye. Bi v away ziman kurd cara yekemn di lmek slam y girng mna eqdey de bye ziman nivsk perwerdah. Bi xabetindina Xan di cih erebiya sfetn Xwed de berdeln wan yn kurd, cara yekemn ev sfet ji bil ikln xwe yn ereb bi zimanek din hatine bikarann.
Ehmed Xan ziman kurd y ku bi Nbehara Bikan kir ziman zimn, bi Eqdeya man j kir ziman dn. Tradisyona eqdeyn menzm yn kurd ku Xan da destpkirin, pit w j di ser de Mele Xell Srt, ji aliy gelek alimn kurd n ku rasterast yan j nerasterast di bin bandora w de mane ve heta bigihje roja me hatiye domandin.
 
Eqdeya man
 
Berhemek menzm e, bi ikl mesnewy hatiye amadekirin ji 70 malikan pk t. Wek mijar li gor rbaza Sunn/Eer bi kurtah behsa bingehn baweriy dike. Di v berhema ku di aroveya lmn Eqd Kelam de cih digire de bingehn baweriy li gor rbaza van lman di bin ben bingeh de hatine nirxandin ku ew be ev in:
1)lahiyyat (meseleyn girday bi Xwed ve): Hebna Xwed, yektiya w sfetn w; qeder azadiya nsan; tkiliyn di navbera man emel de; rewa kes ku guneh mezin bike li axret; atom (cuz layetecezza); heyla (madeya esl ya ku kanat j bye) afirandina dunyay ji tunebn hinek ji mijarn v be ne.
2)Nubuwwat (meseleyn girday bi pxemberiy ve): Hinek meseleyn ku di bin v be de cih digrin ev in: Hewcebna baweriya bi temam pxemberan; brbna pxemberan ji gunehan ji avtina ji wezfeya pxemberiy; di pxemberiy de pkera cinsiyet (ango jin j dibin pxember yan ne?).
3)Semiyyat (titn ku hebna wan hatine bihstin): Ev be ji wan titan pk t ku li v dinyay bi avan nayn dtin l ji pxemberan ji kitbn ku ji wan re hatine iyandin hebna wan hatiye bihstin. Hinek ji wan titan ev in: Pirsn ku di qebr de ji mir tn kirin; pit mirin saxbna ji n ve; hesab lpirsn ji bo xelatkirin cezakirina qenc xeraban; derbasbna di ser Pira Sirat re; hebna cennet cehennem ketina wan; ji heynn metafzk hebna melek cin eytanan.
Meseleyn ku Xan li gor hers ben navbor girtine dest, di v xebat de wek beranberkirina bi fikr ramann mezheb frqeyn slam yn din re hatine tehllkirin.
 
Eqdeya man
Kuliyata Ehmed Xan 2
Werger tefsr: Kadri Yldrm
apa taybet, bi cild kiras, kaxeta ama
21.5x13.5, 364 rpel
30 YTL, apa normal 20 YTL
 
Mem Zin / Bi Kurdiya ro
 
Ji dema Ehmed Xan de heta destpka sedsala 20an ziman kurd y nivsandin zde nehatib guhertin. Jixwe herfn latn hn nehatibn meydan her kurdek dikarib Mem Zn bixwne km zde j fam bike. L pit tevgera kultur, d hd hd kurd dr klaskn xwe n her ku ji mrat xwe y wjey qut bn. Pketina ziman kurd bizavn nivsandina bi kurmanciya paqij ev qutbn btir bi cih kir d ew peyvn di berhemn klask de ku nana ciwaniya wan berheman arezay hostetiya nivskarn wan bn, bne kelem li ber fmkirin tgihitina wan berheman.
Mem Zn j ji crey tekstn ku girt ne herkes niha t nagihje. Ji ber v yek pwistiya rovekirina v tekst heb. Ev xebat ji bo ku Mem Zn bi hsan li ser zimanan bigere br bawer hizrn Xan zind bimnin hatiye meydan. Em hvdar in ku ev xebat bibe pireke xurt di navbera xwendevann ro Ehmed Xan berhema w  de.
 
Mem Zn
Ehmed Xan Berhemn Git
Bi kurdiya ro: Jan Dost
21.5x13.5, 232 rpel
17 YTL
 
                                                          
 
Ehmed Xan
 
Di sala 1601e ko/1650-51 zayn de li Bayezd hate din. Nav bav w lyas, nav diya w Gulngar e. Li Bayezd dest bi xwendin kiriye; xwendina xwe li navendn ilm kultur yn w dem mna Xelat, Wan, Riha Bedls domand; li Wan li cem Mele Cam, seyday Medreseya Xoab, cazet girt. Di seraya Mrektiya Kurd ya Bayezd de wek katib ferm wezfe kir. Bi saya perwerdahiya medresey katibiy wek ziman xwe y zikmak (kurd) di zimann ereb, faris tirk de j b areza. Di Dwana w de hinek helbestn ku bi van herar zimanan hatine gotin hene ku ji van curey helbestan re t gotin mulemma.
Xan wek mezheb fiqh afi ye; wek mezheb baweriy Sunn/Eer ye; wek terqet Neqbend ye wek ramana tesewwuf j parzkar wehdetulwucdek pvandar e. Berhemn Xan yn ku bi misoger xwemal w ne gihatine roja me ji ber ve di medreseyn kurdan de wek kitbn ders hatine xwendin jiberkirin.
Ev rber gel kurd y dn netewey alim wan bijarte y piral di sala 1707an yan j 1709an de li Bayezd, li cih jidaykbna xwe, wefat kir. Tirba w ya ku Sed Nrs gava li Bayezd dixwend hinek evan heta sibeh t de diman ro ji aliy hezkiriyn w ve t ziyaretkirin.
 
Kuliyata Ehmed Xan
 
- Nbehara Bikan: Ev berhema ku di sala 1683an de hatiye nivsandin, ferhengek menzm e; wek ereb-kurd hatiye amadekirin t de nzke 220 malik hene.
- Eqdeya man: Di sala 1687an de bi haway mesnew hatiye nivsandin ji 70 malikan pk t. Wek mijar li gor rbaza Sunn/Eer bi kurtah behsa bingehn baweriy dike.
- Mem Zn: Ev ahkara Xan ya ku ji 2656 malikan pk t 7-8 sal pit Eqdeya man hatiye nivsandin temam ramann Xan yn civak, dn, siyas felsef nan dide. Mijara w, serphatiya evnek ye ku ev evn di sala 1393an de li Cizra Botan di navbera du evndarn bi navn Mem Zn de wek mecaz dest p kiriye, pa bye heqq/lah. awa ku Xan dibje, ji bo ku xelqn din nebjin kitbn her kes hene, yn kurdan ten tunene kurd ji eq bpar in ev berhem nivsandiye.
- Dwan: Ji helbestn Xan yn ku di demn jihevcuda de li ser mijarn curbecur gotine pk t. Ev Dwan hem ji aliy ziman huner ve, hem j ji aliy naverok ve wek xeznek ku hn tam nehatiye kifkirin.
 
weann avesta
(0212) 251 44 80 (0212) 243 89 75 (0412) 223 58 99
e-poste: info@avestakitap.com
avestayayinlari@yahoo.com
www.avestakitap.com

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org