KITBA KU QAD MUHEMMED WEK QURANA KURDAN NAN DIDA: 
FOLKLORA KURMANCA

 

Weann Avesta

KITBA KU QAD MUHEMMED WEK QURANA KURDAN NAN DIDA: FOLKLORA KURMANCA

Kitba ku Serokkomar Mahabad Pewa Qad Muhemmed girtib dest xwe, bilind kirib gotib, Ev e Qurana Kurdan, Folklora Kurmanca di nav weann Avesta de derket. Kitba ku ji 760 rpel pk t, ji aliy Tosin Red ve hatiye amadekirin.

"Folklora Kurmanca" ku Heciy Cind Emn Evdal amade kiriye di sala 1936an de ji aliy Nera Hukumeta Ermenistana wr li bajar Yrvan hatiye apkirin. Wan herdu zanyaran j dema Cenga Chan ya Yekem, d bav, mirovn xwe winda kirine li swxann ermeniyan mezin bne. Li swxan bi nasnama xwe re, ziman xwe j ji br dikin. Pit ji swxan derdikevin, vedigern nav gel xwe, ji n ve ziman kurd fr dibin dest bi xebatn kurd dikin.

Berhevok ji gelek varyantn destann Kerr Kulik, Mem Zn, Siyabend Xec, Mem Ey, Zemblfiro, Leyl Meclm, Dewr Evd Dimdim, bi sedan kilamen bengtiy, afirandinn gelr ji bo zarokan, kilamn govend, hikyatn cimet, kilamn Evdal Zeynik, afirandinn Feqiy Teyran ku bi devk di nav xelk de dihatin gotin pk t.

Ev pirtk di nava xebata folklorzaniy ciy xwe y taybet digre. awa bi meznaya xwe ve, wisa j bi serecema xwe ve ew heta niha dimne wek xebateke tekane bingehn. Ev pirtk bye, ya ku Qaz Mehmed nemir li Mehabad girtib dest xwe, bilind kirib gotib: Aha, ev e Qurana me.

ekroy Xudo Mihoy

                                                       

HECIY CIND

Di sala 1908an li gund Emenayr, nava Dgor, devera Qers ji dayk bye. Saln Cenga Chan ya Yekemn ew direvin Ermenistan. Ew sala 1919an dsan vedigerin Emenayr. Gund talankir wran b. W sal amerk li Qers swxan vedikin Hec bi bir xwe y bik ve dikevine w swxan. Gava tirk Qers hildidin, amerk wan bi trn very Gumuriy dikin. Pit li swxan dibistan temam bike H. Cind dikeve Peymangeha Perwerdey sala 1929an temam dike. D re ew li gundn Qudaxsaz Camvan mamostatiy dike p re j ji n ve fr ziman kurd dibe.

Ji w sal ew dest bi berevkirina nimn folklora kurd kar werger dike. Bi berhemn nivskarn ermen re tevay ew kitbn tendurustiy j werdigerne kurd. Sala 1930 ew faklta Flologiy, ya zanngeha Yrvan t hildan, ji sala 1932an j li nsttta droka anda materyaliy dest bi lkolnn zanyariy dike. Saln 30emn dewraneke zrn bn ji bo kurdn Ermenistan H. Cind bi ginay dikeve nav kar xebat. Sala 1930 li Yrvan Peymangeha Perwerdey, ya Pikavkaz a Kurd vedibe H. Cind li wir dibe mamost ziman kurd.

W sal usan j dest bi weandina rojnama Riya Teze dibe. H.Cind dibe serok bea wje andey yekemn berhemn xwe li wir ap dike. Ji sala 1930 heta 1937an ew berpirsiyar radyoya kurd b.

H. Cind yek ji amadekarn yekemn konferansa Kurdnasiy b, ku sala 1934an li Yrvan pk hat. Zanyarn ji Yrvan, Moskvay, Lnngrad Tilbs  bedar konferans dibn. Di konferans de usan j mamostayn ziman kurd, n ji Ermenistan, Azarbajan Turkmnistan amade bn.

Sala 1934an H. Cind bedar kongra Yektiya Nivskarn Yektya Sovt, ya yekemn dibe.

17 meha Adar, sala 1938an H. Cind  bi tawana pwendiyn bi mirovn dij Yektiya Sovt re digrin davjne girtgeh. Rast pit salek, 17 Adara sala 1939an H.Cind azad dikin. Daroj ew 17 Adar bike roja byna xwe, ya ferm.

Sala 1940 H. Cind bi tma "Kerr Kulik Silman Silv" tza xwe ya doktoriy pawan dike.

Saln Cenga Cihan ya Duyemn H.Cind nimnn folklora kurd nitimanperweriy berev dike bi du kitban ap dike.

Bi spartina hukumata Ermenistan H. Cind sala 1944an elfabya kurd ya n, ya ser bingeha tpn krl amade dike pit navbiriya e salan li Ermenistan ji n ve dest bi apkirina kitbn kurd dibe.

Eger em sala girtgeh ji nav derxin, H. Cind ji sala 1936 an heta 1959 an li nsttta zaniyariy, ya ziman wje kar dike. Mijarn lkolnn w folklor, ziman wja kurd bn.

Sala 1959an Sctora Rojhilatnasiy, bi bea Kurdnasiy ve li Akadmiya Ermenistanye Zaniyariy t damezirandin H. Cind ji destpk, heta sala 1968 an serok w bea b..

H. Cind ji sala damezirandin1932an heta sala 1966an serok bea Nivskar kurd b, ya bi ser Yektiya Nivskarn Ermenistanye Sovtiy. Sala 1968 an li zanngeha Yrvan bea kurdnasiy vedibe. H. Cind li wir mamost ziman, wje folklora kurd b. Sala 1964an by pawankirina tza doktoriy, ser bingeha berhemn H. Cind nav doktor zanyariy didine w.

Heciy Cind 1 Gulan sala 1990 li bajar Yrvan ser dilovaniya xwe.

H. Cind zanyarek naskir b, ew bi ordna "Dostiya gelan", madalya bi nav X. Abovyan gelek madalyayn mayn ve hatib rewa kirin.

Kitbn apkir; Perwerdey-8, kitbn ziman wjeya kurd ji bo dibistanan-19,   kitbn destann kurd bi lkolnn wan ve- 5, kitbn folklora kurd, ku gelek ji wan bi ziman rs ermen j hatine wergerandin-16, 2 kitbn rziman, 2 kitbn ser wjeya kurdn Ermenistana Sovt. Heciy Cind berhemn gelek nivskarn ermen wergerandine kurd ap kirine.

Gelek irn H. Cind di almanaxn nivskarn kurd de ap bne. Sala 1947an berevoka kurterokn w bi nav "Siba Teze" ap bye. L sala 1967an romana "Hewar" ap dibe. Ew roman usan j bi zimann rs, ermen ereb ap bye.

Heciy Cind mrateke mezin pey xwe hitiye.  (Ji nivsa Tosin Red)

 

EMN EVDAL

 

Carna ji wjeya kurdn Yektiya Sovt, ya saln 30emn re dibjin wjeya swiyan, ji ber ku kesn li swxanan mezin bibn di damezrandina w wjey de roleke hja lstin. Emn Evdal yek ji wan b.

Emn Evdal sala 1906an li gund Emenayr, nava Dgor, devera Qers ji dayk bye. W dem devera Qers dikete nav mparatoriya Rsya li wir 17 gundn kurdn zd, n ji la Spk hebn.

Saln Cenga Cihaniy ya Yekemn seva ji dest Roma Re bifilitin zdiyn Serhed gik kober dibin xwe digihnine Ermenistana royn. Dsan j esker Rom xwe digihne wan piraniy qir dike.

i ku ji dest Roma Re, i ji birbn nexweiyan, ji malbeta mezin Emn bik ten dimne jiyana xwe li swxanan didomne.

Pit ji swxan sala 1924an derkeve, ew ber die Tilbs nav mirovn xwe, l pit du salan dsan vedigere Ermenistan. Ji ber ku w di swxan de dibistan temam kirib, ew li gundn kurda Mrek, Qundaxsaz Karvansere dest bi mamostatiy dike.

Ji sala 1926an ew dest bi berevkirina nimnn folklora kurd dike. L w texmn dikir, wek zanebnn w tr nakin sala 1931 dikeve fakltta Flologiy, ya zanngeha Yrvan.

Wan salan kadroyn kurdan yn xwend lap km bn Emn bi xwendina zanngeh re tevay usan j di Peymangeha Perwerdey ya Pikavkazye Kurd de mamostatiy dike, di rojnama Riya Teze de dibe sekreter berpirsiyar. Saln xwendekariy, ji bo Emn usan j dibin saln destpka karn zanyar, nivsara ir rokan.

Wan salan li Ermenistan dibistann kurd hebn Emn Evdal bedar amadekirina mamostayn ziman kurd dibe. Ji sala 1933an heta 1936an ew usan j kitbn Ziman kurmanc ji bo komn aremn, pncemn eemn amade dike, Mtodka Hnkirina Xwendin Nivsar Mtodka Ziman Kurmanc dinivse ap dike. Bi end kesan ve "Xebernema Filey-Kurmanc bi heval xwe y saln zarotiy Heciy Cind ve Folklora Kurmanca, v kitba di dest we de ap dike.

Sala 1932yan ew yekemn berevoka berhemn nivskarn kurd amade dike. Ew berevok ber bi kurd, pa j bi zimann ermen rs ap dibe. L sala 1935an yekemn bervoka irn xwe ap dike ku btir wan ji bo zarokan bn.

Pit temamkirina zanngeh Emn Evdal dikeve asprantray sala 1944an tza doktoriy bi mijara "Jina kurd di malbeta arkayk de ser bingehn matryaln netewenasiy folkloriy" temam dike dibe doktor drok. 

Sala 1959an li Akadmiya Ermenistan ya Zanyariy bea Rojhilatzaniy t damezirandin, ku kurdnas j hildigirt nav xwe. Ji w sal heta dawiya jiyana xwe E. Evdal li w be kar dike bi gelek gotarn zanyar re tevay van kitban ap dike; Tole hildana xwn di nav kurdan de bermayn w li Ermenistana Sovtiy, Deba kurdn Ermenistana Sovtiy, Patronma bal kurdn Ermenistana di sedsala XIX de, Deba kurdn Pikavkaz, Xebernama kurdiye rastnivsandin.

iqwas j pit sala 1937an dibistann kurd li Ermenistan neman, ji sala 1945an di dibistann gundn kurdan de heft du saeta ziman wjeya kurd dihat xwendin. E. Evdal wan salan s kitbn ji bo xwendina ziman kurd amade dike ap dike, bedar perwerdekirina mamostayn ziman kurd dibe.

Ji ber ku Emn Evdal li swxan ziman kurd ji bra kirib, yekemn ir kurterokn xwe bi ziman ermen dinivse, yekemn kurteiroka w "Casim Tosin" sala 1924an ap dibe. L ztirk ew xwe ji n ve fr ziman kurd dike dest bi nivsara bi ziman d dike.

Saln 30emn bi iran re tevay, E. Evdal usan j end destann kurd y gel (Mem Zn, Zemblfro)  vediguhze raber xwendevanan dike.

E. Evdal gelek kitbn ir poman ap kirin, piraniya wan usan j bi ziman ermen hatine ap kirin. Ser bingeha poma w, Gulzer bea kurd ya radyoya Yrvan radyo-ano amade kirib bi radiyoy dihat belav kirin.

Emn Evdal 22 meha lon sala 1964an ser dilovaniya xwe. awan zanyar, nivskar mamosta, w mrateke hja pey xwe ht. (Tosin Red)

 

Folklora Kurmanca

Heciy Cind / Emn Evdal

Amadekar: Tosin Red

Pgotin: Esker Boyk

Folklor

ISBN: 9789944382403

21.5x13.5, 752 rpel, 45 YTL

www.avestakitap.com

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org