Girew û hevrikî di navbera Mîrê Hekariya û Paşayê Behdînan da

Nivîskar: Ehmed Qerenî

Transkrîpsiyon(Tîpguhestin): Hallocî Larê

Li herêma Kurdistanê xasma li devera Behdînanê bi pîtên aramî gelek pirtûk bi zaravayê kurmancî hatine çapkirin û gelek lêgerîn jî li kovar û rojnameyên herêmê hatine weşandin.Lê sed heyf û mixabin, her çiqas bi kurmancî jî hatine weşandin ji ber ku bi pîtên aramî hatine nivîsîn, kurdîaxêvên ku pîtên aramî nizanin, nikarin mifa ji van pirtûk û lêgerînên giranbuha werbigirin.Xweşbextane vê dawiyê bi xêra pêşveçûna teknolojiyê, kurd jî ji xêr û bereketa înternetê sûdmend bûn û bir rêya wê piçek jî be, hay ji kurdên parçeyên dî bûn xasma di warên kulturî û siyasî de.

Lê parçebûna alfabeya zimanê kurdî li pêşiya xurtbûna têkiliyên kulturî de rêgireke mezin e.Lewra divê em bi karê jiholêrakirina vî rêgirî rabin û destpêkê jî divê weşanxane,nivîskar û wergerên me, bikevin bin vî barî.Bi rastî jî li devera Behdînanê gelek pirtûkên folklorîk ên pir binirx hatine çapkirin lê kurdên me yên ku pîtên aramî nizanin hay jê nîne.

Ya dî jî divê em ji aliyê zimên ve sûdê ji edebiyat û folklora devera Behdînanê werbigirin.Bo nimûne eger em bala xwe bidin pirtûkên ku li Behdînanê hatine çapkirin emê gelek îdyom û peyven resen ên kurdî peyda bikin ku hatine jibîrkirin. Lê ez nabêjim em kurdiya li Behdînanê bikin “google’a zimanê kurdî”.Ji aliyê rastnivîsandin û peyvên erebî ên li devoka behdînî, gelek rexne li zimanê medyaya devera Behdînanê tê girtin.Dîsa ji ber ku hemû nûçe û nivîsar destpêkê bi zaravayê soranî tên weşandin û paşe ji soranî tên veguhestin,di radyo û televîzyonên herêma Kurdistanê de rêziman û tevna zimanê soranî, bere bere gef li tevna devoka behdînî dixwe.(Tewandin,dariştina cumle…wd)

Xulase kurmancî dikare di gelek warên zimanî de sûdê ji edebiyat û folklora li devera Behdînanê werbigire.Ez dixwazim li vir nimûneyeke biçûk ji dewlemendiya berhemên ku bi pîtên aramî hatine nivîsîn, pêşberî xwendevanên kurdî bikim.Ev nivîsara giranbuha ji aliyê Ehmed Qerenî ve hatiye nivîsin.

Girew û hevrikî di navbera Mîrê Hekariya û Paşayê Behdînan da

Nivîskar: Ehmed Qerenî

Transkrîpsiyon(Tîpguhestin):Hallocî Larê

Hekariya û Behdînan(1) du mîrgehên Kurdistanê bûn ku pitiriya caran digel hev da teba bûn û hevbindiyên baş û mifagor di navbera wan da hebûn bi taybetî ji aliyê zanist û hoşmendiyê ve.Lewma jî gelek caran girew û hevrikî di navbera wan da çê dibûn ku her yekî bizav dikir bi ser kevît û pêşkeftin û dadperwerî û hoşmendiya xwe biselmînît. Di evê gotara kurt da bi fer dizanin hinek ji wan girew û hevrikiyan tomar bikin ku li salên heştêyan da min li deverên cûda cûda yên Behdînan xirve kiribûn û li diwîf haydariya min hêşta çi  caran nehatine belavkirin.

1-Rewanbêjî û Selîqa peyvan

Rojekê paşayê Amêdiyê dibîte mêvanê Mîrê Hekariyan, dîwana girtîbû, hemiyan guhê xwe dida suhbeta mîr û paşayî ku her yekî hewla behskirina başî û saloxteyên deverên xwe dida. Di nav germe germa suhbetê da Mîrê Hekariyan gote hoşmendê xwe:”Bo me navê gundê Mîrgeha Hekariyan bêje, ewên li ser yek selîqe.” Hoşmendî jî dest pê kir û navê heftê gundên li ser yek kêş û selîqe gotin: Xenanis,Koçanis,Şeranis,Maryonis,Anîtus,Kitunis,Kutranis,Zerkanis,Xendelanis,Peyanis…

Paşeyê Amêdiyê û mêvanên hazir heybetî man û ev hinêre ‘e                      ciband çimkî cihê şanaziyê ye ku navên gundên deverekê bi selîqeka hosa xweş hatine navkirin û egera evê navkirinê jî weku tête vegerandin ku ev heftê gund ji aliyê jinekê ve hatine avakirin ku navê wê Nis bû lewma jî navê xwe li ser  hemiyan danaye.Paşeyê Amêdiyê çavêrêyî hoşmendê xwe bû ku ew jî hinêreka hosa berçav bike.Hoşmendê Behdîna jî ma û li hoşmendê Hekarî nêrî û gotê:”Eve çiye wekî çirkuneyî bûye wîs wîsa te, nis nis nis nis.” Hoşmendê Behdîna vê da çû û navên gundê devera xwe gotin:Aşava,Lînava,Xaziyava,Bêgova,Hucava,Karava,Reşava,Zînava,Rikava,Germava,Hîzava,Xercava,Nihava…

Hoşmendê Behdîna ji hişmendê Hekariya zivirî û gotî:”Eve selîqa navan hemû avedanî û nîşanê jînê û serkeftinê.” Paşayê Amêdiyê jî berê xwe da Mîrê Hekariya û girnijî û meclis jî tê gehişt ku yê dibêje me girew ji hewe bireve.

2-Zorzanî û xwe derbaskirin ji delîvên teng

Di berdewambûna hevrikiyên hizrî da delîve wesa hat bo wextê şîvxwarinê û sifre hatine danan û terzên girar û te’aman rêz bûn.Çaxî şîv xwarinê denkeka pelavê bi rîhên paşayê Amêdiyê ve mabû, hoşmendê Behdîna viya paşayî agahdar biket bêyî kes hest biket daku nebîte cihê kêmasî û pêkenînê, îna bi dengekê bilind gote paşayî û daku hemûyan guh lê bît:”Eve heyamek e şêrekê ketiye Kaniya Dehlî(2) û çu di halê xelkî nehêlaye.” Paşa tê gehişt û destê xwe bi rîhên xwe ra îna xwarê û got:”Baş e dê dû elçiyan hinêrin daku wê meselê çare bikin.” Ji bilî hoşmendê(3) Mîrê Hekariyan kesê dî bi evî karî nehesiya û wî zanî ku hoşmendê Amêdiyê xwe û paşayê xwe derbaz kirin.Piştî şîvxwarinê car care vexwarin û kakil bo mêvanan dihatine danan. Yek ji wan caran avemast hate pêşkêşkirin.Dilopeka avemastê bi rihên Mîrê Hekariya ve ma, hoşmendê wî viya agahdar bike bêyî kes pê bihesît û got:”Qirê rîte hêlîna xwe.” Civatê hemiyê berê xwe da mîrî û pêk ve kire kenî.Evê carê jî hoşmendê Mîrê Hekariya dorand.

4-Dadperwerî û Parastina Jîngehê

Mîrê Hekariya û Paşayê Behdîna diyarî bo hevdu dihinartin, her diyariyekê raman û hêza xwe hebûye.Carekê Mîrê Hekariya şaxê kîvîyekî hejde salî bo Mîrê Behdîna hinart.(Eve jî nîşana dadperweriya wî ye ku kes nikarît ji qanûn û destûra rav û nêçîran der biçît çimkî pezkîvî bigehte hejde saliyê nehête kuştin, tiştekî entîke ye.) Demê ev diyariye gehiştîye Paşayê Behdîna, zor pê têçû û gote ‘aqilmend û mêrxas û şarezayên rav û nêçîran ku bigerên û bizanin kîvîyekî ji hejde salî li welatî heye yan hebûye heta şaxên wî bo Mîrî bihinêrît û biselmînît ku dadweriya wî pitir e ji dadweriya Mîrê Hekariya. Cab hinartin Gare û Metîna û Lînkî û hemû cihên asê çimkî peydakirin û vedîtina kîvîyekî ji hejde salan mezintir karekî sanahî nîne.Piştî evî xeberî deng vedayeve yek hat û gotî min kîvîyekî bîst û dû salî li Geliyê Bêşîlê(4) li nizarê çiyayê Metîna dîtiye û nuha jî herê mayî. Êlçiyên paşayî çûn û xwe li ber dana û koştin. Lê belê wekî kîvîyeke kete xwarê şaxekî wî şikest û çend girê lê bezir bûn. Paşayî ferman derêxist ku ew gundên dewrûberan biçin û ew xîz û berhwîrkên wî geliyê kîvî lê kuştî serad û bêjing bikin. Piştî zehmeteka zor ew parçe girê dîtin û bo paşayî înan. Hostayan ew parçeyên jê vebûne bi qolpên zêrî cebar kirneve û bo Mîrê Hekariya hinart, wekî belge û delîlek ji bo ‘edalet û dadweriya xwe ku ji ya Mîrê Hekariya pitir e.

4-Hevrikiya li ser xwarinê

Yek ji hevrikiyên di navbera herdû mîrgehan da ew bû ku jivan hatine danan daku ‘iwîcên(5) herdû aliyan hevrikiyê li ser xwarinê bikin. Cara yekî ‘iwîcê Paşayê Amêdiyê li dîwana Mîrê Hekariya berhev bû.Di ahengeka dilxweş da sifre ji bo ‘wîcê Behdîna dana,’iwîc jî kefte serê ew girar û rêçal û nanê heyî hemû xwar û her mabeyn mabeyn jî ava tezî ya zozana bi ser da dikir û xwarin hel dikir.Demê ‘iwîcê Hekariya hat Amêdiyê ewan jî sifreka mezin bo xemlan û di navbera her sênîkeka girarê û yeka din amanekê tehîna (Aşê Hevindika)(6) danabû. ‘IWîcê Hekariya jî her pariyekê girarê û yekê tehînê dixwar, heta dilî wî hatiye girtin û keft û pê qotan. Hemiyan pê kire kenî  û dorandina wî mukirand. Dwîv da fehris û mêrxasên herdû aliyan xwe amade kir û çûne qada (7) hevrikiyên meydanê û berdewam bûn li ser barsenganê û li dumahiyê Paşayê Amêdiyê û Mîrê Hekariya zelamên serkeftî û birîyeve xelat kirin.

5-Ji bilî girew û berîkaniyên derbarê rewanbêjî,werziş, siwarçakiyê ,dadperwerî û sin’etkariyê gelek caran birîkanî,havêtineberêk û hevpeyvîn di navbera şa’ir,zana û nivîskarên herdû mîrgehan da çêbûne nexasme di ewan çarsed salên herdûyan hukimdarî li deverên Hekarî û Behdînan dikir. Li Hekariya şa’ir û ‘ilmdarên mezin hebûne weku Elî Herîrî(8),Melayî Beyatî(9),Pertuyê Hekarî(10) û Weda’î(11). Li Behdînan wekî Mela Mensurê Gîrgaşî(12) û Xalid Axayê Zêbarî(13) û Şêx Nuredînî Birîfkanî(14) û Bekir Begî Erzî(15).Li virê da weku biyang û belge dî yek ji wan hevpeyvînên di navbera Melayê Betayî û Mela Mensûrê Gêrgaşî da tomar keyn daku hinek layênên şaristanetî û rewşenbîrî di navbera herdû mîrgehan da xuya bibin û dahatî dê layêyên pitir aşkere ket çi li ser astê folklor û kelepûrê kevin û çi li ser astê edebê nivîskî û şunewarên dêrîn ên herdû deveran ku ji gelek aliyan ve wekhev û temamkerên hev in.Lê digel hemû bizav hewlên xemxor û camêran ewên divên aliyên tarî yên wan hevbendiyan rûnak bikin. Hevpeyvîna Melayê Bateyî û Mela Mensûrî şakareka mezin e û serpişka vê bizavê ye ku li destpêkê Mela Mensûr dibêje:

Gêrgaşî:

Selama min seher xêzî

Ji şehbazan şeker rêzî

Ji mewca fitne engêzî

Li te ey Batê Hekarî

Ji ‘eqda dur û mirwarî

Ji lutfa xaliqê barî

Bateyî:

Ji lutfê û ‘inayetê

Here goştê herabetê

Ji sîmaya bit û latê

Tuyî Mensûrê rehmanî

Bibîn fincanê xaqanî

Xuya bû sirê sultanî

Gêrgaşî:

Ji sira xaliqê ekber

Biriştim têk ez yekser

Dilî min bûye yek cewher

Me dî bû nurê rehmanî

Ji hubba rebê yezdanî

Bi ecsamê di ruhanî

Bateyî:

Çi ecsamêt hebabin ew

Ti me’nê da wisa bin ew

Hilîn perdê ku rabin ew

Ti avê da xuya mayîn

Li ber tavê vewestayîn

Ji metnê qesid û me’nayîn

Gêrgaşî:

Ji metnê cezme keşafe

Qedeh daîm tijî ave

Esed meşiya bi dora ve

Li lewhê sad û ‘eîn û nûn

Muqabil dureke meknûn

We sunbul geştî hem meqrûn

Bateyî:

Muqarin bû ji wê burcê

Meqasid wa tuyî durcê

Ti bînim herdem ez mewcê

Esed ba sunbula se’de

Ku têda cewherek ferde

Ji eltafê şekre we’de

Gêrgaşî:

Şekre barî ji le’lîna

Be şaret dabû nesrîna

Ku xemra bade rengîna

Vi serçaha deqen dîsa

Çirayê da me jê îsa

Me mey noşî bi namûsa

Bateyî:

Mi mey noşî bi namûsa

Sivik ez çûme pa bûsa

Ewe şem’at fanûsa

Nigarên hat û peymane

Ji ‘eqlî kirme dîwane

Ezim naçar perwane

Gêfgaşî:

Ezim naçarê bê perwa

Reqîbî ji bo mi kir şekwa

Muxennî ji bo mi da fetwa

Mi lez kir çûme meyxanê

Ku ew zide li imkanî

Şerab da me bi fincanê

Bateyî:

Şeraba nab yaqûtî

Berata ‘şqê lahûtî

Yeqîn lahût ji nasûtî

Ti ‘alem da cihangîre

‘Ezara çeşmê dilgîre

Niha bûn xencer û şîre

Gêrgaşî:

Nihanê ‘işqê me’dûme

Me bûyî miskê mextûme

Ku suret cuzê me’lûme

We ferze lazim îzhar kîn

Mu’eter  ‘enber efşan kîn

Û nabît mexfî sirar kîn

Bateyî:

Ji sira neqşê subûhî

Ji şeklê adem û nûhî

(Nifixt fîe min ruhî)

Mu’eyiyen tête te’lîmê

Çi bêjim husnê teqwîmê

Be’îde bête tefhimê

Gêrgaşî:

Be’îde bête îmkanê

Mu’eref xetê seywanê

Reqem geş bû ti dîwanê

Ji ‘Îsa bê heta Ehmed

Bixûnîn nuqteya eswed

Hisaba cizmeya ebced

Bateyî:

Hisab û ebceda vînê

Ku min dî bû li ayînê

Nezer da xaneya çînê

Şubih zulif û xet û xalin

Bi remiz û cezbe û halin

Ji (manî) neqiş û timsalin

Gêrgaşî:

Muneqeş kir bi per garî

Ji renga badeya tarî

Mukemel berdê enwarî

Muselsel zulifê serkêşe

Du le’leîn taze derpêşe

Sîmata ‘işqê pir êşe

Bateyî:

Sîmata ‘işqê rencûre

Gehê nare gehê nûre

Eve ya qence Mensûre

Ti bim sewda di sehrayê

Ji berqa dêm û sîmayê

Bikey kotahê nişayê

Gêrgaşî:

Belê Bateyî dê kutah kim

Bi heqiqê sûreyê qaf kim

Mecazê ‘işqê dê saf kim

Ji vê nişa û me’nê

Bi wê secdad tahayê

Me dur anîn ji deryayê

Bateyî:

Çi dur bû lefzeke xweş bû

Qelem te ji ‘enbera reş bû

Şukir xetê me gul geş bû

Di me’nê da qewî kûre

Reşandî rûyê kafûre

Minim medahê Mensûre

Ev hinek bûn ji renvedena hevbendiyên di navbera herdû Mîrgehên Hekarî û Behdînan(16) ku çendîn ast vegirtin û îro bûne kelepûrekê neteweyî ku fer e bên twîjandin û şîrovekirin nexasme ew deq û kirdarên heta nuha nehatiye nivîsîn. Ji bilî deqên şî’rên hatîne parastin û ew beytên dihatine nivîsîn û desxet û di mezgeft û li cem camêran diman û dûbare dihatineve veguhastin û bi rênivîska ciwan û rûnvekirî. Berhemên Melayê Betayî li nav xelkî di belav bûn çi xwendewar yan jî nexwendewar heta hinek ji wan digel niza û qewlên Êzdiyan têkel bûne. Ji ber vê egerê me ev şî’ra silal êxiste di nav girew û berikaniyên kelepûrî da.(17)

Perawêz:

(1) Hekarî û Behdînan dû mîrgehên kurdan e û bi ser êk ve bûne û navê van di jêderên dîrokî da bi hev re dên û dihêne vegeran ku babkalkê mîrên Behdînan ji Şemzînanê hatiye û li bajarê Amêdiyê rûniştiye û kiriye paytextê mîrgeha xwe(Behdînan) û di maweyê pitir ji çarsed salan da 36 mîran hukimdarî kiriye.Her weha mîrên Hekariyan jî ku paytextê wan Colemêrg bûye, hevbendiyên wan digel mîrên Behdînan zorbeyî caran dibaş û pir hevkarî û dostayetî bûyûne.Her wesa digel mîrgehên din jî bi taybetî mîrgeha Botan.

(2) Kaniya Dehlê, kaniyeke dikeve jêriya gundê Eredna Jorî li berojê Çiyayê Metîna.

(3) Hoşmend,anku ‘aqilmend dereceka karbidestiyê bû ku her mîrekê kurdan yek ya çend ‘aqilmend hebûn û rawêjkarî pê dikir.Li mîrgeha Behdînanê jî Îsa Dela bi nav û dengtirîn hoşmend bûye ku ta niha jî serhatî û serbor û şîretên wî din av xelkê deverê da di belav in.

(4)Geliyê Bêşîlê, geliyekî asê û rêl himbiz û kûr e.Kaniyeke zelal û boş tê da dihête xwarê û li Dergelî ji aliyê jor ve gundekê biçûk ê xweş her bi navê Bêşîlê heye û cênêk û bistanên xwe bi wê avê sexbêr dikin û dwîvra ew ava boş dihête xwarê û bi gundê Dergela Mûsa Begî avîkiriye.

(5) ‘Iwîc, ew mirovê corek û şîyaneka zêde ji xelkê dî hebît ji bo xwarinê û digel hindê jî bihêz û qudret in.Ev nave wekû di serbor û serhatiyên kevin û dêrîn da hatîn ku ‘wîc ew kabra bûye ku alikariya Nuh Pêxemberî kiriye bo komkirina daran daku gemiya xwe pê çê bike.

(6) Aşê Hevindka, Hevindika gundekê biçûk e dikevîte nizarê Çiyayê Gare yê nêzîk Amêdiyê.Aveke boş tê da tihête xwarê û dibêjin çend aş li ser wê avê hebûne ji wan heft aşên tehînê ku tehîna wan jî ya binavûdeng bûye.

(7) Qad:Gorepan,Meydan,din av hinek jêderên dîrokî da hatiye dibêjnê Xirga.

(8) Elî Herîrî(1530-1600) Şa’rê here pêşengê kurd.Dîwaneke şî’rî heye,şî’rên wî sivik û rewan in û zorbeyan jî corê Musemet in.

(9) Melayê Bateyî(1675-1760),şa’rê mezin yê devera Hekariyan û berhemên wî ji lîrîk(xezel,qesîde) û epîk(çîroke şî’r)pêk hatiye û çend caran çap bûne.

(10) Pertewî Hekarî(1756-1825)şa’rekî devera Hekariya ye û dîwaneka şî’rî heye ku ji qesîde û xezelan pêk hatiye, hatiye çapkirin.

(11) Weda’î(1790-1850?) şa’rekî desthel bûye di şî’ra farsî û kurdî da ku şî’rên wî yên kurdî ji lîrîk û beytan pêk hatine û çendîn rûdanên deverê tê da tomar kirine ji ewan serhatiyên Şêx Begê Mîrê Hekariyan.

(12) Mela Mensûrî Gêrgaşî, ji hozanvanên serçax û demê Mela Hisînê Bateyî bûye.Ev şî’ra wî ya duqolî digel Bateyî da geleka bi navûdeng e û çend caran çap bûye.

(13)Xalid Axayê Zêbarî,hevçaxê Mela Mensûrî Gêrgaşî bûye,jînenîgera wî hêşta bi dirustî xuya nebûye,lê di kitêba Minhil Alawliya da hatiye behskirin ku li 1784ê ji Mûsilê bar kiriye û çûye gundekî çiyayî ji ber ku nexweşiyek li Mûsilê belav bibû û dihête gotin navê wî gundî “Şûş” e ku li nêzî Akrê ye.

(14) Şêx Nuredîn Birîfkanî(1792-1852) li Dihokê ji dayîk bûye û çendîn kitêb bi zimanê ‘erebî danayine û dîwaneke şî’ran bi zimanê kurdî heye.

(15)Bekir Begî Erzî,şa’irekî binavûdeng î Behdînan e li gundê Erzê li Çiyayê Metînayê jiyaye,ji bilî ku şa’îrekî hevçaxê Mela Mensûrî Gêrgaşî bûye, hunermendekî mezin jî bûye û çend peykerên pir biha dirust kirine.

(16) Ev serhatiyên silal min ji zardevê van camêran wergirtiye û digel hevdû hevber kirîne:

-‘Emerê Pîroyî li gundê Eredinê li bihara 1984 ê ku jiyê wînêzîkî 60 sal bûn.

-Hemîd Bîrî li gundê Bîrê li sala 1987ê ku jiyê wî nêzîkî 100 sal bûn.

-Mecîdî Ashî li gundê Asihê li sala 1987 ê ku jiyê wî nêzîkî 70 salan bû.

(17) Serhatiyên li vêre hatîne belavkirin min digel çendîn serçaveyên mejûyî û edebî hevber kirin û ji zor aliyan ve hevdu digirtin.  

çapkirin