Nirxandina li ser pirtûka helbest çiye?

 Mahsum Nisêbînî

  Lêgerîn û lêkolînên ku di dîroka mirovahiyê ya reşmijka dohîrohî de bûne, hiştiye ku li ser bîr û nerînên mirovên îro bibe finde geşiya rêroniya sibehên di rê de têne.  Rast lêkolînên li ser her amûrekî jiyanê yên di demên rabirdû de bûne û bibin, girîngin û giranbihayî pir hêjane.

  Bi teybetî li ser vê babeta girîng, pirtuka lêkolînê ya nivaskar û helbestvanê hêja Kamran Simo Hedilî, ku bi navê Helbest Çiya? Daye nivisîn û li Swedê hatiya heşandin, gaveke hunerî ya sûdwergire. Hedilî, ev pirtûka bi encama lêkolîn û jidera heftê u pênc (75) pirtûkên ku li ser rastiya hunera helbestê, an jî hunervaniya giştî hetine nivîsînê afirandiye. Ev birhama hêja, bi giranî di navbêra 2006-09 an de, bi ked-enerjîke mezin hatiye nivîsîn. Bi hindikayî be jî, mîna rotake hêzdayîn û sûd wergirtina helbest nivîsê dide xwendivan û helbestvanan.

Bi qasî ku tê zanîn, heta bi niha gelek kesan li ser mijara

helbestê û helbestvanên ku helbest nivîsadine, bi şêwe û nerînên xwe yên cûda cûdayî nirxandin kirine. Ji vanan çend rondakbîrên kurd yên mîna Mihemede Mele Kerîm û Miheme  Mele, lêkolîn û şîroveyên xwe li ser helbestê kirine û ev şîrovên wan yên li ser helbest û wêjaya kurdî, bi renge-berhemên lêkolînî hatine weşandin. Baba Kardox û Aledîn Sacadî jî, li ser vê mijara wêjeya kurdî, serê xwe êşandine û berhemên wan hene. Ev berhem afirînên ku min li jor diyarikirine, hemû jî bi kurdîniya tîpên erebî hatine nivîsîn. Lê bele berhemeke ku heta roja me ya îro, bi şêwenivîsa Kurdî ya latîniyî ku bi berfirehî danasîn û nirxandina helbestê bike nehatiye xwuyan, an jî hê ez lê rast nihatime. Girîngîyeke vî berhemî jî, ewe ku nû afirandineke bi zaravê kurmanckî ya latînî kemiliye. Û le ser vê mijarê gelek nerînên nivîskar û helbestvanên hêja yên Cîhanê bi du-sê hevokan be jî, bi wergerantina zimanê Kurdî, di nav pirtûka ‘helbest Çiye’? de, hatiye niqeşandin. Helbestvanê hêja Hedilî, li ser kurte hevokeka ku dibêje, helbest çiye? Sed û pêncî rûpelî dinivîse û bi dilgeşî diyarî çanda gelê xwe û gelên Cîhanê dike. 

  Hedilî, ji  pêlherka ser kaniya rûbarê dîrokê, hêzhuneriya helbestê ya ku her timî  ji bo xweşî, xweşik-kirin û jînazadiya mirovan rol lîstiye bigire; heta bi form, aheng, senbol, fentazî, wêne û muzîka helbestê re derkeve, yeko yeko daye nirxandin. Nerînên xwe pêwîstiya şêwê helbesta nû ya nemir bi çi zîrekî, ked û rengî tê xwestin ku were neqişandinê diyar dike. Hemû hêza nirxandinê li ser sirhêziya helbestê ya nediyar hatiye bi pêşxistin. Ji bona ku hêza helbestvan û helbesta wî/ê baş here famkirin, bi pir dubareyî pirsa ‘helbest çiye?’ dike û bi pirhêlî ser êşandineke mezin li bersiva pirsên xwe digere û dide.

  Di nerîna min de, pirseke bi qasî pirsa helbest çiye? girîng, heta ku berî wê pêwîste weke sûwalekî ji mirov bibe, pirsa di destpêk nivîsa mirovan de, çima şêwe helbest? Ji ber çi û çi jêder bû sedem ku ev şêwe bibe mora hunera destpêkê ya nivîsa mirov...? Her çiqasî di pirtûka ‘belbest çiye’? de, ev xala hatibe dest nîşankirin jî, lê mîna ku were xwestin nehatiye vekirin. Pirsa çima helbest? Jî  têra xwe bang bersive. Bi serê xwe dibe mijareka lêgerîn û lêkolîneke ku pêwîste pirtûk li ser bête nivîsandin. Hindikbe jî tê zanîn, ji dema ku mirovan dev ji wêne nivîsê berdan û dest bi tîpnivîsa mîxî kirin û verve, helbestnivîsê rolhunereke sereke di guhertin û veguhertina civakê de lîstiye û heta bi roja me ya îro jî, vî rolê xwe yê ku li ber çavan zêde ne diyare dilîze.

  Ji bo çi û ji ber çi, berî şêwê nivîsa helbestê destpê bike bi sê hezar sal, dîsa bi devkî, bi gotinên xweşîxweşik yên ku mirovan cazp bike,helbest hatine gotin û dipişt re jî bi nivîskî serkeşiya hunerê kir û dike? Bê gûman, ev pirsa mirov kaşî nava gelek siwal û lêgera bersivan dike. Ev hunerhêzî sireke wisaye ku her û her bûye qûweta mirov ya hundir û ew ber bi pêşkeftinan ve davdaye. Bizavên hemû şoreşên mezin yên dînî, hunera helbestê bi karanîne û birdoziyên xwe bivî şêwî û bi navê ayetan nivîsîne. Hê jî vî zimanî di herhelên jiyanê de û pir bi xwurtê bi kartînin. Îlham an jî siren binşîniyê yên ku hindik gelek bi her kesîre hene û nayêne dîtin; ne ji hêla tu sirhêzên nedîtîve bi mirovan didine zanîn û bi wana didine kirin-nivîsîne. Tu kes ji derve, vê sirê nadê tu kesî, ev her qudreteke hundirê mirove û xwe li hinberî zordarî û cefakêşiyê, bi berxwedanî dide der. Ev sir bi xwe, xwedawendeke hisret-xweziya azadiyê ye...

  Hedilî, bi balkêşandina ser vê xala girîng re, nerînên xwe li gel nerînên nivîskar û helbestvanên ku helbest, hestên helbest nivîsê û îlhama helbestê nirxandinê wiha li ber çavan radixin.

 ‘jiderên îlhamê hişyarî, hestdarî û zîrekiya helbestvan e.

Helbestvan dayîk e û helbest zaroka wê ye...

  Bauderlaire (Bodlêr) di vê derbarê de dibêje,’

  ‘dive helbestvan desthilatdarê helbestê be, rê nede ku helbest desthilatdariyê lê bike. Da zanîn, hişyarî, aramî û rastiya hunerê di helbesta xwe de bicivîne. Bikaribe li ser wate û derbirîna helbestê desthilatdar be.’ Heta gelek zanên mîna Spîndar bi pêştir ve çûn û gotin ku, ‘cefa û zahmetî, di helbestê de her tişt e.’

  Van zanyarên helbestê di nirxandina helbestê de, xirxa îlhamê kêm kirin û bala helbestvanan kêşandin ser zîrekî yê.

Piştî van nirxandinan nerîneke din li Awrûpa destpêkir û li hemû cîhanê belav bû. Cefa û zîrekî kete pêşiya îlhamê û li gorî cefa ku helbestê xweşik dike nirx bi helbestê hate dayîn. Ya min bi xwe, li gel zîrekî û zehmetkêşiya min jî, di nivîsandina helbestê de, ez ji gelek diştan îlhamê digirim.’...

  Hedilî, bi gelek rengan helbest û jêderên helbestê dinirxîne. Li ser gotin û hevokên bi gilî û gazinc yên ku bi wate sivikî, hinek helbestvan di helbesta xwe de bi kar tînin, rexnedike û hevokên wezin giranî sûd werger jî bi pesindarî wiha diyar dike.

  ‘...Helbestvanên ku xwe nû nekirin û helbesta cîhanê nas nekirin, pir xav helbestên xwe dihûnin. Bi girî û gazincan, evîna dilê xwe tînin ziman.’

 ‘Ez gorî te me, ez bê te nikarim bijîm, were neçe, min nehêle, ez li derya xehalên te difetisim, dilbera min, kevoka min, xweşika min, gul û kulîlka zozanên jîna min. An jî, dilbera min, bazê min, xewrevîna şevên min tu diçe û min ji kê re dihêlê’... ‘ wekî din bi hezaran peyvên ku berî wan gelek helbestvanan anîne ziman dubare dikin.’...

  Helbestvanê hêja bi mînakeke din nerînên xwe wisa vedibêje,

   ‘... Lê yê ku ji çnda cîhanê agedar be û bi serdema xwe re dijîn jî, mîna helbestvanê Îngilîzî Shelly dibêjin.’

  ‘Bila wisa be ku ez nikaribin ji te re bêjim şevbaş’... ‘Shill, di helbesta xwe ya  bi navê (Good night) şevbaş de ji evîndara xwe re  we dibêje. Ev hevoka ji wan qîjeqîjan hemûyan çêtire. Ji dildara xwe re dibêje, bila tu tim li ba min be, ji bi ku ez  ji te re nikaribin bêjim şevbaş.’...

  Hedilî rola helbesta bi estetik û ya bê estetîk jî wiha didûmîne.

  ‘Tiştê ku estetîk dixwaze bike, zanîna fikirkirina hunera xweşik e û helbest pêşenga hunera xwelik e. Helbesta bê estetk ne helbeste. Form, giyan, hunandin û derbirîna helbestê hemû bi estetîkê dibin.’

   Pirtûka helbest çiye? Bê hesap mîna mînakên ku li jor hatine dayîn dagirtiye. Di herhêl de û bi kûrahî tê nirxandin. İslûbê nivîsa hundirê pirtûkê jî, bi hevok kurtî û zelal diherike. Lê kêmcarnan di herka xwendinê de, weke zimanê ku bialike girtin û berdan tê xwuyan. Dîsa kêm kurtiyên hinek xal û bêhnokên ku ne li gora pêdivîcihên hevokan, hatine ristin têne dîtin. Mimkune ku şêwê nivîsa helbestê ya helbestvanê hêja, bandora xwe li ser duznivîsa wî dide kirin. Kurte hevokên ku hatine bi karanîn, bi her awî mijar bi zelalî famdibe. Tişteke dinî ku ji nedîtîve hatiye û wekî tê xwestin li ber çavan hetatiye girtin, nirxandina helbesta klasîk û ya ku bi sîtîla nû tê nivîsînin. Yanî têkilî û hêzhuneriya van herdû şêwên helbest nivîsê nehatine vekirin. Çi bû sedem ku helbestvan ji sitîlê kafîye derbasî sitîla serbest nivîsa helbestê bibe? An jî, ev sitîla helbesta qafiye hunera kîjan civakane. Xaleke girîng î ku pêwîstî bi vekirinê didît bû.

   Helbestnanê hêja, li gel pirtûka xwe ya lêkolînê, dîwanake xwe ya ku bêhna gul û kulîlkan ji ser pelrengîniya hevokên helbestê wê difûre, ya bi navê Kîjan Kulîlk Çavên Te ne? Jî hatiye wejandin. Piştî vê berhema lêkolînê, mirov hostitîke berbiçav di helbesta helbestvan de dibîne. Ji dîmen wênên balkêşê sûd wergir yên Kijan Kulîlk Çavîn Te ne? Wêne rengînek, fermo bixwînin.

  ‘ez

   di bin siya şûrên neyartiyê de

   li dostaniyê

   di henesa mirinê de

   li serkeftinê

   di awirên nefretê de

   li kemê hezkirinê

   di cejna azadiyê de

   li nava xwe ya qedexe

   di jana evînê de

  li nerînên şadiyê

  di piyalên serxweşan de

  li hêstirên tenêtiya xwe

  digerim.’

    Ji nirxandina van berhemên bêhtir, pêwîste ku wejevanên kurd, bigirin û bixwînin.

   Spas û serkeftin be, di karê te yê wêjeyî de, nivîska û helbestvanê hêja!

Mahsum Nisêbînî

17. 10. 2009

çapkirin