Dr. Zorab Aloian

Endamê Nû yê Navenda PENa Kurd Wekîl Mûstafayev (Wekîlê Misto)

Awirek li Pirtûka wî ya li ser Kurdistana Sor

 

Pêşgotin

Bûyerên bi xweseriya Kurdistana Sor li Kafkasê ve girêdayî û têkçûna siyaseta Kurdan li wêderê yek ji rûpelên xemgîn ya dîroka me ye. Belê, Kurd di vê devera biçûk de jî bûbûne cangoriyên nezaniya siyasetmedaran, çavnebaweriya neyaran û rewşa navneteweyî ya neqenc. Lê çi dibe bila bibe, li gor şoreşgerên Espaniya, “bawerî di dawiyê de dimire”. Hên derfet hene, ku Kurdistana Kafkasê di navbera Ermenîstan û Azerbeycanê de cihê xwe di Rojhilata Navîn ya veguhêz de bigire.

Di dawiya sala 2001an de, destnivîsa Wekîl Musatafayev gihîşte min. Niha ev pirtûk bi zimanê rûsî li Bulgaristanê hatiye çapkirin: Wekîl Mustafayev, Îstoriya Kurdistana. Sofija: Weşanxaneya “Xrîsto Botev”, sala 2002an, 460 rûpel.  Ev pirtûka han çerxa Kurdistana Sor di naveroka Kurdistana mezin de dinirxîne. Cewherdariya vê pirtûkê ev e, ku xwediyê wê serokê autonomiya Kurdistana Sor û serkêşekî bizûtneweya Kurdên Sovyeta berê bû.

 

Wekîl Mustafayev kê ye?

Binemaliya Wekîl Mustafayev bi reçeleka xwe digihîje hoziya (eşîreta) Koroxlî, ango Rewşan. Di sala 1937an de ji ber siyaseta Stalîn û Panturkîstên Azerbeycana Sovyetê, malbata Wekîl Mustafayev, mîna hezar malbatên Kurdan, ji Kurdistana Sor hatibû sirgûnkirin. Ew Kurdên Kafkasê di salên 1937an û 1944an de bi zorê ji xaka kal-bavan hatibûn veqetandin û di komarên Asiya Naverast  de - Kazakistan, Kirgizstan, Tacîkîstan û Uzbekîstan - hatibûn cîhwarkirin.

Wisa, Wekîl Mustafayev di sala 1938an de li Uzbekîstanê ji dayîk bûbû. Di salên Şerê Cîhanê yê Duyemîn de xwîşk û birayekî wî digel hezar zarokên Kurdan li Asiya Naverast ji xelayê (birçiyan) mirin.

Lê piştî serdema Stalîn hinde pêngavên lîberal û înternasyonalîst li Yekîtiya Sovyetê hatibûn avêtin û li ber zarokên Kurdên sirgûnkirî jî rêya pêşdeçûyîna kesanî vebû. Wek encam, Wekîl Mustafayev di navbera salên 1955an û 1963an de jiyana xwe bi Artêşa Sor ya Sovyetê ve girêda û bûbû fermandar.

Ji sala 1963an û vir de Wekîl Mustafayev xebatkarê ewlekariya (asayîşa) Sovyetê bû û karên taybetî ji wî dihatin xwestin. Ewlekariya Sovyetê xebatkaran ji bona operasiyonan di dewletên biyanî de amade dikirin. Wekîl Mustafayev gerek e bişandana Çînstanê, lê wî daxwaza xwe ji bona xebatekê li Kurdistanê yan di nav Kurdan de diyar kiribû. Pêştirî (ji bilî) vê, Wekîl Mustafayev pêşniyara karmendên Sovyetê red kir, li gor kîjanê ew dikaribû nasnameya xwe biguhasta û dewsa “Kurd” di rêza NETEWE de “Uzbek” yan “Tacîk” binivîsanda. Ne behetî ye, ku ji ber vê serhişkiya Wekîl Mustafayev, berpirsyarên ewlekariya Sovyetê kariyera wî xitimandin û ew şandine xebata hundurî Yekîtiya Sovyetê.

Di sala 1967an de Wekîl Mustafayev beşa (fakûlteta) dadmendiyê li Zanîngeha Frûnze (paytexta Kirgizstanê, niha nave bajêr Bîşkek e) qedand û wek dadwer li bajarê Oş yê Kirgizstanê dest bi wezîfeya taybetî ya li dijî korûpsiyonê kir.

Di sala 1970an de Wekîl Mustafayev xwe kire nav meydana metirsiyê, dema wî koma hevalbendên Koyçûmanov ji ber sedema korûpsiyonê binçav kir. Koyçûmanov merivekî pir bi bandor bû, ji ber ku ew pismamê Usubaliyev, Serkreterê Yekem yê Partiya Komûnîstên Kirgizstanê, bû û kes nediwêriya xwe bikira kirê wî (lê xeberda). Lê têkoşîna Wekîl Mustafayev bi ser ket û Koyçûmanov digel dostên xwe li ser biryara dadgeha Kirgizstanê hatibû cezakirin. Nivîskarê bi nav û deng Çîngîz Aytmatov û Serokwezîrê Kirgizstanê Sultan Ibragîmov piştgiriya Mustafyev kirin û xwestin, ku serokatiya Partiya Komûnîstên Kirgizstanê ji dizan bê rizgarkirin. Lê Sekreterê Yekem Usubaliyev desthilata xwe hişk girt û dijberê xwe Sultan Ibragîmov da kuştinê. Wê demê êdî Wekîl Mustafyev neçar ma, ji Kirgizstanê derkeve.

Di salên 1970î-1980î de Wekîl Mustafayev di polîsa Komara Autonom Kara-Kalpak de, ya herêmeke Komara Uzbekîstanê ye, xebata li dijî bertîlkirina karmend û siyasetmedaran birêve dibir. Wekîl Mustafayev yek ji wan kesên xizmetgozar bû, yên mezintirîn korûpsiyona Sovyeta berê li Uzbekîstanê hilweşandin.

Bi vî cûreyî Wekîl Mustafayev têkiliyên giring bi korên Moskowa fermî re saz kirin û êdî bi awayekî vekirî karibû kêşeya berwelatê xwe li Kafkasê biîne rojeva siyaseta Sovyetê.

Cîhê gotinê ye, ku ji sala 1981an de, dema Wekîl Mustafayev şandine Komara Azerbeycanê, wî bi nû ve xwe sipêrande pirsgirêka Kurd. Xebata wî li polîsa navçeya autonom ya Nexçewanê bû, ya di navbera Ermenîstan, Iran û Tirkiyê de ye, lê bi fermî beşeke Komara Azerbeycanê ye. Nexçewan jî wek tê zanîn parçeyeke Kurdistana dîrokî ye, sînorên wê li Başûr herêmên Kurdistana Rojhilat, li Rojava jî herêma Serhedê ne. Bi sedan salan ew ji sê cemawerên etnîkî pêk dihat: Kurd, Ermenî û Tirk. Li gor jimara destpêka sedsala 20an, li wir % 50 Kurd bûn, 40 % Ermenî û yên mayîn jî komên Tirkziman yên curbicur bûn. Lê mixabin, piştî Şoreşa Cotmehê (Oktober) li Rûsiya, Nexçewan kete nav sînorên Komara Azerbeycanê. Ramyara Azeriyan ya dirêjxayan gihîşte encameke wisa, ku niha li wir Ermenî nemane, Kurd jî yan hatin sirgûnkirin yan jî xwe wek Azerî binav dikin. Bêguman, herêma Nexçewanê ji Wekîl Mustafayev re giring bû, da ku ew bingeha buhujandina Kurdan li Azerbeycanê vekolîne. Balkêş e, ku berî avakirina Dewleta Sovyetê, herêmên Kurdan li Laçînê (Kurdistana Sor), Zengezûrê (li Ermenîstana îro), Nexçewanê û Serhedê bi hev re girêdayî bûn!

Di meha Nîsana 1985an de rewşenbîr û gundiyên Kurd li Ermenîstan û Azerbeycanê li kêleka Wekîl Mustafayev sekinîn û nehîştin, ku birêvebirên Azerbeycanê wî mîna “ekstremîstekî Kurd” ji xebatê derxin û careke din bişînin Uzbekîstanê. Heta endamekî giring ji Wezîrxaneya Dadê ji Moskowê – navê wî Bajenov – bi xwe hate bajarê Bakû (paytexta Azerbeycanê) û komployên li dijî Wekîl Mustafayev rawestandin.

Wextê di sala 1989an de nijadperestiya Kirgizstan, Ermenîstan û Kazakistanê gihîşte asteke bilind, Wekîl Mustafayev bandora xwe bi kar anî, da ku Kurdên li wan deran dijîn zirara mezin nebînin. Herweha ew yek ji amadekarên rêxsitina “Yekbûn” bû, ya armanca xweseriya Kurdistana Sor bi pêş dixist.

Ne behetî ye, ku karmendên Azerbeycanê û Kurdên xwefiroş zexta xwe li ser Wekîl Mustafayev dikirin, da ku ew dev ji hizira autonomiya Kurdan berde û xwe ji serokatiya Kurdistana Sor paşve bikişîne. Wek mînak, wana carinan xwest ew bertîl bikira, carinan jî metirsiyên li dora malbata wî bilêv dikir. Di ser re jî, ji sala 1994an de Xwedêgiravî kadroyên PKK heval Cemal û heval Mahaddîn li dijî ramana nûavakirina Kurdistana Sor rawestiyan û weha digotin: “Derdê me ne çendik-çend gundên Kafkasê ne, mebesta me çêkirina Kurdistana mezin e!”. Wan herduyan hertişt kir, ku Wekîl Mustafayev ji Kafkasê dûr bixin. Di dawiyê de wana Wekîl Mustafayev û malbata wî şandine ba gerîllayên Bakur.

Îro Wekîl Mustafayev, xwediyê şeş xelat û nîşanên rêzgirtinê ji hukumeta Sovyetê, digel jin û zarokên xwe li Îtaliyayê bûye penaber. Kebaniya wî jî fermandara polîsa Rûsiyê ye, lê ji ber ku ew tevlî mesela Kurdistana Sor bûbû, wê xebata xwe winda kir.

 

Awirek li Naveroka Pirtûka “Istoriya Kurdîstana” (Dîroka Kurdistanê)

Heta roja îro hîç pirtûkek nehatiye weşandin, ya bingeha teorî bide avakirina Kurdistana Sor li Kafkasê. Belê, bi sedan pirtûk bi zimanên rûsî, azerî-tirkî û ermenî hene, yên mafên Azeriyan yan Ermeniyan li herêma Kafkasê bi nirxandina dîrokî ve dixemilînin. Heyf û mixabin, di nav wan lêkolînan de gelê Kurd wek mêvan, wek xerîb yan wek koçber tê destnîşankirin. Ji ber vê yekê, dema welatparêzên Kurd xwestin, ku autonomiya Kurdistana Sor cihbicih bikin, gelê Kurd ji Kafkasê û tevaya Sovyeta berê xwe neda ber. Helbet, ji bo serkevtina siyaseta Kurdistana Sor gelek lêkolîn, semînar û konferans pêwîst in.

Bi rastî jî, erdnîgariya Kurdistana Sor û paytexta wê Laçînê pir hestidar e. Ew di navbera Azerbeycan, Karabaxa Çiyayî, Ermenîstan û Iranê ye. Li aliyekî, Iran hez nake, ku dewlet yan xweseriyeke Kurdan li ser sînora Bakur hebe. Li aliyê din, Azerî û Tirk li himber her tiştekî ne, eger navê “Kurd” lê be. Hem jî siyasetmedarên me dûrî fikira hevgirtina Kurdan in, herçend bi zimên ew hemû Kurdewar bin jî.

Zimanê pirtûka Mustafayev sade û zelal e, çûnke armanca wê karker, gundî, genc û pîrekên malan in. Mustafayev bi xwe jî dibêje: “Pirtûka min pêşê îdeologiya neteweyî ye, paşê jî zanist e”. Helbet, her îdeologiyeke neteweyî ji zanîna dîrokê bi rê dikeve û berê xwe dide aliyê pêşbîniya welatparêzên rûdar. Mirov dikare pirtûka Wekîl Mustafayev bêhtir çawa gaziyeke ji dilê serokê Kurdistana Kafkasê binirxîne, ne lêkolîneke klasîkî di ware dîroknasiyê de.

Lê dîsan jî, di pirtûka xwe de Wekîl Mûstafayev jêderên giranbuha xebitandine:

- çavkaniyên dîrokî: Strabon, Herodot, el-Yeqûtî, el-Mesûdî, el-Istexrî, Şeref-xan Bedlîsî û yên din;

- belgeyên desthilata Rûs û Sovyetê: Qanûnên Imperatoriya Rûs, karnameyên Instîtûtên Azerbeycanê, dokûmentên fermî, qanûn, destûr, biryar, nameyên Lenîn, Stalîn û Gorbaçov;

- lêkolînên zanayên birûmet: Muhemmed Emîn Zekî, Ebdurrehman Qasemlo, Iosîf Orbelî, Vladimir Minorsky, Hasbak Şakir, Basile Nikitine û yên din;

- wêne, xerîte û belgeyên cihêreng;

- bîranînên Wekîl Mustafayev yên şexsî li ser gotûbêjkirin û amadekirina bingehên xweseriya Kurdan.

Mebesta Wekîl Mustafayev ew e, ku biselimîne: Hêz û daxwaza gelê Kurd bi giştî û cemawera Kurd li Kafkasê bi taybetî têrê dike, ku bibe xwedî dewlet, rêveberî, ramyar û aboriya pêşkevtî. Mafên Kurdan - dîrokî bin, aborî bin, geopolîtîk bin yan çandî bin - hene, ku kêm-kêm autonomiyeke rêk û pêk li herêma Kafkasê ava bikin.

Bi dîtina Mustafayev, rewşenbîr û zanayên Kurd û piştre gelê Kurd jî gerek e, xwe ji cudahiya dînî rizgar bikin û gav bi gav dewlemendî û bedewbûna Zerdeştiyê bipejriînin. Cudahiya aynî di nav Kurdan de koka xwe nîn e: Sedema wê siyaseta rûxêner ya dagîrkeran e.

Ji bo nimûne, Mustafayev eşkere dike, ku wextê Kurd li ser bingeha dînê xwe bûn, desthilatên wan guldidan û jiyana wan e aborî û çandî li ser bingeha dad û rêzgirtinê bûn. Lê ji bo bidestxistina hêza siyasî di cîhana Ereban de dijminatiya Şiyan û Sunniyan bi sedan salan berdewam kir û Kurd bûne qurbana vê dijminatiya kokbiyanî” (rûpelên 160-190).

Mustafayev yeko-yeko eşîrên Kurdan li welat û Kafkasê nîşan dide, dîroka bajarên Kurdan şirove dike û baweriya Kurdan ji bo rastiyê, wekheviyê û azadiyê bi belgeyên dîrokî ve misoger dike. Bi hizira Mustafayev, rewşa Kurdan ya civakî rê dabû îdeologiyên Zerdeştî, Xurremî û sosiyalîst. Lewma karûbarên PKK berî girtina Abdullah Ocalan, ya ku nasyonalîzma Kurdan û bîr û boçûnên civakî bi hev re dirûtibûn, Mustafayev wek qazanceke mezin temaşe dike. Herweha ew qenciya hêz û rêxistinên din, yên ji sêgoşa binavkirî – Zerdeştî, Xurremî û Sosyalîzm – dûr nediketin, eşkere dike.

Ne dûr e, ku hinde beşên pirtûka Mustafayev wê ne bi dilê Kurdan bin. Ji bo nimûne, Mustafayev rexneyan li Newrozê dike û du-sê caran nerazîbûna xwe xuya dike: “Di cejna Newrozê de em berxwedana Imperatoriya Med biçûk dikin û rola hesinkar Kawa mezin dikin”. Li himber vê rewşê, Mustafayev nêrîna xwe tîne zimên: “Bila gel ne sembolîzma Newrozê ya berxwederxistî û mecazî, lê bûyerên dîrokî bezm bike. Wê çaxê Kurd wê baweriya xwe bi avakirina dewleta serbest biînin”.

Herweha Mustafayev dinivîse, ku Şêx Adî bin Musafir dînê Kurdan xerab kir û hêmanên biyanî kire nav. Herçend ez - wek zana - ne digel Wekîl Mustafayev im, rexneyên wisa diakrin bêne kirin bi armanca, ku raya giştî ya Kurdan gengeşeyan li ser hemû mijaran bike. Belê, tiştekî normal e, ku di her kûltûrekê de pirsên tabû (qedexekirî) û pîroz hene. Lê Kurdistan di nav van qedexeyan de difetise û belkî Mustafayev yek ji wan kesan e, yên reşaya fikirî dirizîne.

Armanca bilind ya Mustafayev ji gotinên wisa ronî dibe: “Dijminan dîroka me nerast nîşan kir û bi vî rengî taqeta me şikênand”.

 

Wergerandina Hinde Beşan ji Pirtûka Wekîl Mûstafayev

Ji meha Nîsana sala 1985an de Gorbaçov siyaseta perestroyka (nûavakirinê) li Yekîtiya Sovyetê bi pêş xist. Lê piştî sê-çar salan rewşa Sovyetê wisa xerab bû, ku komarên serbixwe hêdî-hêdî ava dibûn. Zana û berpirsyarên Kurdan jî pêşeroja gelê xwe di ber çavan re derbas dikirin û xelkê bi dengekî bilind dawa autonomiya xwe li Kafkasê dikir. Bêguman, ev welatê kevinare, yê bi sedan salan wek mîrinişîniya Şeddadiyan, Kurdistana Çiyayî yan Kurdistana Sor dihate naskirin, gerek e birîna Kurdên Sovyetê derman bikira. Daxwaza me hemûyan ew bû, ku Kurdên di neh komaran de sirgûnkirî jiyaneke nû û seraza li wir destpê bikin. Ji sala 1989an de êdî Kurd bi xwe li Moskowê civîn û protestoyan pêk dianîn, da ku autonomiya Kurdistana Sor bi fermî bê naskirin.

Di meha Sibata 1988an de şerê Ermeniyan û Azeriyan ji bona xwedîkirina Karabaxa Çiyayî destpê bû. Kurdistana Sor jî di navbera Karabax û Ermenîstanê de bû. Lewma paytextê Kurdistanê, bajarê Laçîn ji Ermeniên Karabaxê re bûbû “sivdera hûmanîter”: Trombêlên bi derman û xwerinê ve tenê ji Laçînê digihîştine Ermeniyên çemberkirî.

Gerek e bê gotin, ku ji ber şerê Karabaxa Çiyayî hukumeta Ermenîstanê hem bi fermî, hem jî bi nihênî alîkariya Kurdan dikir. Balkêş e, ku di sala 1990an de gelek nûnerên Ermeniyan di Parlamenta Yekîtiya Sovyetê de mîna rojnamevan Zoriy Balayan û akademîkê navdar steyrknas Ambartsûmiyan ji Gorabçov xwestin, ku dewleta Kurdistana Sor bi nû ve bê damezirandin. Wek reaksiyon, endamên Parlamanê, yên ji Azerbeycanê bûn, bi tundî li dijî vê pêşniyarê derketin.

Wê çaxê rêvebirên Azerbeycanê, ji tirsa dostaniya Kurdan û Ermeniyan, nûçeyên nerast amade kirin. Ji bo nimûne, propaganda nijadperestên Tirk li Azerbeycanê deng der xist, ku jin û zarokên Kurdan li Laçînê ji “sivdera hûmanîter” re nerazî ne û rê nadin trombêlên Ermeniyan. Belê, dema rewşa Azeriyan xerab bû, wana Kurdan jî bi bîr anî!

Mixabin, hinde Ermenî bi piştgiryia Ezîzê Emer, yê xwe wek serokê Êzdiyên Ermenîstanê didît, ji bo heyfhilanînê Kurdên Misilman ji Komara Ermenîstanê der xistin. Piştre, ji ber sedemên rabûna nijadperestiya Kirgiz û Uzbekan, Kurdên di wan komaran de dijiyan jî neçar man mal-halên xwe bihêlin û birevin Rûsiyayê. Di salên aloziyên Sovyetê de ne tenê Kurd, lê bi mîliyonan xelk sitara xwe li Rûsya didîtin.

Helbet, di dîroka me tal û tûj de siyasetmedarên bêbext, yên daxwaza gel heram kirine, wê bêne şermezarkirin. Wisa, di meha Gulana 1992an de, piştî ku Kurdistana Kafkasê serbest bû, Şêxê Kurdên Misilman Abdûl-Manaf Gasanov û serokê Kurdên Azerbeycanê Mamed Babayev xwesteka Azeriyên Tirkdost pêk anîn. Wana xebateke rûreş di nav Kurdên Misilman de kir, da ku xort û keçên welatparêz neçin xaka xwe rizgarkirî û autonomiya xwe ava nekin. Gasanov û Mamedov bi vî cûreyî serên Kurdan gêj dikirin: “Herkes, kî biçe Kurdistana Sor, nokerê Rûsan, Ermeniyan û Êzdiyan e û dijminê birayên me Azerî ye. Ji kerema xwe, nebin kafir, çûnke Quran basa biratiya Misilmanan dike. Eger Azeriyên Misilman mafên autonomiyê dane me, emê gişk herine welêt”.

Ji wê zêdetir, Babayêv û hogirên wî nedihîştin, ku welatparêzên genc ji Sovyeta berê bi hêzên Kurdistana Bakûr re têkiliyan çê bikin: “Partiya Karkerên Kurdistan rêxistineke bêxwedê û komûnîst e. Endamên wê dûrî Îslamê ne, ew hemû Êzdî û Ermenî ne”. Gelo ne xuya ye, ev îdeologiya arzan ji ku tê?

Heyf û mixabin, lê Kurdên Misilman ji Sovyeta hilweşiyayî, ji ber nezanebûn û belengaziya xwe, ji Kurdistana Sor re xwedî der neketin. Lewma serkêşên damezirandina xweseriya Kurdan hêvîdar man, ku Êzdî dikanin bibin potensiyala Kurdperweriyê. Bi rastî jî, bi dehan salan rewşenbîr û civaka Êzdiyên Ermenîstanê Kurdîtiya xwe parastin û niha ew bi dil û can amade bûn berê xwe bidin dewleta xwe li herêma Kafkasê. Lê ji talebext re, di wan rojên biryardar de, serokekî Êzdiyan tev kurê xwe ji Almaniya seredana Kafkasê kir. Wî gund bi gund, mal bi mal geriya, teseliya Êzidyên Ermenîstan û Gurcistanê kir û di radiyoyê de çavpêketin çê kirin. Hemû gotinên wî li dora hizirekî dizvirîn: “Bila Kurd dîsan carekê Êzdiyan nexapînin û wana nekin cangoriyên siyaseta xwe. Koka Êzdiyan binemaliya Muawiya û kurê wî Siltan Êzîd e”. Kesên mîna Ezîzê Emer (Xwedêgiravî serokê Êzdiyan) alîkariya mezin dane neyarên Kurdistana Sor. Encameke wisa derket, ku gelê me Êzdî jî dûrî ramana Kurdistana Sor ma. Wisa hem Kurdên Misilman, hem jî Kurdên Êzdî derfeta dîrokî bi kar neanîn. Lewma welatê kal-bavên me li Kafkasê îro vala maye: Bi fermî ew wek herêmeke Komara Azerbeycanê tê nasîn, lê bi praktîk li bin kontrola eskerê Ermeniyan e.

Merî dilê xwe ber Xwedê veke jî, şerm dike binivîse: Hinde caran gelê Kurd wisa bêçar û bêtaqet e, ku dibe dijminê berjewendiya xwe! Wek mînak, akademîk Şekroyê Mihoyî ji Ermenîstanê tev Yûrî Nabiyev û Tariyel Biroyev ji Gurcistanê li dijî dasekinandina (jinûveavakirina) Kurdistana Sor rawestiyan. Li gor nêrîna wan, ya ji Moskowê re wek helwesta Kurdan hatibû pêşkêşkirin, mafên çandî di her komarekê de têra Kurdan dikin û autonomiyek li berwelatê wan li Kafkasê tiştekî zêde ye.

Encama vê tevliheviyê ew bû, ku di sala 1990an de Serokê Civata Neteweyan di Parlamenta Sovyetê de Rafik Nîşanov bi hêrs û tore gote Kurdan: “Hûn pêşê daxwaza xwe zelal bikin û piştre çareseriyê ji me bixwazin!”. Di demeke kurt de, erzeyeke şêwirmendan gihîşte destê Gorbaçov, di kîjanê de dihate gotin: “Ji nîvî zêdetir Kurd dawa autonomiya xwe li Kafkasê nakin”.

Lê Kurdên welatparêz – hem Êzdî, hem jî Misilman - karûbarên xwe di naveroka rêxistina “Yekbûn” de dewam kirin. Wisa, di sala 1990an de Parlamenta Sovyetê komîsiyonek bi serokatiya Sobolev saz kir, ya ku li ser bingeha arşîv û qanûnan mafên tezekirina Kurdistana Sor wek autonomî pejirand. Bi dû re, di 27ê Adarê sala 1991an de, Wezîrxaneya Dadê ya Yekîtiya Sovyetê bi fermî bernameya “Yekbûnê” nas kir. Bi vî cûreyî, Yekîtiya Sovyetê, berî ku hilweşe, bi awayekî fermî Kurdistana Kafkasê çawa dewleteke Kurdan ya xweser nas kir.

Piştî rûxandina Dewleta Sovyetê û derketina artêşa Azeriyan, li paytexta Kurdistana Kafkasê - Laçînê - bûyereke dîrokî cihê xwe girt. Li wir, di 9-10ê Hezîrana sala 1992an de bizûtneweya rizgariya Kurdistana Sor bi piştgiriya nûnerên Kurdan ji hemû herêmên Yekîtiya Dewletên Serbixwe (Sovyeta berê) bi fermî Deklarasiyona Dasekinandina Dewleta Kurdan li Kafkasê îlan kir. Bi vî awayî rêxistina “Yekbûnê” rista xwe ya dîrokî lîst û xebata xwe kuta kir. Li gor biryara civînê, di şerê Ermeniyan-Azeriyan de Kurd pêwîst e bêalî bimînin. Civîna bi rûmet gaveke navneteweyî jî avêt û got, ku daxwaza Kurdistana Sor avakirina cînartiya baş digel Ermenîstan, Azerbeycan, Karabaxa Çiyayî û Komara Islamî Iranê ye.

Belê, îro Kurdistana Sor vala bûye, Kurd jî li Sovyeta berê bela bûne. Belê, Komara Azerbeycanê mafên Kurdan ji bo xweseriya Kurdistana Sor nas nake. Belê, ji ber siparaniya dijminên doza Kurd milletê me venegeriyaye welatê xwe. Lê hem dîrok, hem berjewendiyên cemawera Kurd, hem qanûn, hem jî îlankirina Kurdistana Sor ya fermî pirsa dewleta me li Kafkasê vekirî dihêlin. Xwedê bike, ku hêzên navneteweyî jî bi me re bin.

 

Deklarasiyona Di Derheqa Dasekinandina Dewleta Kurdan de[1]

Pêvajoya hedimandin û parçebûna Yekîtiya Komarên Sovyetê yên Sosyalîst digel sîstema wê ya siyasî, civakî û aborî bi sirûştî encamên xwe di hemû komarên gotî de hene.

Li pey şikestina sîstema hevbeş, avahiyên dewletan û gelên Sovyeta berê di warê siyasî û aborî de ketine qonaxa pêşdeçûneke teze. Ew neteweyên, yên di dema xwe de bi zorê yan bi rêgayên din xistibûne bin pergala komarên biyanî, mafên xwe ji bona dewletavakirinê nas dikin û derfetan ji xwe re werdigirin.

Komara Azerbeycanê, ya piştî Şoreşa Cotmehê di naveroka civak, siyaset û aboriya Yekîtiya Sovyetê de hatibû damezirandin, li ser xaka milletên kevinare û curbicur pêşde hat: Teterên Kafkasê, Kurdan, Ermeniyan, Lezgînan, Talişan, Tetan, Avaran û gelên din. Lewma pêvajoya serazakirin û derketina Komara Azerbeycanê ji Yekîtiya Sovyetê qanûneke sirûştî, ku her neteweyek li Azerbeycanê biryara pêşeroja xwe bistîne, kire rojevê. Derfetên wan gelan di warê ziman û çandê de rê dane dewletavakirina serbixwe.

Dema damezirandina bingehên Komara Azerbeycanê yên neteweyî û admînîstratîv, ji ber sedemên sûbjektîv ne hemû gelên wê herêmê bûbûne xwedî bingehên autonomî. Lê gelê Kurd dîsan jî komareke autonom bi navê Kurdistana Sor di naveroka Komara Azerbeycanê de ava kiribû. Bi fermana Stalîn ya taybetî di sala 1931an de statuya Kurdan ji wan hate sitandin: Ji wir pêde ew hatin sirgûnkirin û rêvebirên Azerbeycanê bi zorê ew dikirine Tirk.

Siyaseta buhujandina Kurdan bi taybetî di nehiyên Laçîn, Kelbecer, Kubatlî, Zengelan û Cebrayîl de pêk dihat, çûnke li wir ew niştecihên liserhev (kompakt) bûn. Bere-bere dibistanên, li ku dersên Kurdî dihatin dayîn, şano û weşandina pirtûk û rojnameyan hatin dadan. Wisa neteweyekî Hindo-Ewropî, yek ji kevintirîn neteweyên herêmê xweşvêtiya ziman, giyan û çanda xwe winda dikir û îro li ser hafa helandina giştî rawestiyaye.

Ji bona xweykirin û gulvedana gelê me, da ku ew bibe endamê civata navneteweyî, û rakirina desthilata Azerbeycanê, ya dibe sedema tunekirina gelê me û li ser bingehên:

1.       Biryarên Neteweyên Yekgirtî A/41/91 ji 4.12.1986 û 7.09.1987;

2.       Xalên 73an û 76an ya Destûra Neteweyên Yekgirtî;

3.       Ramanên Biryara Konseya Hevkarî û Ewlekariya Ewropayê;

4.       Dîroka Gelê Kurd û Berpirsyariya Me ji bona Paşeroja Wî;

5.       Serkarîkirina Dad û Rastiya Dîrokê

 

Civata Sazûmankar ya Bizûtneweya Rizgariya Kurd û Hemû Rêxistinên Kurdan ji Sovyeta berê

 

ÎLAN DIKE, KU

1.       Dewleta Kurdan bi navenda paytexta Kurdistana berê bajarê Laçînê ve tê dasekinandin.

2.       Heta sazkirina organên hilbijartî tevaya dîwanê li ba Serwêrtiya Têkoşîna Rizgariya Kurd dimîne.

3.       Tarîxa Hilbijratinên Giştî yên Nûnerên Bineliyên Kurdistanê 19.07.1992an e.

 

Serokê Civatê: Wekîl Mustafayev

Laçîn, 9.06.1992an

copyright © 2002-2004 info@pen-kurd.org