Ji ferhenga Melay Cizr

(( MESTBN ))

 

Xalid Ceml  Muhemmed

-Qamilo-

 

Danasnek bi Melay Cizr:

Cwaz di nakirina abat qunaxa ku Cizr t de dijiya heb, l nerna ku durust xuyaye ew ya (Mel Ehmed ziving) ye, ku zayna Cizr vegerandiye (900) ta (1000) ko, digel nerna (Tehsn Dosk) ku zayna Cizr vegerandiye (975) ko, ango (1567-1568) zayn, mirina w j vegerandiye (1640) zayn.

Hezkirina ku Cizr ketiby hezkirineke sftib, lewra ew hezkirin a xwe bi ann ciwaniya xwedah ve girda, bi rewn sermediyet, xwedahiy ew da nasn, ku got:

H diber qal bela y bel ku ev alem neb

erx dewran dewr gerdn      gunbed mina neb

Er kurs hj di mexfbn di kenza qudret

Husn Heq b istiwa         lami a iq heb

her ew pwendiyek di nv mestbn v hezkirin de li dardixist, ku digot:

em i ser nr nadirit ger ew nekit perhzi dil

zewqi cama iqi nakit ger nekit imsaki rh

Cizr zarav Mestbn ji ferhenga softiya musulmantiy wergirt ew hevser wate hmayin sofzm kir digel ku mestbn, bi man, kevnah, sermediyet rewkir, daxuyan ku nirxdariya v haw, bi diyarbn ddariya ann ciwaniya xwedah ve tte girdan, ev ciwaniya ku gihtina w, li gor rbaza Cizr, kon amadebneke giyank divt, da, bi kama ainabn,  ji bendn la, azabibe.

Her ew, di v rbaz de, bi Sofiyan re, nekete cwaziy de, ji ber ku w j weke wan, hezkirin bi mey hevrengkir, didt ku hezkirin noneke b tnikandine li gor danasna (IBN EL EREB) [1], l ji layek din ve, prg yn ku dil, ji meya hezkirin re kirine peyal bib, bi saloxdana ku reng peyal, li gor ileya di hundir w de, tte guhertin, weha j, dil, li gor en hezkirin, ji hawek, vaj hawek din dibe [2] .

Nifek mezin, ji Sofiyan, didtin ku meyxwer, di mestbn de, ji cudakirin pwardibe [3]. weha j Cizr didt ku mestbna w, encama meya hezkirin ye, lewra dil, p, ji jenga guneh, duxmiy pakdibe, seba ku ew  di sewdakirina dildar de, meyeke xest, betwan, bi akame, seba ku dil peyala w ye, ew j, ji dil re kmya, (Iksr), dermane.

Numabna ann ciwaniya dilber, dildar di wanek de werdike, w sergete dihle, ji ber ku ddariya ciwaniya seranser, matmahiyek, bi ditina ciwaniya dilber ji nikave, digihne raza dildar [4] li gor nerna(ELTEHANEW). digel ev dtin sureke giyank encamdike, ronaka sewdan, raman, hest, ji ser giyan, dide al, alak, kf, lerznek di hundur dildar de, digerne, wek ku sof dibjin.

Cudakirin, di mestbn de, namne [5], l, di rbaza softiy de, ev mestbn di pey jtin noneke giyank re t[6] , lew ew j hawek giyankiye, li gor gotina (EDONS) li ser ziman (IBIN EL EREB), encama w, ne ten ji ber pwariya bendn lae, l ji ber akama amadebna xurtiya mestbn bi xwe ye.

Cizr j, mestbna xwe, bi hezkirin ve hnand, ekere daxuyan ku hezkirin roka sewdan hi dibe ava, i ku girdana bi ciwaniy ve dildar talandike, dema w dixe rewa serxwen meya berhest, l her ew taybetiya  serxweiya xwe, ekere didra, ku digot:

Iq ku giha k we li eql xwe ma

Yeftku bil aiq husnul mlah   (rpela 83(العقد الجوهري

Dibe ku jixwen pkirina hestan, hin ji bern vexwarina meya hezkirin bin, ev meya ku hi rawestkardike, digel ku raman b kr dihle, wek awa (IBN ELDEBBAX) irovekiriye ku, ango y ev mey ne jtibe, her nikare w bi nasn bide, bi ser ku ev jtin j xwediy xwe di hawek matmahiy zor de werdike [7] , Cizr weha digot:

Heywan li k dimnit em muftiy zemanin

Btin ji dest saq cama zelal b xe (R 294)

Ev wate li nik sofiyan h guman li ser niye, lewra wan didtin ku meyxwer bi ddariya ciwaniy serget dimne, i ku non bi xwe gaveke sereke di rgirtina giyank de ye, her bye aneke ak ji hezkirin an ainabn re.

Cizr akama v mey didra, mestbn, di riya nakirina sedemn w, bihodikir, ku pwend di nv mestbn, hezkirin, ciwaniy de lidarxistin, i bi awak hmay, i j bi awak yekser ekere:

Ji iq lew Mela xeste

Ji herfa badey meste

Ji ho aqil reste

Li der gon di meyxan (R 698)

Ev wate li ser ziman Gelek sofiyan hatiye kar, mna y ku gotib [8]:

يصحو من الخمر شاربوها               والعشق سكر على الدوام

Weha j gelek sofiyan hezkirin kiribn meyeke seranser, mna gotina yek ji wan [9]:

شربت الحب كأساً بعد كأسِ           فما نـَفِدَ الشراب ولا رويتُ   

Weha Cizr ew pwendn ku mestbn bi herd hmanan ve girdidin (hezkirin ciwan), ravdikirin, mna gotina w:

Mestane mestan noe no

Qerqef di caman hate co

Ma d bimnit kes li ho

Weqt ku bn durdane reqs (R306)

Mebesta Cizr, ji v mestbn hezkirinb, lew ew, di gelek deveran de, ev dehker ekerekirib, wek gotina w:

Ji w cam dinoim ez

Seher lew ney li hoim ez

Ji am l dipoim ez   

Bi can her l dikoim ez

Ku xalib mest sekranim

Sebahul xeyr ya Xanim (R777)

Weha witara xwe vedigerne ser cama hezkirin, tev pwstiya hezkirin ji v haw re, lewra ev haw bi xwe, wek ku (EB ELQASIM ELQU|EYR) di (nama) xwe ya ser softiy de, irovekiriye,  bi ddariya rewa ciwaniya xweda ve beste[10] . yek ji wateyn ddariy, rakirina perdn di nv dildar dilber de ne, li gor rbaza Cizr, i dildar Ku bi ciwaniya dilber xwe ve bte girdan, b mey serxwedikeve, lewra hilanna perdan, ronaka ciwaniy bi ser neynika dil de berdide, da xwey dil, b mey serxwebikeve, weha j Cizr, wek sofiyan, derbrine hmay, di helbestn xwe de, peydadikir, digot:

yek sadiq hebn b hcab ger ew bibn

Ma li hiyar dimn serxwe b badeye (R558)

Wateya v gotin ewe ku serxwebn ne bi meyeke berheste, ji ber ku peyala v mey j ne peyaleke mayekiye, l di rbaza Cizr de, ekere tte xuyan ku dil, ji mey re, peyaleke giyankiye, belam ev mey j dil perhzdike, lew ne drb ku Cizr ev mey kire ji girngtirn mercn peristin ku digot:

Hetta binra badey rengn nek siccadey

Dr ji w ehzadey durdane ya gerden ji ac (R178)

Ev mey, li nik w, ava jiyan b, wek awa ku dil j, tas neynika vajkirina ciwaniya dilber b, lew digot:

erbeta w cam tas yar ku t bt in kas

Bt me j feydek ji kas ab heywan ew b xwe ye (R573)

Cizr ev mey kirib sermiyanek giranbiha, di dest dildarn ciwaniya xweday de, dmek eger cwaziya di wey rvingiya giyank wan ji hev cihbike, w meya hezkirin behaneke nirxdar betwan di dest wan de be; ango arezya gihtina payn bala bo dtina ciwaniya xweday, bi gelek cewr rengaye, hin ji tirsa gewrehiya xweday, hin j ji hezkirina ciwaniya xweday, ev ciwaniya ku sofiyan didtin hem rewn xweikbn, mehrvan, dilovaniy Li nik xwe dicivne, wek awa didtin gewreh rerwn meznah, xurtbn dicivne, vce hin rewend bi ciwaniy ve hatin girdan, hin j bi gewrehiy Ve hatin girdan, l tevde j meyxwern hezkirinne, da ev sermiyan rdan bi dest wan xne, ji evraziy Re amadebin, wek ku Cizr digot:

Reng reng ehl meqamat terq ne seyr

Hin celal hin cemal sermiyan ev bade b

bir eyn (beqy) badexor iqi b

buw mehw (fenbay) aiq b are b

k ji wan perwaneb soht fxanek j nehat

k ji wan tebhi goyn bi ah nale b (R617,619)

Ekere xuyadike ku meyxwer hezkirin evraz paya man (beqay)dibe, digihje dawiya wexera xwe ya giyank, lew kardariyeke(wilayeteke)rast di dawiya rvingiy de, j re peydadibe, her girawa w kardariy j jixweneke rehaye, i ku merc gihtina v ast mestbneke raste, digel ku kardar, di pey hiketin re,  ji dildar re, pkt[11] , Cizr j wek sofiyan weha didt, digot:

Arif heta ne no ji dest meyfiro

Xayib neb ji ho peyda nekir wilayet (R138)

Meya ku mestbn berhemdike, dil p tte tin, dermandibe, lewra ew ne meyeke pakme, l dildar p qunaxn rvinga giyank derbasdike, got:

Saq ku dm mehwe bitin

Ka gul ji va re bitin

Qerqef bila ate bitin

Em d biw dil kin ilac

Da em bi w dil hey bikin

p sne dax key bikin

Sed menzilan p tey bikin

Ew d di seyr kit rewac (R177)

Cizr, di gelek deveran de, rewn v mestbn dab pesindan, da bi rast prg sofiyan bibe, ku ew berhema nona meyeke giyank, nihne, bi prz, di bezmine taybet de, ji peyala dil tte vexwarin:

wer suhbet ger qabil d bt ret ahane reqs (R305)

Ev banga(wer suhbet ger qabil) titek din tne rast, ew j vedigere nernn kesn di van hawan de negihane, an nanasin, helwsta meyxweran ji wan. vce Cizr yek caran ret li suxte, meyxweran dikirin da li nezanan ne zvirin, guh nedin saloxn wan, digot:

Goi bi am mede terki medam mede

Ekseruhum f xuma exlebuhum f ema (R24)

Ev reta w ne ji xweber hatiye, i ku ew di riya v ret re dixwest bje: ne her kes babet v meyye, digel ku razn mestbna w j ne her kes dikare binase, lewra ermedariyek ji hinekan, digiha meyxweran, mna derbra Cizr, ku diber wan de dida:

Da eybi rendan nek bi bad

Nufsu qewmn bha tesamet (R144)

Ev ermedariya ku tte pelandin, gotinke (IBN ELFARID) tne rast, dema ku digot[12] :

فإن ذُكِرَتْ في الحي أصبح أهلُه             نشاوى ولا عارٌ عليهم ولا إثم

وقالوا شربت الإثم كلا وإنما               شربت التي في تركها عندي الإثم

 Yek caran Cizr ekere didaxuyan Ku mestbna w bexeke xwedahiye, ji lewra rewa w li nik Cizr seranser, bber dawb. lewra ev mestbn bi hezkirin ve girdayiye, herd j bi hest raman nayn pelandin, i ku hezkirin bi xwe haweke giyankiye, bi jtin, non t naskirin, di gel ku mebesta Cizr ji qedeha mey j rhtina aninebn ye:

Ji ezel HEQ bi Mel daye ji iq qedehek

Ta ebed mest xerabn ji meya w qedeh (R253)

Disa li chek din ekere got:

Saq ji ezel yek du qedeh bqde bi min da

Hetta bi ebed mest xumar telesim ez (R253)

d meyeke b ber, mestbneke b daw encamdike, wek awa ew gotiye ku her tit b berbe, b guman, w b daw be:

Husn cemal Canan nadritin tu payan

Her i nebit bidayet eslen nehin nihayet (R137)

Weha, di deverin din de j, ji v angoy dr neketib, wek ku digot:

ahid quds nan husne ji remza ezel

dame bi dest sur cam meya lem yezel (R402)

Her ew ekere jder cewr v mey ravkirib, i ku ev mey meya iq b, ji (ezel) de, xweda bi Mel daye, ta (ebed) w w mest serxwe bihle:

Qedehek taze ji iq di ezel dame Hekm

J dinom hey hey h bi xwe cama me lebaleb (R69)    

Ev mestbn seranser b dawiye, lewra meya ku w berhemdike, meyeke kevn ne berheste, digot:

Em qedm bade dinoin ji tuhr

Lew muqm mest xumar telesn (R475)

Cizr brdibir ku hin mirov tnagihjin krahiya van raz wateyan, lew ekere dida xuyan Ku serxweiya w ne bi vexwarina meyeke mayekiye:

Mexmri b cam ezim (467)

d hezkirin dildar b mey serxwedixe, wek awa sofiyan didtin ku ev mey dikeve peyala dil de, ne dikeve hest sewdan de, l Cizr gaveke weha ekeredikir dema digot:

Aiqi mesti bi iq niye hacet bi mey (134)

naxwe mebest j ewe ku hezkirin mestbn bi meya xwe ya giyank pktne, ango ev mey ne ji tirih rezan dibe, Cizr weha digot:

Da min Siro wer mey bino zewq xiro  lew m ji ho

J w iweya yar b xuya ew ne j meya engr b (601)

Ev j du gotinn (IBN ELFARID) tne rast, ku digot [13] :

شربنا على ذكر الحبيب مدامة                سكرنا بها من قبل أن يخلق الكرم      

وبالحدق استغنيت عن قدحي ومن            شمائلها، لا من شموليَ، نشوتي

Cizr her dozdikir ku dil bi mey bte tin, da xwe bte xuyan Ku ev mestbn hawek taybetiye, dikeve war wateyn soft de, digot:

Ji jeng zerq dil da biotin

Cama sedef bn rendo keramet (142)

Weha j sofiyan didtin ku perhzbn pak ji prztirn rewn xwedane, l mebest ji v rewe, li nik dildar ewe ku i ziyana ne babet w be, wek meznah, payebn, xwedtin, duxm, duxsiy, ji xwe drxne, deqen li karbe bo tkeve ra hezkirina xweda de, evraz payn bilind bibe, i ku xweda ji rewendn dilpak hezdike.    

Cama di dest ahid jeng ji dil diotin

Pr muxan ji rendan weh weh dikir riwayet (140)

Sofiyn musulman j didtin ku dil bi meya hezkirin tte pakkirin, wek awa giyan hundur mirov bi akama w prz pakdibe, l mirov ev mey ne nobe her her w napak bimne:

Cami iq paki rhan tuhra batine

ne no her we ma hetta ebed napaki rh (188)

Cizr gelek wate, bje, zaravn mestbna diyar berhest xistiye kar, l ew ev wate derbr ne bi awak yek ser ji helbestn v celeb mestbn birine, i ku bi fereh li wateyn sofzm di helbest pirtkn sofiyan fekirib, digel ku ristn xwe tije hma, angoyn sofzm kiribn, ango di nav mijada mey mestbn de pir zarav, bje, gotinn v rbaz anne kar, da bibin an indks ji v mestbn re, wek ku dida xuyan b awa bi meya hezkirin dildar evraz astn bilind dibin, digot:

Da em bi w dil hey bikin

p sne dax key bikin

sed menzilan p tey bikin

ew d di seyr kit ilac (177)

l bhtir zaravn ku hatine wateya soft bidin v mestbn, evin: Ezel(bber),Ebed(bdaw),sermediyyet(bberdaw),evn(hezkirin),haw,beqa(man),fena(neman),muahedet(ddar), mukaefet(diyarbn), cemal(ciwan), heyret(matmay), zuhl(sergetey), soft, cezbet(sur),suhbet(encmen), kon, Arif (aina), murd(suxte), musafir(rewend), sulk(rving).

Cizr di mijada mestbn de kete rka sofiytiya musulmantiy de, gelek an Inks di helbestn xwe de peydakirin, bi akama danasna cewr mestbna xwe, hin bi hma, hin j ekere.ango  ew j wek sofiyek di du astan de digeriya [14] : asta wate , mnak, derbrn mestbna berhest, ku di helbestn miletan de hatin peydakirin, Cizr j havil j kir, lew bjeyn wan bi arezay, xistine kar, asta watey Sofzm ku di helbestn sofiyn wek  herd |raziyan, Hellac, Ibn Elfarid, Ibn El Ereb de digeriyan, tev ku ew bi rewanbj wateyn xwe wergerandine bizaveke hozanyar xurt bala.



[1]"الحب والمحبة الإلهية، من كلام الشيخ الأكبر محي الدين ابن العربي": الغراب،محمود محمود، دمشق، ط2،1992،ص(30،31)

[2] "الحب والمحبة الإلهية، من كلام":محمود محمود الغراب، ص(30،31)

[3] "التعرف لمذهب أهل التصوف": الكلاباذي، أبو بكر محمد، بيروت،1980،ص(116)

[4] "معجم المصطلحات الصوفية": الدكتور أنور فؤاد أبي خزام، بيروت، ط1،1993،ص(100)

[5] "التعرف لمذهب": الكلاباذي، ص(117)

[6] "الصوفية والسوريالية":أدونيس، بيروت، دار الساقي،1992، ص(106)

[7] "حقائق عن التصوف": عبد القادر عيسى، حلب، مكتبة العرفان، ط5،1993، ص(398)

[8]  "حقائق عن التصوف": عبد القادر عيسى، حلب،مكتبة العرفان، ط5،1993، ص(398)

[9]  "معجم المصطلحات الصوفية":د أنور فؤاد أبي خزام، ص(87)

[10]  "الصوفية والسوريلية":أدونيس، ص(121)

[11]  "معجم المصطلحات الصوفية": الدكتور أنور فؤاد أبي خزام، ص(188)

[12]  "ابن الفارض عميد الحب الإلهي في التصوف الإسلامي":معروف زريق، بيروت، ط1،1990، ص(227) ص(67) وانظر: "ديوان ابن الفارض": دمشق، دار كرم، دون تاريخ، ص(76)، ص(77)

[13] "ابن الفارض عميد الحب الإلهي":معروف زريق، ص(227) ص(161) وانظر: "ديوان ابن الفارض":دمشق، ص(75) ص(22)

 

[14] "التعبير الصوفي ومشكلته": د عبد الكريم اليافي، دمشق، 1981،1982، ص(102) ص(103)

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org