Şexsiyeta Efsanewî ya gelê Çek, dostê gelê Kurd 80. saliya xwe pîroz kir

Dr. Yekta Geylanî

Şaxsiyeta efsanewî ya gelê Çek Prof.Dr.Venek Shilhan roja 17.2.2007 de di nav mal, malbat û hevalên xwe yên gelek nêzîk de 80. saliya xwe pîroz kir.

Venek Shilhan ku di eslê xwe de hesinvan bû, di dema şerê cîhanê yê duyemîn de li dijî faşîzma Alman, ku welatê wî Çekoslovakya dagîr kiribû, şer kir.

Piştî şerê cihanê, ew ji bo xwendinê diçe Sovyet. Li wir, li zanîngehê beşê aboriyê dixwîne. Piştî vegera xwe, di ware aboriyê de xebata xwe domand û bû ciwantirîn rektorê zanîngaha navdar ya aboriyê li Çekoslovakya, ku di dinêe de nav daye.

Di eynî demê de di nav rêzên partiya komunîsta Çekoslovakya de kar kir û bû ciwantirîn endamê polîtburoya partiyê.

Di salên 60. de dest bi rexnekirina serekatiya partiya xwe kir; berî her tiştî ji ber sedemên aboriyê.

Yekemîn karê ku wek sekreterê Partiyê dike, ûltîmatomê dişîne Moskovayê û dibêje, ger hûn endamên Polîtbûroya Partiya me azad nekin, neşînin welate me, ger ji keseki ji wan re tiştk bibe, emê ta dawî şerê we li vir bikin.

Wan joran heger Venek Shilhan şaşiyeke biçûk bikira, wê bi dehhezaran kes bihatana kuştin. Ji ber ko leşkerên Çek hên xwe teslîm nekiribûn û li hêviya destûrê bûn.  Bi dehhezaran „aştîxwaz „ ji çar aliyên dinê hatibûn ku bi canê xwe gelê Çekoslovak û daxwazên wan biparêzin.

Venek Shilhan bi zîrekî Sovyet mecbûr kir, ku endamên Polîtbûroya partiya komûnîsta Çekoslovakyayê „ bi saxi û selametî „ vegerîne welatê wan. Vê bohrana(krîza) mezin 3 hefteyan dom kir; ev bohrana ku dikarîbûu bibe sedema wêrankirina seranserê Çekoslovakyeyê.

Endamên Polîtbûroyê vedigerin. Lê li gor nîzam û destûr sekreterê giştî êdîi ne Dubçek e. Lê V. Shilhan e. V.Shilhan ji hevalên xwe re dibêje: NA. Em ne kesên ku ji hilbijartineke demokrat derketibin, hatine hilbijartin. Em ji hilbijartina kirîzê derketin û bûn berpirsiyarê Partiyê.

Lê di vê navê de V. Shilhan ji Dubçek populartir e, bi ser de jî ew Çek e û Dubçek Slovak e.

Dîsa jî maqama Sekretariya giştî ya Partiyê teslîm Dubçek dike. Hinek dîroknas vê yekê wek mezintirîn şaşiya V. Shilhan nîşan didin.

Wek tê zanîn, Dubçek kesekî gelek nerm û bê qerar bû, wî piştî demekê xwe „teslîme“ Sowyetan kir û dev ji partiya xwe berda.

Te gotin, ku ger Shilhan di cihê xwe de bimaya, wê Sowyet ji Çekoslovakyayê derxistana. Konjuktura Ewropa û dinyayê ya wan salan musait bû ku serbikeve.

Piştî ku hukim dikeve destên xulamoken Sovyetê, Shilhan jî ji Polîtbûroyê tê avêtin – bê hilbijartin –, zarokên wî, ku yek felc bûbû, ji dibistanan tên derxistin, xanima wî ji kar tê derxistin. Dawiya dawî wan ji Prag jî derdixin. Bi malbatî diçin 35 km nêzîkî bajerê Prag li herêmeke Çiyayan, di nav wan kendalan de şikeftekê peyda dikin û li wir dijîn. Shilhan bi destên xwe şikeftê mezin û fireh dike. Bi tonan axê tîne û datîne ser keviran, ku baxçeyekî çêbike. Ew çêdike jî û zarokên xwe bê fêkî û bê xwarin nahêle…..

Bi ser de jî di sala 1977-an de bi V.Havel û hinekên din re saziya Çarta 77 ava dike. Yek ji 3 serokên vê saziya muxalafetê dibe jina wi Dr.Libuşe Shilhanova. Libuse Shilhanova tê girtin. Venek Shilhan bi sê zarokên xwe ve şerê xwe li nav şikeftan didomîne.

Ew şikeft îro ji alî arşîtektur, ji alî estetîkê, ji alî îzolasiyonê, li hember ritûbetê(lihêmê) wek mînakeke bê hempa ji alî pisporan de tê hesap kirin.

Baxçeyê wî jî wisa. Bi salan keviran dikole û rêya avê çêdike; wek di dema Yûnanistana kevnare de.

Piştî „ Şoreşa Qedifeyan „ di sala 1990-î de, ne ew, ne jî xanima wî ti meqamekî dewletî qebûl nakin. Xanima wî Dr.Libuşe Shilhanova dibe seroka Helsinky Komite û V.Havel wê demê wek serokkomar şana şerefe dide wî. Lê V. Shilhan şanê jî qebûl nake.

PRECIOSA di nav cîhana kapitalsît de bê prensibên kapitalsît bi ser dikeve. Yekemîn şirketa Çek ku ji USA ta Emiratên Erebî, ji Spanya ta Moskov şaxên xwe vekiriye PRECIOSA ye.

Tiştên ku Venek Shilhan ji karbidestên welaten sosiyalîst re di salên 60-î de peşniyar kiribû , lê nehatibû qebûlkirin û bûbû sedema dagîrkirina Çekoslovakyayê di sedsala 21-ê de pêk hat. 

V.Shilhan da nîşandan, ku bêyî kapîtalizmê jî pêşdaçuyîna aborî, teknîkî, zanistî(ilmî), çandî wek giştî mirovayetiyê mimkin e.

Venek Shilhan şikefta xwe kir Muze, ji nifşên nû re vekir, wek şana qabiliyeta mirov, wek şana serhildanê.

Vegeriya mala xwe ya berê bi 85 metre kare.

Venek Shilhan ne di nav „luks“ ê de ye. Ew hên rojê 40 cixereyan dikişîne û hên jî kemanî rojê 12 saetan bo ayend û dahatûya mirovatiye sere xwe, cane xwe dişxulîne.

Venek Shilhan ew merov e, ku Abdullrahman Qassemlu di zanîngeha Aborî da li hember êrişên partiya komûnîsta Iranê – TUDEH – di salên 60-î de diparast.

Dr.Qassemlo çend roj beriya ku şehîd bikeve, bi dizî tê Prag û diçe dîtina mamosteyê xwe V. Shilhan.

V. Shilhan jê re soz dide, ku ger rejîm li Çekoslovakya were guhartin, wê alîkariya gelê Kurd bikin.

Çend roj şûn de Qassemlo şehîd dikeve……

Yek ji hêviyên vî şervanê mirovatiyê ew e, ku rojekê bikaribe here Kurdistanê û alîkariya gelê kurd ê mezlûm, lê mazbût û serbilind bike.

Venek Shilhan dostê mamosteyê min yê 30 salan e, dostê gelê Kurd e. Ew bû 80 salî.

Pîroz be.

çapkirin