Ji Weşanxanaya Lîsê: ‘Pirtûkxaneya Ehmedê Xanî’

 Yildiz Çakar - Amed-2007

Ji Celadet Alî Bedîrxan ‘Gazinda Xencera Min’, ‘Klêopatre’ û ‘Hevind’ji Kamîran Alî Bedîrxan ‘Eyloyê Pîr’ ji Mele Mehmûdê Bazîdê ‘Mem û Zîn’ ji Evdirehîm Rehmî Hekarî ‘Memê Alan’ ji Erebê Şemo ‘Dimdim’ û ‘Hopo’ji Cegerxwîn ‘Reşoyê Darê’ û ‘Cîm û Gulperî’ ji Osman Sebrî ‘Li Goristaneke Amedê’ ji Qedrî Can ‘Guneh’ ji Îbrahîm Ehmed ‘Jana Gel’, ji Nûredîn Zaza ‘Gulê’, ji Rehîmê Qazî ‘Pêşmerge’, ji Mehmût Baksî ‘Hêlîn’ û ‘Gundikê Dono’ ji Bavê Nazê ‘Govenda Li Ber Mirinê’, ji Hesen Silevanî ‘Gulistan û Şev’  wek babetek ji nav Weşanên Lîsê derketin. Ji van berheman tenê ‘Jana Gel’, ‘Gundikê Dono’ û ‘Hêlîn’ li Tirkiyeyê hatibûn weşandin.

Di nava vê babet-pirtûkan de gelek berhemên niviskarên ku bingeha edebiyata kurdî ava kirine tê qebûl kirin jî cih girtine. Ji ber parçebûyina kurdan û sirgûnan gelek niviskarên kurd li sirgûnê an jî ji ber parçebûna welêt gelek berhemên giranbûha nivîsandine û berhemên wan li her parçeyek asê mane.  Ev ji bûye sedemên ku îro kurdên her çar perçeyan ji berhemnê xwe, ji edebiyata xwe bê par mane.  Her parçeyek ku kurd lê dijî haya wan ji edebiyata kurdên parçeyek din ne hayadarin. 

Îro Weşanxanneya Lîsê bi rastî jî karek giring daye pêşiya xwe ta ku nehaydarbûyinên gelek berheman û nivîsên ku di dema xwe de rastî gelek zehmetiyan hatine û nehatine weşandin; lê îro ew bi xebateke digihîje xwendevanên xwe. Wek destpêkek Weşanxaneya Lîsê 19 pirtûk di Pirtûkxaneya Ahmedê Xanî de çap kiriye. Ji van berhemên bingehîn gelekên  wan li welêt nehatiye çap kirin û haya me (raste rast negihiştiye xwendevanên xwe) ji van berheman çênebûye jî. Wek minaka pirtûka Cixerxwin ya bi navê ‘Cim û Gulperî’ li bakurê welat ev yekem care ku ji aliyê Weşanxaneya Lîsê ve hatiye weşandin . Nivîskarên ku em dibêjin nifşên 90î ji ber van sedeman gelek berhemên ku bingeha edebiyata kurdî têne qabûlkirin bidest nexistine.  Ji bo vê xebatê gelek kovar, rojname û tekstên (Hawar, Roja Nû …) ku her yek li parçeyek wêlet hemû bi lêkolineke kolektîv û xebateke profesyonelî ve pêk hatiye.

Berpirsyarê Weşanxaneya Lîsê Lal Laleş li ser vê Xebatê dide zanîn ku di salên 1930an de gihana ku Hewar afirandibû û ew derdorê Hewarê -ku kesên wek Celadet Elî Bedîrxan û gelek kesên din- îro bidestxistina reflekseke modern a felsefa Ehmedê Xanî bi xebeteke kolektiv û berdewamiyê vê kefneşopiyê dê bidominin. Xebata Pirtûkxana Ehmedê Xanî jî bi vê refleksêfe û felsefa ku di wê demê de afiriye îro ji aliyê vê nifşa nû ve careke din dide zayîn.

Di sala 1930î de ew gihana edebiyatê ya ku Hawar afirandibû û di vê derdorê de kesên wek  Celadet Elî Bedîrxan û gelek kesên din di wê gihanê û felsefê de afirandinên xwe yên îro wek berhemên bingehîn yên kurdan têne qebûlkirin ew gihana ku di warê edebiyatê de şax daye îro bi gotina berpirsê Weşanxaneya Lîsê Lal Laşeş ve tê gotin ku ev xebat modernîzeya gihana wê demê ye.

Ji bilî van berhemên bingehîn dîsa gelek nivîskarên hêja û giranbûha jî bi berhemên xwe ve, di vê Pirtûxana Ehmedê Xanî de cih giritine. Bi tevî hev 19 pirtûk bi hev re hatine çap kirin. Destpêka edebiyatê ya ku niha tê zanîn û ev nifşa ku li dû wane di babetekî de cih xwe girtine. Ji nifşa dû hewarê Bavê Nazê, Mahmûd Baksî û Hesen Silîvanî bi berhemên xwe yên giranbûha ve rengeke din dane babet-pirtûkan.

Îro divê were zanîn ku em kurd naxwînîn. Beriya ku qedexe û çewisandinên cûr be cûr li ser me bû bahaneyeke me hebû ku me digot berhem tune ye, alav tune ye, tv tuneye, radyo tune ye, weşanxane tune ye, rojname tune ye, tune ye û tune ye!!! Lê îro hemû hene hinek bejî li ser xebatên weşangeriyê çewisandin û êrîşên wek salên 80-90 tun eye. Lê wex salên 80-90 jî xwendin û xwedî lê derketin jî tune ye. Gelo em ji qedexeyan pir hez dikin? Divê ev feraset bête şikenandin û divê em bixwînîn. Ji bo ku di mala her kurdekî de divê pirtûkên kurdî çi çê, çi xerab divê cihê  xwe bigre. Ji bo ku em di nav marjînalbûyineke teng û fetîsî de winda nebin, hewcedariyên me bi van xebatên wek Pirtûkxana Ehmedê Xanî heye û divê heta dawîn jî em xwedîtiyê li van xebatan bikin. Pirtûkxaneya Ehmedê Xanî tenê mînakeke ji bo vê mijarê ye. Rojname, kovar û gelek weşanên me jî di rewşeke metirsî de ne. Divê her kurdek baş bizanibe ka bi çi zehmetiyan me îro ev maf bi dest xistine û divê em bidestxistina van mafan –ku divê xwezayî be-  dîsa bi destê xwe binpê nekin û em xwedîtî lê bikin. Pêwîst e ku em qîmeta van destkeftiyên xwe yên bi berdêldayîyên salane  bizanibin, biparêzin î bi pêş bixin!

Belê, ji bo ku em bi saxî nemirin…

Yildiz Çakar-Amed-2007

çapkirin