Istiratciya Kurdan

   bandora hzn navnetew herm li ser wan

Younes.Bahram@trentis.com

 

-----------------------------------------------------------------------------------------------

 Nivskar:

Younes Bahram

 

Xak cgeh  Kurda wek hatiye xwyankirin di drokde, pir kevintire ji komarn Sr, Turk Iraq a ikest, y li gel komar ran ve, ku roj xak maf Kurdan dagirker kirine.

Cara pn di sala 1514 an de di er ardran de navbna impiratoriya Osmanl  Farisde hate perekirin.

Wisan ma tan sala 1916 an dema ko impiratoriya Osmanl b mna laek nexwe, ket hzin w pir neman, w ax Ingilz Ferens daketin meydana Rojhilatanavn binav alikariya azadkirina milet Rojhilatanavn wek Ereb Kurd ji bin zordariya Impratoriya Osman, mixabin ew soz Franglz z hatin ji brkirin dema ko dtin Osman bi rengek temam ji herem dern.

Wdem Ingilz Firens car li ser Snga milet herem rnitin hilama w ikandin, zrzewad w xwarin  li gora Peymana Sykes - Picot di 1916 an, di Xaka heremn Kurd Ereban li gora Daxwazn xwe dij daxwaziyn milett Herem perekirin Snorn nuh bi xzn nuh kiandin dann, bi v away xaka Kurdan j hate parkirin, di nabna Sr raq de. w dem Rsya j berjewendiyn xwe di bdengiyde di dtin lewra ev tit li xwe xwe anb ji w byer b deng mab.

Di sala 1920 an de, pir welatn Ewropa li gel welatn Rojhilatanavn de, li hev rnitin li ser padema er pxistin di rojhilatanavn de rawestan, di gel wan welatan her pberek Kurd bi serokatiya erf Paa amede bib.

Li gor peymana Sver ku derbasb s made j li ser maf kurd otonom b, l mixabin ew tit neviyn Osman paa berbicav nann ji br kirin titn ku Kurda ji wanre kiribn, lew Ataturk ji cih stratciyek turk y nuh dan hertit kire Turk, tev ku di w demde Kurdan hin maf di dest wande hebn, rolek mezin di war kultrde di lstn, imk ko Mr Beg Kurdan li wir serdar milet xwebn.

L Mustefa Kemal hem maf kurdan bin dest kir nebed kir hd hd dest xwe avte nav pirsa ln kurdan ew bera pxla  hev dan Agir er di navbna wande vxist, ta ko karibe hzn kurdan ji ber hev bixne doza kurdayetiy winda bike.

Sultan Selm pn di bin qapt Misilmantiy de maf milet li w herem bindest kir xiste bin bandora xwe.

Usmet paa, y ko pa Selm paa hat b paay Turkan wisan digot di v welatde maf tu kes yn netew tuneye ji pv Turkan (Rojnama Miliyet 19.09.1930.)

herwiha Wezr Edliyeta Turkan Mehmd Esed Beg digot Ez bawerim bi hvme ku dost dijmin Ciya j gerek zanibin ku serdar v welat ten Turkin , ew kes ku xwna w ne a Turkan be tu maf w j di v welatde tuneye, ji bv ko kolebi, azadiya ku li v welat heye li tu welatn din tuneyi , eve Turkye.

( Rojnama Miliyet 19.09.1930 )   

Wisa teye xwyankirin  ku ev ovniya Turkan ji saln 30.de roj bi roj pve die, wek li ser her rpeln Rojnamn( huriyet) xwe dinivsin Turk ya Turkaye , yanj Ne mutlu Turkim diyene iqas kfxweim ku ez turkim, li herder Merov prg lkeran heykeln Ataturk dibi, herwek Ala Turkan j li her der hatiye ikandin, ev br bawer ya milet Turke, her wek ber di Saln 30. ger yek kurd peyvek bi ziman xwen kurd li gel Polsek yanj iyek Turk de bi axivta, pwistb ew kurd guneh xwe pnc Quru

(buhay kar s rojan ) bida.

Ne ten ev b, Turkan hem titn ku hebna kurdan dide xwyan kirin, wek Rojname, dokument, nivsandin Qoant kurdan ewitandin winda kirin.

Pir Rojnam Turkan wek mili Yl, Yeni Istanbul, Otokin hin din wisa dev davtin kurdan,  di Otokin de Rojnama netew ya turkan di Hizrana 1967 an de li ser Ziman

Nihal Azz Ger hn dixwazin bi v ziman xwen gen ko ne zd 500 peyvye bi axivin ger hn dixwazin Welatek ji xwere ava bikin huner anda xwe belav bikin, w ax fermokin ne li ser Qada me nej li vder, herin cihek din.

Gel Kurdno em Turk ji wer dibjin pit ku me ev xak ji xwer girt, bi xwna xwe j avda em wisa bi hsan, ji dest xwe bernadin, qey we ji brkiriye b me cawa reh Corciya, Ermeniya,Yonaniya Bzentiya ji kokve rakirib, herin ji vder cel bibin herin Pakistan ,ran cem Barzan, doz li UNO bikin  bera welatek bide we li Efrqa li kube .

Em Turk miletek atxwazin l ko em bi engirin, kesek bi hrsfena mej nne, em rin tu kes li ber av xwe nabnin. ger hn nizanin bi pirsin ji Ermeniya w roka me ji were bjin.

Franz Werfel di Crokdirj ( Roman )a xwede ya bi ziman elman ( il rojn iyay Msa) ya ko ji milet Ewropa re dijwar, zordariya komkujiya turkan ku li milet Ermen di sala 1915 an de kiribn.

Bi gel gelkujiya Ermeniya re Turkan her ser xwe li dij Kurdan j pktann, wek kutina serokn 14 ln Kurdan di civna Otonom de.wek ln ( Tekor ixur, Celal, miqor , Heydera, Milan zirik hin din..:

Pir Bajar Gund  hatin ewitandin milet bi zor ji cih der dixistin kober dikirin zev daristan wan diewitandin lew li bajar Drsim xwn la dajotin. W deme 16000 kurd reviyan daketin binya xet ji bakur hatin Bar Rojavay Kurdistan, t wate ku ew daketin binya xet.

Xaka Kurdan bo Turkan bye wek xeznek, ku hem titn xwe j derdixin dibin cihek dr, li Bajar xwe bi kartnin, v lstik, girgifteke mezin ji kurdare an, cimk ku Kurd di cih xwede bkar, bir belengaz dibin , rewa wn abr pade dimne. Ger merov birbe nikari biramine j, lew bi v armanc Turkan kurd bi birbn tirs j mijl kiribn.

Komara Turkan neten ziman kurda qedexekir, herwek her tit ku pve girday be. lewra Mehmed akar  xelk M - Milazgird wisa digot dema ko em ji Milazgird di n ber bi Bajar de gerek b me Kofiya xwe ji ser xwe kiriba li na w ebqa Turkan danba ser sere xwe, ger me wisa nekiriba, men gunehek mezin ji dest hukumeta Turkan bi xwara.

Bi v away Turkan hin bihin kurd hn Asmlebn kirin xwesti ku hemo nivskar rewenbrt kurd nasnama wan winda bikin, kes weke Daxwaza Turkan nekiriba b kardib ,Bincav dib, dihate girtin yanj diande Sergn.

Destra Turkan tucar r nade tu kes bi teybet milet kurd ku tevger ,Part rkxistin xwe bo dozkirina maf netew ekere birevbixin.

Li gor 57 an t xuyan kirin Tevger, Program Daxwaz Partiyan gereke bi bingeha Demoqratiya welat me bawerbe, gereke tucar bi perebna welat me bang nekin

Li gor 89 t xuyan Ev Part tevger pwiste ku tu ziman and n beyan li ser Qada me pve mexin bang nekin, gereke tu netewn din y ku netewiya Turkan ji hev dixe li darnexi.

Bi v reng Destra komara Turka nig demoqratiy birriye r li ber her alakiy girtiye ew kes ku ne Turk be.

Di 141 142 ji Pirtka qannn Guneha di bjin ten daxwaza acizkirin xerakirina welat Turkan bi 5-15 salan zindan guneh w ye.

Ev qann pir caran Turk ji xwere di tengay de pk tnin, zora ku ji hla Kurdan li wan t, di 8.12.1994 li dij 8 Parlement Kurd di parlement Turkye de,wek ( Leyla Zana xetb Dicle.............. ) y ku xwe li ser rewa Abr, siyasi pxistina biratiya Kurd Turkan li Wilayet ku l hatibn hilbijartin mijlkirin, hate pkann avtin bin zindan.

Wezr karhundir Turkye  Nihad Mente, di Kanna dudyande ji sala 1994 an de li pber parlement li Ankara digot me 2115 Gund kurdan wran kiriye.l rastiya w bi xwe bhtirn ji 2500 Gund Kurdan hatine wrankirin milet w talan bne zar zirc wan penaberbne, bi hezaran malbat ji hev cuda kirine ewan pir qezenc ji Swey er Emerka dij orea Vtnam kiribn.

Endam NATO Dewleta Turkan erek Gemar bi 500 000 Lker 150 000 Cendirme dij milet kurd dike .Lxistin ldana wan ne ten li dij Gerla ye bel Gundan wran dikin dar beran, zeviyan dibirin diewitnin, Teba Tilr olan di kujin diperpitnin Pr kaln b are prek Zarokn rmij b guneh dikujin serjdikin, xwe bi kutina wan mezin mr dibnin .

Di bjin em er Trorista dikin, gelo ma kes di dor zemanan de dtiye ko Zarokin rmij, zev teban Trorist bin, ev tit Trorist barbariya desthilata Turkan di di xuyakirin, bi xwe politka ewata xak pk tnin.

57 000 Kurd ji xwere kiribn Dergevant Gundan bi ek, bi pere bi tirs ew bi xweve girdabn li dij tevgera kurd ya netew. Bi roj Pols tne Gund ji gundiyan dipirsin k bibe Quru ger bibin Quru ew ek peran bidin wan li dij PKK rawestin erbikin, ger v daxwaz pkneynin yek ser dibin guneh kar bincav di bin, ldan dixwin dikevin zindan , bi v reng xwe dikin dijmin ji milet xwere .

Ev roj di kurdistan de tu Malbat tuneye ko Bav yanj Bira nehatiye kutin , winda kirin yanj Namsa wan berbatkirine loma roj milet kurd bi temam li pa tevgera netew kurd di sekine cih digre li dij zarokn Osman, li gor avkaniyn Rojnama Newroz zdetir 1700 000 kurd penaber bne, bi v penaberiy pir ji malbatan b war cgeh mane li bin Pira xew dikin zarokt wan li ber seqema bay ile bi Nexwesiyan re mezin dibin dimirin.

Lker Turkan bel v car di Siyaseta xwede abn, ji ber ku penaberbna Xortan hit ku bhtirn wan bigihjin Tevgera xwen netew er li dij Turkan bikin.

Ev zordar xwnmijya Turkan li chan deng dayi, dema ku komara Turkan xwestin ku di sala 1993 an de xelata aitiye ya Ataturk bidin Nilson Mandla, w ax serok Komar Bar-Afrqay Nilson Mandla ew buha hilnegirt, li ser berseva Rojnevana N. Mandla wisa digot, herin 3 Rojan bin Kurd pa werin jimin bipirsin ima min hilnegirt.

Kar bar kurdan li derve er wan li hundir welat, Kutina Rojnamevan kurd li ser dest Turkan, Girtina Parlement kurdan avtina bin zindan hitin ku Miletn chan bi a kurdan bihisin .

Lewra dema ku Tirkan xewstin tkevin yektiya Ewropa de, bersevn nen bo wan hatin dan wan nikarbn cih bigirin ji ber ne demoqratiya xwe bin plavkirina maf merovan ne areserkirina pirsgirka Kurda.

peyva xwes eve  ya seroka Turkye Tanso iler Ger me zanba ku derd kurda wisaye men areseriyek dinjre dtib, lker danbana bo parastina Kurdan.

Gelo ev i roke dsan kes dtiye ku Gur Mih Bizin ji Guran bi parzi.

Turkye Endam NATO ye b alkariya NATO jre ticar nikare v er gemar di Kurdistan de bike. Turkye bi xwe Welatek pir mileti, milet dudiyan tde Kurdin , Lewra em dibnin ku Endamtiya Turkan di NATO de yekser di de xuyakirin ko em Kurd j Endam NATO ne maf men pitgirtin ji hla Ewropa de j heye, l ima Dewletn NATO ten Pitgiriya aliyek dikin cudayetiy dixin navbera milet herm.

Di dema r kendavde, turkan berdewam dixwestin ku, roleke wan xurt di er kendav de hebi, lewra ewan bi hem hza xwe, xwe dan hla Emrka Balafirgeha Incrlik ji wanre hitin bo rn ser Komara Iraq.

Di w qunaxde, siyasetmedar turkan, bi r du al dilstin, ya yek ji bo ku ew karibin derbas, raq bibin, li wir er Gerlay PKK bikin. di bin prozbah alkariya hzin peymangirt Emrkade.

Ya dudyan ku di dema Herifandina rijma Iraq de, ew karibin dest xwe deynin ser Bajar Kerkk Msil, ji ber ew li gora nrna wan, pmayyn Osmanliya ne.

L ew hviya wan ikest pk nehat, ji ber ku emrka naxwezi ku hzeke Mezin di rojhilata navn de hebi, l ji bo w qenciy, Emrka hin hzin din di chande wek Isral, Yewnan, hin dewletn Ewrop, bn alkar revandin dlkirina Serok Tevgera kurd di bakurde. Emrka Isral di baweriyek debn ku ew kurd rabin ser xwe, ter hik di turkyde biewtnin, herwek w er wan li Sr, Iraq Iran j belav bibi, w ax meydana tevliheviy ji wanre fireh azad dib.

Lew di baweriya rijma turk de, ku bi dlkirina Ocalan, ew pizot ore wek hercar din b vemirandin, ewan nizanb, ku baz tolhildan amedebn ku li wir rabin ser piyan ewan nizanb ku bi xwe Girtina Abdulah Ocalan b sedemeke mezin ku derd Kurdan li herder b Pizika ser ziman xelk, lewra heriya wan h iltir b.

Ji bo ku Kurd nebin, pereyek ji v Komploya navnetew, neten li dij kurd turkan  herwek di hem rojhilata navnde, ewan Agirbest Ilan kirin. doza aitiy li darxstin.

Lew dlkirina Apo b sedema xirecireke mezin di navbera Serok wezr Turk Ecevd partiyn dinde.

Di nava w xirecir ne li hevkirina wan, partiyn Oldar bi ser ketin, herwek bi alkariya atiyn HADEP ku di hilbijartinande dest xwe dan ep Turk, b ku hesab bikin ku ji sed 80 milet kurd di bakurde Oldari.

Ji ber van herd sedeman hza Oldar turk di hilbijartinande bi serket, dikarb hukumet bi tena xwe b hevpar li dar bixne.

Ev tit di qunxeke demeke dinde derbas dib, di dema ku Emrka Brtanya li defa hewar dixin razbuna miletan ji bo er Kendav dixwestin.

Sofikn Turk j xwestin ku bi Emrkan re lstika etrenc bilzin, l bi wanre ne ser,

ew b dilmahiyek mezin di nav wan emrkande.

Dewletn Ereban li kendav Kurdn Bar Sng Balefirgehn xwe b snor ji hzn Emrka re li dij Rijma raq vekirin. Lewra Emrka d tu ehemiyet nema da hebn nebna turkan di herm de.

Kurdan ji hlekde hzin pmergan xistin nav hzn hevpeyman de, lewra bersivn qube ji wainton derketin ku tu pwistiya me bi turkan tuneye.

Ev bersiv weke eqamek ku li bin guh Turkan kevi, lewra ewan xwestin ku tev li heviyek di wderde bikin.

Doza maf Turkmenan kirin, di gotin ku 4 Milyon Turkmen li Bar b mafin ji ber kurda b are ne.

Di dema er kendav 2. an de, heyva sor ya turk Iraq herkesek ku xwe wek Turkmen qeyd dikir, alkar didan wan, lewra turk ro di bjin ku 4 Milyon Turkmen hene, l rastiya w ku ji sed 70 ji w jimar kurd Ereb Fileh w herm ne. ne turkmenin.

Desthiladarya Turk lker wn ku ji 12 salande li herma Kurdistan di mnin, pir matmay man ku Emrka pitgiriya kurdan dikin, herwek Serokatiya Parzgeha Kerkk xiste dest kurdan, li herder Ala Kurdistan Emrka pevre berba dibi.

Turkan xwestin ku nerazbna xwe, bi din xuyakirin, di riya lkern xwen ku amede kiribn bo kutina serok Parzgeha Kerkk. L ewan bawer nedikir ku ew ji hla Emrka de bn girtin zindan kirin.

Ji ber v yek j ew di xwazin bi hem wey li dij v rew derkevin ta ku kurd ji v yek b par bin, wisanj ew xwe tev siyaseta Turkmenan dikin dest wan di byera kerkkde heye, ku pirkesn kurd Turkmen, bi sedema xerakirina wargeh iyan. Lew bi v yek Turkan di xwestin ku hzn aa li bar Iraq biknin nava er li dij kurdan. Ta ku tevli hev berdewam biki, rewa kurda bi ser nekevi. 

L dem hatiy Emrka bi xwej, guhartinan di xne nava siyaseta xwede, dostaniya kurdan d bi aveke din di pvi.

 

Younes.Bahram@trentis.com

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org