anmeldung

Istiratîciya Kurdan

û bandora hêzên navnetewî û herêmî li ser wan

-----------------------------------------------------------------------------------------------

Nivîskar:

Younes Bahram

Xak û cîgehê Kurda wekî hatiye xwyanîkirin di dîrokêde, pir kevintire ji komarên Sûrî, Turkî û Iraq a şikestî, yê li gel komarî Îran ve, ku îroj xak û mafê Kurdan dagirker kirine.

Cara pêşîn di sala 1514 an de di şerê Çardêranê de navbêna impiratoriya Osmanlî û Farisîde hate perçekirin.

Wisan ma tanî sala 1916 an dema ko impiratoriya Osmanlî bû mîna laşekî nexweş, ket û hêzin wê pir neman, wê çaxê Ingilîz û Ferensî daketin meydana Rojhilatanavîn binavê alikariya azadkirina miletê Rojhilatanavîn wekî Ereb û Kurd ji bin zordariya Impratoriya Osmanî, mixabin ew sozê Franglîzî zû hatin ji bîrkirin dema ko dîtin Osmanî bi rengekî temamî ji heremê derçûn.

Wêdemê Ingilîz û Firensî îcar li ser Sînga miletê heremê rûniştin û hilama wî çikandin, zêrzewadê wî xwarin û li gora Peymana Sykes - Picot di 1916 an, di Xaka heremên Kurd û Ereban li gora Daxwazên xwe û dijî daxwaziyên miletêt Heremê perçekirin û Sînorên nuh bi xêzên nuh kişandin û danîn, bi vî awayî xaka Kurdan jî hate parkirin, di nabêna Sûrî û Îraqê de. wê demê Rûsya jî berjewendiyên xwe di bêdengiyêde di dîtin lewra ev tişt li xwe xweş anîbû û ji wê bûyerê bê deng mabû.

Di sala 1920 an de, pir welatên Ewropa li gel welatên Rojhilatanavîn de, li hev rûniştin û li ser paşdema şer û pêşxistinê di rojhilatanavîn de rawestan, di gel wan welatan her pêşberekî Kurd bi serokatiya Şerîf Paşa amede bibû.

Li gor peymana Sêver ku derbasbû sê made jê li ser mafê kurd û otonomî bû, lê mixabin ew tişt neviyên Osman paşa berbicav nanîn û ji bîr kirin tiştên ku Kurda ji wanre kiribûn, lew Ataturk ji cih stratîciyek turkî yî nuh danî û hertişt kire Turkî, tev ku di wê demêde Kurdan hin maf di dest wande hebûn, û rolek mezin di warê kultûrîde di lîstn, çimkî ko Mîr û Begê Kurdan li wir serdarê miletê xwebûn.

Lê Mustefa Kemal hemû mafê kurdan bin dest kir û nebedî kir û hêdî hêdî destê xwe avête nav pirsa Êlên kurdan û ew bera pêxîla hev dan û Agirê şer di navbêna wande vêxist, ta ko karibe hêzên kurdan ji ber hev bixîne û doza kurdayetiyê winda bike.

Sultan Selîm ê pêşîn di bin qapûtê Misilmantiyê de mafê miletê li wê heremê bindest kir û xiste bin bandora xwe.

Usmet paşa, yê ko paş Selîm paşa hat û bû paşayê Turkan wisan digot “di vî welatîde mafê tu kesî yên netewî tuneye ji pêv Turkan „ (Rojnama Miliyet 19.09.1930.)

herwiha Wezîrê Edliyeta Turkan Mehmûd Esed Beg digot „ Ez bawerim û bi hêvîme ku dost û dijmin û Ciya jî gerek zanibin ku serdarê vî welatî tenê Turkin , ew kesê ku xwîna wî ne a Turkan be tu mafê wî jî di vî welatîde tuneye, ji bêv ko kolebi, azadiya ku li vî welatî heye li tu welatên din tuneyi , eve Turîkye.

( Rojnama Miliyet 19.09.1930 )

Wisa teye xwyanîkirin ku ev şovîniya Turkan ji salên 30.de roj bi roj pêşve diçe, wekî li ser her rûpelên Rojnamên( huriyet) xwe dinivîsin Turkî ya Turkaye , yanjî ‘ Ne mutlu Turkim diyene’ çiqas kêfxweşim ku ez turkim, li herderê Merov pêrgî lêşkeran û heykelên Ataturk dibi, herwekî Ala Turkan jî li her derê hatiye çikandin, ev bîr û bawerî ya miletê Turke, her wekî berê di Salên 30. ger yekî kurd peyvek bi zimanê xwenî kurdî li gel Polîsekî yanjî Îşçiyekî Turk de bi axivta, pêwistbû ew ê kurd gunehê xwe pênc Quruş

(buhayê karê sê rojan ) bida.

Ne tenê ev bû, Turkan hemû tiştên ku hebûna kurdan dide xwyanî kirin, wek Rojname, dokument, nivîsandin û Qoçanêt kurdan şewitandin û winda kirin.

Pir Rojnamê Turkan wek „mili Yöl, Yeni Istanbul, Otokin“ û hin din wisa dev davêtin kurdan, di Otokin ê de Rojnama netewî ya turkan „ di Hizîrana 1967 an de li ser Zimanê

Nihal Azîz „ Ger hûn dixwazin bi vî zimanê xwenî genî ê ko ne zêdî 500 peyvîye bi axivin û ger hûn dixwazin Welatekî ji xwere ava bikin û huner û çanda xwe belav bikin, wê çaxê fermokin ne li ser Qada me û nejî li vêderê, herin cihekî din.

Gelî Kurdno em Turk ji wer dibêjin piştî ku me ev xak ji xwer girt, û bi xwîna xwe jî avda em wisa bi hêsanî, ji dest xwe bernadin, qey we ji bîrkiriye bê me cawa rehê Corciya, Ermeniya,Yonaniya û Bîzentiya ji kokêve rakiribû, herin ji vêderê celî bibin herin Pakistan ,Îranê cem Barzanî, dozê li UNO bikin bera welatekî bide we li Efrîqa li kube .

Em Turk miletek aştîxwazin lê ko em bi engirin, kesek bi hêrsfena mejî nîne, em Şêrin û tu kesî li ber çavê xwe nabînin. ger hûn nizanin bi pirsin ji Ermeniya wê çîroka me ji were bêjin.

Franz Werfel di Cîrokdirêj ( Roman )a xwede ya bi zimanê elmanî ( çil rojên çiyayê Mûsa) ya ko ji miletê Ewropa re dijwarî, zordariya û komkujiya turkan ku li miletê Ermenî di sala 1915 an de kiribûn.

Bi gel gelkujiya Ermeniya re Turkan her serê xwe li dijî Kurdan jî pêktanîn, wek kuştina serokên 14 Êlên Kurdan di civîna Otonomî de.wek êlên ( Tekorî çixurî, Celalî, miqorî , Heydera, Milan zirik û hin din……………..:

Pir Bajar û Gund hatin şewitandin milet bi zorê ji cih der dixistin û koçber dikirin û zevî û daristan ê wan dişewitandin lew li bajarê Dêrsimê xwînê laş dajotin. Wê deme 16000 kurd reviyan û daketin binya xetê ji bakur hatin Başûrê Rojavayî Kurdistan, tê wate ku ew daketin binya xetê.

Xaka Kurdan bo Turkan bûye wek xezînekê, ku hemû tiştên xwe jê derdixin û dibin cihekî dûr, li Bajarê xwe bi kartînin, vê lîstikê, girûgifteke mezin ji kurdare anî, cimkî ku Kurd di cihê xwede bêkar, birçî û belengaz dibin , rewşa wînî abûrî paşde dimîne. Ger merov birçîbe nikari biramine jî, lew bi vê armancê Turkan kurd bi birçîbûn û tirsê jî mijûl kiribûn.

Komara Turkan netenê zimanê kurda qedexekir, herwekî her tiştê ku pêve girêdayî be. lewra Mehmed Çakar xelkê Mûşê - Milazgird wisa digot „ dema ko em ji Milazgirdê di çûn ber bi Bajar de gerek bû me Kofiya xwe ji serê xwe kiriba û li şûna wê şebqa Turkan danîba ser sere xwe, ger me wisa nekiriba, menê gunehek mezin ji dest hukumeta Turkan bi xwara“.

Bi vî awayî Turkan hin bihin kurd hînî Asîmîlebûnê kirin û xwesti ku hemo nivîskar û rewşenbîrêt kurd û nasnama wan winda bikin, kesê weke Daxwaza Turkan nekiriba bê kardibû ,Bincav dibû, dihate girtin yanjî dişande Sergûnê.

Destûra Turkan tucarî rê nade tu kesî bi teybetî miletê kurd ku tevger ,Partî û rêkxistinê xwe bo dozkirina mafê netewî eşkere birevbixin.

Li gor § 57 an tê xuyanî kirin „ Tevger, Program û Daxwazê Partiyan gereke bi bingeha Demoqratiya welatê me bawerbe, û gereke tucarî bi perçebûna welatê me bang nekin“

Li gor §89 tê xuyanî „Ev Partî û tevger pêwiste ku tu ziman û çand ên beyanî li ser Qada me pêşve mexin û bang nekin, gereke tu netewên din yê ku netewiya Turkan ji hev dixe li darnexi“.

Bi vî rengî Destûra komara Turka nigê demoqratiyê birriye û rê li ber her çalakiyê girtiye ew kesê ku ne Turk be.

Di §141 û §142 ji Pirtûka qanûnên Guneha di bêjin „ tenê daxwaza acizkirin û xerakirina welatê Turkan bi 5-15 salan zindan gunehê wê ye.

Ev qanûn pirê caran Turk ji xwere di tengayî de pêk tînin, zora ku ji hêla Kurdan li wan tê, di 8.12.1994 li dijî 8 Parlementê Kurd di parlementê Turkye de,wek ( Leyla Zana û xetîb Dicle.............. ) yê ku xwe li ser rewşa Abûrî, siyasi û pêşxistina biratiya Kurd û Turkan li Wilayetê ku lê hatibûn hilbijartin mijûlkirin, hate pêkanîn û avêtin binê zindanê.

Wezîrê karêhundirî Turkye Nihad Menteş, di Kanûna dudyande ji sala 1994 an de li pêşberî parlement li Ankara digot me 2115 Gundê kurdan wêran kiriye.lê rastiya wê bi xwe bêhtirîn ji 2500 Gundê Kurdan hatine wêrankirin û miletê wê talan bûne zar û zircê wan penaberbûne, bi hezaran malbat ji hev cuda kirine ewan pir qezencî ji Sêweyê şerê Emerîka dijî şoreşa Vêtnamê kiribûn.

Endamê NATO Dewleta Turkan Şerekî Gemar bi 500 000 Lêşker û 150 000 Cendirme dijî miletê kurd dike .Lêxistin û lêdana wan ne tenê li dij Gerîla ye belê Gundan wêran dikin dar û beran, zeviyan dibirin dişewitînin, Teba û Tilûrê çolan di kujin û diperpitînin Pîr û kalên bê çare pîrek û Zarokên şîrmijî bê guneh dikujin û serjêdikin, xwe bi kuştina wan mezin û mêr dibînin .

Di bêjin em şerê Têrorista dikin, gelo ma kesî di dorê zemanan de dîtiye ko Zarokin şîrmij, zevî û teban Têrorist bin, ev tişt Têroristî û barbariya desthilata Turkan di di xuyakirin, bi xwe politîka şewata xakê pêk tînin.

57 000 Kurd ji xwere kiribûn Dergevanêt Gundan bi çek, bi pere û bi tirs ew bi xweve girêdabûn li dij tevgera kurdî ya netewî. Bi rojê Polîs têne Gund û ji gundiyan dipirsin kî bibe Quruçî ger bibin Quruçî ewê çek û peran bidin wan û li dij PKK rawestin û şerbikin, ger vê daxwazê pêkneynin yek ser dibin guneh kar û bincav di bin, lêdanê dixwin û dikevin zindanê , bi vî rengî xwe dikin dijmin ji miletê xwere .

Ev roj di kurdistanê de tu Malbat tuneye ko Bav yanjî Bira nehatiye kuştin , winda kirin yanjî Namûsa wan berbatkirine loma îroj miletê kurd bi temamî li paş tevgera netewî kurd di sekine û cih digre li dij zarokên Osman, li gor çavkaniyên Rojnama Newroz zêdetirî 1700 000 kurd penaber bûne, bi vê penaberiyê pir ji malbatan bê war û cîgeh mane li bin Pira xew dikin zarokêt wan li ber seqema bayê çile bi Nexwesiyan re mezin dibin û dimirin.

Lêşkerê Turkan belê vê carê di Siyaseta xwede şaşbûn, ji ber ku penaberbûna Xortan hişt ku bêhtirînê wan bigihêjin Tevgera xwenî netewî û şer li dijî Turkan bikin.

Ev zordarî û xwînmijîya Turkan li cîhanê deng dayi, dema ku komara Turkan xwestin ku di sala 1993 an de xelata aşitiye ya Ataturk bidin Nilson Mandêla, wê çaxê serok Komarê Başûrê-Afrîqayê Nilson Mandêla ew buha hilnegirt, li ser berseva Rojnevana N. Mandêla wisa digot, herin 3 Rojan bin Kurd û paşê werin jimin bipirsin çima min hilnegirt.

Kar û barê kurdan li derve û şerê wan li hundirê welat, Kuştina Rojnamevanê kurd li ser destê Turkan, Girtina Parlementê kurdan û avêtina binê zindanê hiştin ku Miletên cîhanê bi êşa kurdan bihisin .

Lewra dema ku Tirkan xewstin têkevin yekîtiya Ewropa de, bersevên neênî bo wan hatin dan û wan nikarîbûn cih bigirin ji ber ne demoqratiya xwe û bin pêlavkirina mafê merovan û ne çareserkirina pirsgirêka Kurda.

peyva xwes eve ya seroka Turkye Tanso Çiler „ Ger me zanîba ku derdê kurda wisaye menê çareseriyek dinjêre dîtib, û lêşker danîbana bo parastina Kurdan.

Gelo ev çi çîroke dîsan kesî dîtiye ku Gur Mih û Bizinê ji Guran bi parêzi.

Turkye Endamê NATO ye û bê alîkariya NATO jêre ticarî nikare vî şerê gemar di Kurdistanê de bike. Turkye bi xwe Welatek pir mileti, miletê dudiyan têde Kurdin , Lewra em dibînin ku Endamtiya Turkan di NATO de yekser di de xuyakirin ko em Kurd jî Endamê NATO ne mafê menî piştgirtinê ji hêla Ewropa de jî heye, lê çima Dewletên NATO tenê Piştgiriya aliyekî dikin û cudayetiyê dixin navbera miletê herêmê.

Di dema şêrê kendavêde, turkan berdewam dixwestin ku, roleke wanî xurt di şerê kendavê de hebi, lewra ewan bi hemû hêza xwe, xwe dan hêla Emrîka û Balafirgeha Incîrlik ji wanre hiştin bo êrîşên ser Komara Iraqê.

Di wê qunaxêde, siyasetmedarê turkan, bi Şûrê du alî dilîstin, ya yekê ji bo ku ew karibin derbasî, îraqê bibin, û li wir şerê Gerîlayê PKK ê bikin. di bin pîrozbahî û alîkariya hêzin peymangirtî û Emrîkade.

Ya dudyan ku di dema Herifandina rijîma Iraqê de, ew karibin destê xwe deynin ser Bajarê Kerkûk û Mûsilê, ji ber ew li gora nêrîna wan, pêmayîyên Osmanliya ne.

Lê ew hêviya wan şikest û pêk nehat, ji ber ku emrîka naxwezi ku hêzeke Mezin di rojhilata navîn de hebi, lê ji bo wê qenciyê, Emrîka û hin hêzin din di cîhanêde wek Israîl, Yewnan, û hin dewletên Ewropî, bûn alîkarê revandin û dîlkirina Serokê Tevgera kurdî di bakurde. Emrîka û Israîl di baweriyekê debûn ku ewê kurd rabin ser xwe, û ter û hişk di turkyêde bişewîtînin, herwekî wê şerê wan li Sûrî, Iraq û Iranê jî belav bibi, wê çaxê meydana tevliheviyê ji wanre fireh û azad dibû.

Lew di baweriya rijîma turk de, ku bi dîlkirina Ocalan, ewê pizotê şoreşê wek hercarê din bê vemirandin, ewan nizanîbû, ku bazê tolhildanê amedebûn ku li wir rabin ser piyan û ewan nizanîbû ku bi xwe Girtina Abdulah Ocalan bû sedemeke mezin ku derdê Kurdan li herderê bû Pizika ser zimanê xelkê, lewra heriya wan hê şiltir bû.

Ji bo ku Kurd nebin, perçeyek ji vê Komploya navnetewî, netenê li dij kurd û turkan herwekî di hemû rojhilata navînde, ewan Agirbest Ilan kirin. û doza aşitiyê li darxstin.

Lew dîlkirina Apo bû sedema xirecireke mezin di navbera Serok wezîrê Turkî Ecevîd û partiyên dinde.

Di nava wê xirecirê û ne li hevkirina wan, partiyên Oldar bi ser ketin, herwekî bi alîkariya şaştiyên HADEP ku di hilbijartinande destê xwe dan çepê Turk, bê ku hesab bikin ku ji sedî 80 miletê kurd di bakurde Oldari.

Ji ber van herdû sedeman hêza Oldarê turk di hilbijartinande bi serket, û dikarîbû hukumetê bi tena xwe û bê hevpar li dar bixîne.

Ev tişt di qunxeke û demeke dinde derbas dibû, di dema ku Emrîka û Brîtanya li defa hewarê dixin û razîbuna miletan ji bo şerê Kendavê dixwestin.

Sofikên Turkî jî xwestin ku bi Emrîkan re lîstika şetrencê bilîzin, lê bi wanre neçû serî,

Û ew bû dilmahiyek mezin di nav wan û emrîkande.

Dewletên Ereban li kendavê û Kurdên Başûr Sîng û Balefirgehên xwe bê sînor ji hêzên Emrîka re li dij Rijîma îraqê vekirin. Lewra Emrîka êdî tu ehemiyet nema da hebûn û nebûna turkan di herêmê de.

Kurdan ji hêlekêde hêzin pêşmergan xistin nav hêzên hevpeyman de, lewra bersivên qube ji waşintonê derketin ku tu pêwistiya me bi turkan tuneye.

Ev bersiv weke şeqamek ku li bin guhê Turkan kevi, lewra ewan xwestin ku tev li heviyekê di wêderêde bikin.

Doza mafê Turkmenan kirin, û di gotin ku 4 Milyon Turkmen li Başûr bê mafin û ji ber kurda bê çare ne.

Di dema şerê kendavê ê 2. an de, heyva sor ya turk çû Iraqê û herkesekî ku xwe wek Turkmen qeyd dikir, alîkarî didan wan, lewra turk îro di bêjin ku 4 Milyon Turkmen hene, lê rastiya wê ku ji sedî 70 ji wê jimarê kurd û Ereb û Filehê wê herêmê ne. û ne turkmenin.

Desthiladarya Turk û lêşkerê wênî ku ji 12 salande li herêma Kurdistanê di mînin, pir matmayî man ku Emrîka piştgiriya kurdan dikin, herwekî Serokatiya Parêzgeha Kerkûkê xiste destê kurdan, û li herderê Ala Kurdistan û Emrîka pevre berba dibi.

Turkan xwestin ku nerazîbûna xwe, bi din xuyakirin, di riya lêşkerên xwenî ku amede kiribûn bo kuştina serokê Parêzgeha Kerkûkê. Lê ewan bawer nedikir ku ew ji hêla Emrîka de bên girtin û zindan kirin.

Ji ber vê yekê jî ew di xwazin bi hemû şêweyî li dij vê rewşê derkevin ta ku kurd ji vê yekê bê par bin, wisanjî ew xwe tevî siyaseta Turkmenan dikin û destê wan di bûyera kerkûkêde heye, ku pirkesên kurd û Turkmen, bi sedema xerakirina wargehê Şîiyan. Lew bi vê yekê Turkan di xwestin ku hêzên şîaa li başûrê Iraqê bikşînin nava şer li dijî kurdan. Ta ku tevli hevî berdewam biki, û rewşa kurda bi ser nekevi.

Lê dem hatiyê û Emrîka bi xwejî, guhartinan di xîne nava siyaseta xwede, û dostaniya kurdan êdî bi çaveke din di pîvi.

Younes.Bahram@trentis.com

çapkirin