Alfebêta erebî û zimanê kurdî

Dr. Zerdeşt Haco

Kengî cara pêşî di dîroka mirovayetiyê de ziman hatiye nivîsîn, heta roja îro bi awayekî zanistî ne hatiye diyar kirin. Herwekî wê jî heya roja îro ti bingihên zanstî ji wê yekê re, ka gelo kîjan ziman pêşî di destpêka dîrokê de peyde bû ye, nîn in. Erê, rast e, zanyarên arkologî di lêkolînên xwe de gelek berhemên dîrokî yên hêja û bi nirix kom kirine, belê ew di xebatên xwe yên zanistî de rastî gelek pirsgirêk û çetnahiyan tên. Di derbarê gelek berhemên kevinare de zanyar hê jî nizanin, ka gelo ew nîgarokên (rismên) hûnermendî ne, yan ew nivîsîn in. Ji xwe yên zanyar dizanin, heke berhemek nîgarokeke hûnermendî be, hingê ew hesta dilê xwediyê wê, yan jî dîtina wî li ser tiştekî yan bûyerekê derdibire, û heke nivîsîn be, ji xwe divê ew berhemek be, ya ko komek mirov di nav xwe de li ser şêweyê  danîn û bikaranîna wê li hev hati be.

Vêce gava ew berhem nîgarokine hûr û bi awayekî endazyarî (hendesî) li pey hev û bi rêzik bin, hingê gelekî çetin e, ko mirov bizane, ka gelo ew berhemên nîgarkêşî ne, yan  nivîsîn in.

Belê weke encameke zanyarî ew rastî diyar bûye, ko saziyên (sistêmên) nivîsînê yên têvel (ji hev cida) û her yek serbixwe li gelek deverên cîhanê hatine afirandin, weke Navbera Herdû Çeman (Mêsopotamiya), Çînê, Emêrîka Naverast û hin deverên dî li dinyayê. Lê ew dîtina ko dibêje, ev sistêm hemû ji yek çavkaniyê ne, ne xwedî bingeheke zanistî ye.

Neqşên nivîskî li ser alavên qehfikî yên ko ji xaka şewitandî hatine çêkirin û li hin deverên Rojhilata Navîn û bşur-rojhilatê Ewropayê hatine kom kirin, bi dîroka xwe vedigirin nêzîkî sala 3500î berî zayînê (berî Îsa). Hin ji van neqşan li bajarê kevnar, Sûsa, yê ko cihê wî îro li başur-rojhilatê Kurdistanê, li navçeya Êlam dikeve, hatine dîtin.

Bi pêşveçûna dîroka mirovayetiyê re du sistêmên nivîsînê peyde bûn. Sistêma 1ê ew sistêm bû, ya ko her nîgarokekê (resmekî) tiştek dida xuya kirin, mînak: Nîgarokeke bi çend xêzikên pişttewandî û di bin hev re bi awayê pêlên avê, çe li çem yan deryayê dikir. Û sistêma 2an ew bû, ya ko her nîgarokekê (resmekî/şeklekî) bêhtir ji tiştekî û heta têgînên axêverî, yên ko ne li ber çavan in jî, didan xuya kirin. Di nivîsîna sûmeriya kevin de nîgargaroka ezmanekî sayî û bê stêr gelek wateyên xwe hebûn, weke „şev“, „tarî“, „reş“; lingek bi wateya „çûn“, „rawestan“ û hin wateyên dî yên nêzîk bû.

Di pişt re û bi pêşveçûna demê re di hezarsala 4an de berî zayînê nivîsîna bizmarî (mîxî) hate afrandin û ji gelek zimanan re hate bi kar anîn. Herdû sistêmên li jor, sitêma 1ê û sistêma 2an di gelek demên dîrokê de hatine bi kar anîn. Bipêşveçûna van şêweyên nivîsînê xwe kişande heta bi sedsala 1ê berî zayînê. Sistêma 2an li Çînê bi pêş ve çû û xwe gihande heya roja me ya îro. Ji vê sitêma nivîsînê re têgîna logographie tê bi kar anîn, ango her nîgarokek li şûna peyvekê ye. Di ferhenga zimanê çînî de ya salên 1662 – 1722, 50 hezar

nîgarok hene. Belê gelek ji wan nîgarokan di jiyana mirovên çînî de îro nema têne bi kar anîn. Kesekî ko bxwaze hînî zimanê çînî yê îro bibe, divê bi kêmayî xwe fêrî 2000 nîgarokê bike. Hişkere ye, ko Yapaniyan jî di pişt re sistêma nivîsa çînî wergirt û li gor zimanê xwe hinek guhertin xistinê. Di xwendegehê de ji pêngava 1ê seretayî heta bi pêngava 6ê seretayî divê zarok li Yapanê li gor zagonên perwerdeyî bi kêmayî hînî 881 nîgarokê bû bin.

Nivîsîna hîroglof di Misira kevin de berî nêzîkî 3000 sal hate peyde kirin û di dîrokê de bi pêş ve çû. Ew jî awayek ji sistêma 2an bû, ya ko berî niha li jor axaftin hate ser, belê nîgarokên wê bi wî awayî bûn, ko her 2, yan 3 nîgarok bi hev re peyvek ava dikir. Hîroglof peyveke ji zimanê yûnanî hatiye û wateya wê „pîroz“ e. Nivîsîna hîroglof bi Yûnanî hieroglophik grammata, ango „nivîsîna Pîroz“ bi vî navî hatiye nas kirin, ji ber ew di cihên pîroz , weke mizgeft, gorin û  perêzgehan (me’bedan)  de dihate bi kar anîn.  Ev navê ha, ango hîroglof li nivîsên kevnare yên hin çandên din jî, weke çanda Hêtîtan (Kurdistana îro),  ya Maya, ya Indus û ya hine din jî tê kirin. Nivîsîna hîroglofî di kar de ma, heya bi demeke kurt berî zayînê, gava sistêmeke nû cihê wê girt. Ev sistêma nû ji aliyê Qubtiyên Misirê ve hati bû danîn. Qubtiyan jî ev sistêma nivîsê ji nivîsina kîteyî ya ko li girava Qubrusê hati bû afrandin, wergirti bû.

Sistêma nivîsîna kîteyî hê ji mêj ve li ser girava Qubrusê dihate bi kar anîn. Qubrusiyan jî bê goman ji nivîsên gelên hawîrên xwe ev sistêm bi pêş ve xisti bû. Sistêma wê jî ew bû, ko tîpeke dengdar (konsonant) bi tîpeke dengdêr (vokal) re bêjeyek ava dikir. Ew ji destê rastê ve dihate nivîsîn.

Piştî vê demê Fênîqiyan, yên ko peravên Deriya Navîn li Sûriya, Filistîn û Lubnanê di bin destê xwe de dihiştin, hatin û sistêma nivîsîna Quptiyên Misrê wergirtin û hin guhertin li gor sistêma zimanê xwe xistine nav. Ji ber zimanê Fênîqiyan zimanekî samî bû, wan dît, ko bikaranînîna tîpên dengdêr (vokal) ne xwedî giringiyeke mezin e ji  zimanê wan re, ji ber vê yekê wan sistêma tîpên dengdar (konsonant) xiste bingehê nivîsîna xwe.

Li gor zanîna me ya  îro, êdî ew cara pêşî bû, ko di dîroka  mirovatiyê de alfabêteke bi sistêm hatiye danîn. Ango Fênîqî ne, yên ko cara pêşî di dîroka mirovayetîyê de alfabêt afirandine.

Di nivîsîna zimanên samî de, yên ko tîpên dengdar (konsonant) -bi giştî 3 tîpên dengdar qurmê peyvê diyar dikin-, nivîsîna tîpên dengdêr (vokal) ne pêwist bû. Wan didît, ko bi nivîsîna tîpên dengdar (konsonant) ew zû digihane jihevtêgihishtinekê. Ji ber vê yekê û ji ber nebûna dengdêran (vokalan) ji alfebêta Fênîqî re BCD û ne ABC tê gotin.

Ev dem êdî bû dema jidayikbûna alfebêtên zimanên samî weke, Aramî, Ibrî û Erebî. Dîroka bipêşveçûna alfebêta Fênîqî, wergertin û bipêşvebirina wê ji aliyê êlên samî ve digihe nêzîkî 1700 salî berî zayînê.

Gava gelên hindo-ewropî, weke Yûnanan û hin gelên din -em niha li ser Kurdan tiştekî nabêjin, ji ber zanyarên derveyî heta niha di vî warî de li ser wan tiştek ne nivîsîne- rastî vê sistêma ha hatin, wan dît, ko bi arîkariya tîpên dengdêr, êdî derfeteke gelekî mezin ji bona avakirina  peyvan heye. Di vê biwarê de mirov ji bo têgihiştinê kare îro vê mînaka zimanê  kurmancî bide: Di rêza tîpên dr de, heke em her 8 dengdêrên zimanê kurmancî tenê di navbera „d“  û „r“ de deynin, em digihine vê encamê: dar, der, dêr, dir, dîr, dor, dur, dûr. Ji van her 8 peyvan 4, ango dar, der, dêr û dor  peyvên zimanê kurmancî ne.  

Ji xwe ji berê ve, tîpên dengdêr (vokal) li ber çavên Yûnaniyan keti bûn, ji ber dan û standina wan û Qubrisiyan, yên sistêma kîteyî bi kar tanîn, bi hev re hebû. Bi vê yekê Yûnanan li gor sistêma zimanê xwe yê hindo-ewropî alfebêta Fênîqî wergirt, guhert û alfebêteke yûnanî afirand. Her weke Yûnanan, Etrûskan jî, yên ko lêkolînên zanistî li ser bingeha wan bi dawî ne hatine, alfebêta xwe ava kirin.

Bi kurtî û ji derveyî vê mijarê ez dixwazim li vê derê, çavên zanyarên ewropî, yên ko hemû di yek baweriyê de ne, ko Etrûsk ji rojhilatê Tirkiya îro hatine Îtaliyayê,  rabikêşim ser navê vî gelê ha, yê ko berî 1000 salî hati bû Îtaliyayê, ji Îtaliyan cida bû, xwedî zimanekî taybetî bû û li Îtaliyayê risteke mezin leyistiye. Mebesta min Etrûsk û Etrûş e. Gava em di herdû navan de dev ji tîpên dengdêr (vokal) berdin, di destê me de û bi rêza 1, 2, 3, 4, trsk û trş dimênin. Di dengzaniya zimên de em dizanin, ko dengdara s û dengdara ş di gelek peyvan de cihê hev digirin, û dengdara k di Kurmancî de di gelek peyvan de maye û di gelekên din de ketiye, mînak li ser vê gelek in, weke bav/baw = bawk, dê/da = dak/dayik. Belê ev yek cihê lêkolîneke taybetî ye.

Piştî ko Yûnaniyan alfebêta Fênîqî wergert û li gor sîstêma zimanê xwe guhert, bi demê re Etrûskan jî alfebêta yûnanî wergirt û di nêzîkî sala 800î berî zayînê de guhertinên xwe avêtine nav. Di pişt re Îtaliyan elfebêta etrûskî wergirt û li gor sistêma zimanê xwe bi pêş ve bir, ango ev yek bû dema jidayikbûna elfebêta latînî. Ji tîpên yûnaniya kevin, tîpên kirîlî jî hatine girtin û guhertin.

Niha mirov dikare bêje, ko bi kurtî ev dîroka bipêşveçûna nivîsînê li Rojava bû.

Li Rojhilat me got, ko sistêma nivîsîna zimanê Çînî xwe da pêş, belê ew li her deverê bela ne bû. Gelên ko zimanê wan hindo-ewropî bû, alfebêtên xwe yan ji alfebêta aramî wergirtin, weke sanskrît li deverên weke  Hindistanê , û yan jî ji elfebêta erebî weke Pakistan îran û Afganistanê wergirtin.

Hijmara tîpan di piraniya elfebêtên ko îro hene de di navbera 20 û 30 tîpî de ye. Belê li gor sistêma dengkariyê ya her zimanekî, elfebêtên kintir û yên dirêjtir jî hene. Alfebêta herî kin, ya Rotoka ye. 11 tîpên wê hene. Elfebêta herî dirêj ya Khmêr e, ya ko 74 tîp tê de hene.

Sistêma nivîsînê li gor tîpan, ango li gor alfabêtê îro ew e, ya ko başiya xwe ji hemû aliyan ve di nav dîroka mirovatiyê de daye pejrandin, weke sistêma herî baş.

Belê elfebêta herî bi rêk û pêk ew elfebêt e, ya ko her tîpeke wê nîşana dengekî taybetî û serbixwe ye, ango gava di nivîsînê de, tîpek were guhertin, hingê wateya bêjeyê hemûyî tê guhertin. Ji vê yeka han re di zanyariya zimên de fonologî dibêjin û ji dengên wisa re, yên ko bi wan yekser tevayiya wateya bêjeyê tê guhertin, fonem dibêjin. Ji ber vê yekê ji elfebêta latînî ya zimanê kurdî re tê gotin, ko elfebêteke phonologî ye, ango tîpên wê fonêm in, mînak: bar, car, çar, dar, har, jar, kar, mar, par, sar, tar, war, yar, zar. b, c, ç, d, h, j, k, m, p, s, t, w, y û z fonêm in. Weke elfebêta kurdî ya latînî ji hin elfebêtên din re jî tê gotin, ko ew elfebêtên fonologî ne, wek elfebêta spanî û ya fînlendî.

Belê di sistêma dengkarî ya zimanê kurdî de, ne tenê dengdar (konsonant) fonêm in, lê dengdêr (vokal) bi xwe jî fonêm in, mînak: bar, ber, bêr, bir, bîr, bor; car kar, ker, kêr, kir, kur, kûr, kor.

Vêce li gor vê rastiyê em dibînin, ko sistêma dengkarî di zimanê kurdî, weke zimanekî hindo-ewropî de li ser fonêmên dengdar (konsonant) û fonêmên dengdêr (vokal) hatiye avakirin. Bi gotineke din, em karin bêjin, ko binyata sistêma dengkarî ya zimanê kurdî dengdar û dengdêr in, ango mirov nikare wisa bi hesanî elfebêteke weke elfebêta erebî, ya ko –weke me li jor dît- ji alfebêta Fênîqî hatiye wergirtin û li gor sistêma dengkarî ya zimanên samî hatiye danîn, bêne û li sistêma dengkarî ya zimanê kurdî siwar bike. Bi vê êdî em nêzîkî mijara xwe dibin.

Pirs ne ew e, weke hin bawer dikin, ko em Kurd dixwazin xwe ji alfebêta erebî rizgar bikin, ji ber 2 parçeyên mezin ji xaka Kurdistanê bi sedema hin bûyerên rêzanî di dîrokê de ketine bin destên 2 dewletên erebî de.

Mijara me ne ew kes in jî, yên ko ji aliyekî dî ve – û bi taybetî di vê dema ko ji hemû aliyan ve hêrişeke mezin li ser zimanê kurdî heye, ji ber bejewendiyên xwe yên kesayetî (ew berjewendî çi dibin, bila bibin)- xwe tevêjine dawa Ereban, xwe bi wan şêrîn dikin, li aliyê wan radiwestin û bi helwesteke nepaqij dixwazin Erebên dostên gelê me jî ji me dûr bikin û bibine aliyê dijminên tevgera rizgarîxwaza Kurdistanê, gava ew di rojnameyên erebî de dinivîsin, bi wateya, ko em, ew Kurdên bi elfebêta latînî dinivîsin hewqasî ne dilxwazên Ereban in, û em li aliyê Ewropiyan in.

Belê, em tenê dixwazin, rastiya wê yekê bizanin, ka gelo ji elfebêtên ko îro hene, kîjan ji wan li sistêma dengkarî ya zimanê kurdî tê. Li gor şirovekirina jor em bi rastî dikarin zimanê kurdî bi her alfebêteke binivîsin, ango em dikarin bi elfebêta herî pêş, ya Fênîqî, bi aramî, ibrî, erebî, yûnanî, etrûskî, kîrîlî, latînî, bi sistêma kîteyî ya sistêma kevnar e qubrusî û bi sistêma logografî ya çînî û yapanî. Weke belge li ser rastiya vê dîtinê, mirov kare bi xweşkayî rewşa nivîsîna zimanê kurdî bide, yê ko îro di rastiyê de bi 2 elfebêtan tê nivîsîn, latînî û erebî, û heta berî demekê bi kîrîlî.

Gava Yûnanan di sedsala 9an berî zayînê de elfebêta Fênîqî wergirt, ew zû gihan wê encamê, ko elfebêta Fênîqî ji sistêma dengkariya zimanekî samî re hatiye saz kirin. Wan dît, ko elfebêta Fênîqî li ser bingehê dengdaran (konsonant) hatiye ava kirin. Ji ber wê yekê wan kelk (fêde) ji sistêma kîteyî ya ko xwe li Qubrusê veda bû, stand û elfebêta fênîqî li gor sistêma denkarî ya zimanê xwe yê hindo-ewropî guhert û bi pêş ve bir, û bi dirêjbûna dîrokê re elfebêta latînî hate danîn, ya ko îro beşê meztir ji gelê me jî pê dinivîse.

Di wergirtina elfebêtekê de ji bo nivîsîna zimanekî, divê mirov sistêma dengkarî ya zimanê ko mirov jê elfebêt aniye, û sistêma dengkarî ya wî zamanê ko mirov dixwaze elfebêtê jê re bi kar bêne, bide ber hev. Heke herdû sistêm li hev hatin, hingê êdî nema merc e, ka  elfebêt ji zimanekî hindo-ewropî hatiye, ji zimanekî samî hatiye, yan ji zimanekî dî hatiye. Ango wê ji berjewendiya wî zimanî be, gava herdû sistêm li hev werin. Zanyarên ewropî ev rastiya ha nas kiri bûn, gava wan pêşniyara elfebêta latînî ji Atatürk re kirin. Û zimanzanê kurd yê mezin Mîr Celadet Bedirxan jî ev rastiya ha nas kiri bû.

Ango wergirtina elfebêta latînî, ya ko ji sistêmeke denkarî bi dengdar (konsonant) û dengdêr (vokal) hatiye, ji zimanê tirkî re, yê ko sistêma dengkariya wî bi dengdêr (bêhtir) û dengdar re, û ji zimanê kurdî re, yê ko ew jî -bi ser ko nejada wî û ya zimanê tirkî ne yeke- bi sistêmeke dengdar û dengdêr e, encama rastiyeke zanistî ye, û ne weke ko hinek bi bextreşî dixwazin ber bi Ereban bênin, ko Mîr Celadet bi çavkorî riya Atatürk dijî erebîtiyê girti bû.

Di qonaxên dirêj yên dîrokê de, gelek caran yan bi sedemên bazirganî, yan bi sedemên olî û yan jî bi tirs û zorî elfebêtên hin zimanan li ser nivîsîna hin zimanên din hatiye zorkirin, bi ser ko herdû sistêm yekcar li hev nakin. Em di vê mijara xwe de dixwazin mînaka sistêma zimanê erebî yê ko bi zor li sistêma zimanê kurdî (û gelek zimanên din) hati bû zor kirin, bidin.

Gava Ereban, yên ko me sistêma dengkarî ya zimanê wan li jor da xuya kirin, ko ew bi giştî li ser binyata 3 dengdaran (konsonant), hatiye ava kirin, di sedsala 7an de bi şûr û xwîn Kurdistan dagîr kir, wan zimanê xwe, zimanê Quran û Xwedê, xiste zimanê fermî. Kî ji Kurdan li dij derketi ba, û xwesti ba, bi zimanê dayika xwe binivîse, weke mirovekî nebawermend, yê ko ji riya Quran û Xwedê derketiye, dihat tawanbar kirin. Bi dirêjiya sedsalan re li vir yan li wir Kurdin derketin û bi zimanê xwe, kurdî di bin mercên dagîrkeran de hin berhemên di dîroka mirovayetiyê de pir bi nirx  û hêja nivîsîn. Wan ew berhemên xwe êdî bi Kurdî, lê bi elfebêta erebî nivîsîn.

Li gor zanîna me ya îro, nivîsên kurdî bi tîpên erebî yên pêşî vedigerin salên 1009 – 1078 piştî zayînê (Jiyana Elî Herîrî).

Bi vê tê xuya kirin, ko bi hatina Ereban re, berhemên kurdî yên ko berî hatina wan hebûn, bi yek carî hatin wêran û nema kirin, û di piştî hatina wan re jî tenê zimanê wan yê serdest bû. Mebest ji vê yekê ew e, ko mirov divê  bawer bike, ko sistêma dengkarî ya zimanê erebî bi zorê li sistêma dengkarî ya zimanê kurdî hate siwar kirin, û ew ti caran ne encama xebateke zanistî ye.

Di piştî cenga cîhanî ya yekê re, gava dewleta osmanî ji hev de ket û Inglîz û Fransiyan li gor berjewendiyên xwe sînorên nû kişandin, Kurdistan parçe kirin û gelek dewletên biçûk ava kirin, Îngîlîzan bi sedemên têkoşîna gelê kurd li başur (Iraq) zor li mîriya ereb ya Bexdayê kir, ko ew rê li ber xwendegehên kurdî vekin, û bi rasti li Silêmaniyê pêngavên seretayî vebûn. Belê hingê jî mîriya Bexdayê kire merc, ko divê xwendin û nivîsîna kurdî bi tîpên erebî be. Ev belgeyeke dî ye ji wê rastiyê re, ko Kurdan ne di encama xebateke zanistî û serbixwe de elfebêta sistêma zimanê erebî hilbijrtiye. Behtir ji wê mîriyên ereb, xebata zanyarên kurd weke Tewfîq Wehbî, Cemal Nebez û Giyo Mukriyanî, yên ko di encama xebatên xwe yên zanistî de gihabûne wê baweriyê, ko sistêma elfebêta latînî baştir li zimanê kurdî tê, beravêtî kirin. 

Ji wê demê ve rê li ber nêzîkî milyon kurdî li başur vebû, ko –gih bi nehênî û gih hişkere- bi zaravê Kurmanciya Naverast (Soranî) û tîpên erebî binivîsin.  Li rojhiltê Kurdistanê û di bin zoriya rêzaniya (siyaseta) mîriya Îranê de jî gih li vir û gih li wir çend berhemên kurdî bi tîpên erebî derketin.

Di vê navê de û heya roja îro li başurê welêt di navbera  1500 – 2000 berhemî derketiye û roj bi roj bêhtir dibe.

Îro beşek ji başurê Kurdistanê rizgarkirî ye, lê pêşeroja wî ji ber berjewendiyên mîriya Iraqê û dewletên derve ne diyar e. Kurd ne xwedî biryara paşî ne. Lê belê demê ji wan re îro keyseke hêja bi xwe re aniye. Ew di biwara bikaranîna elfebêta kurdî de dikarin, ‘faktan’ çêkin û bi biryareke dîrokî, pilanekî zanistî ji bo wergirtina elfebêta latînî ji zimanê kurdî re hişkere bikin.

Di warê rêzanî de jî, em dibînin, ko bi rastî, pirs ne pirsa elfebêta erebî û elfebêta latînî ye, bêhtir ji wê ev yek dibe sedemê parçekirin û jihevdûrkirina neteweya me, gava ko neteweya kurd ne bi yek elfebêtê binivîse û rewşenbîrên wê nikari bin bîr û baweriyên xwe bi hev biguherin.

Belê dîse jî heke em başî û nebaşiyên herdû elfebêtan bidine ber hev, em dibînîn, herweke min li jor jî diyar kir, ko başiyên elfebêta latînî ji başiyên elfebêta erebî bêhtir in.

Rast e, ko ji bo bikaranîna wan divî bû ji bo bicihanîna xwestekên sistêma zimanê kurdî guhertin di herdû elfebêtan de jî were kirin.  Di elfebêta erebî de giranî dikeve ser dengdaran, dengdêr tenê ji bo guhertina wateyê ne, katib (nivîskar), kitab (pirtûk).

Ko mirov li elfebêta erebî temaşe dike, mirov dibîne, ko tîpên wê hemû dengdar (konsonant) in. Tîpên elfebêta erebî, ji rastê ber bi çepê ve têne nivîsîn û  4 nigarokan distînin,

1.di serê bêjeyê de, 2. di nîvê bêjeyê de, 3. li dawiya bêjeyê, 4. bi serê xwe û ne girêdayî. Ev sistêma ha dijwariyekê li pêşiya hînbûn û hînkirina wan dide xuya kirin. Ji dêla awayekî tîpekê divê zarok di xwendegehan de hînî 4 awayên yek tîpê bibin.

Tîpa latînî di her 4 cihan de weke hev tê nivîsîn. Di sistêma zimanê kurdî de ne dengdar (konsonant) tenê hilgirê wateya bêjeyê ne, giraniya dengdêran (vokal) jî bi qasî ya wan e.

Ko mirov temaşyî van peyvan bike: ra, rê, rî, rû, ro mirov dibîne, ko dengdêr hilgirên wateya bêjeyê ne. Nivîsîna ‘a’ di serê bêjeyê de bi elfebêta erebî çetnahiyan derdixe. Ji bona ko mirov ‘a’ binivîse, divê mirov pêşî Nebira binivîse, di pişt re divê alif bi Nebira ve bibe û li paşî hemza li ser Nebira were nivîsîn. Ji bo nivîsîna ‘ i ’ di serê bêjeyê de, divê mirov Nebira binivîse û hemza bavêje ser, lê heke ‘ i ’ di nava bêjeyê de be, yan li dawiya bêjeyê be, hingê ew yekcar nayê nivîsîn. Dengdêra ‘ i ’ di Kurdî de fonêmeke bingihîn e, lê ji ber elfebêta erebî elfebêteke ji zimanên samî re hatiye danîn, ‘ i ’ ji wê re ne giring e, û bi vê ev dengdêra kurdî di nivîsîna kurdî bi tîpên erebî de yekcar tê winda kirin, ango gava mirov min binivîse, divê mirov mn binivîse, û gava mirov çi binivîse, divê mirov ç binivîse.

Ji bo nivîsîna ‘ û ’ divê mirov 2 ‘waw’ ên erebî binivîse, gelek caran ev dibe çetnahiyeke mezin, ko mirov nema dizane kengî divê  ‘waw’ek û kengî  2 ‘waw’ bêne nivîsin. Elfebêta erebî dibe sedemê çetnahiyan di  şirovekirina rêzimaniyê de, di hevokzanyê (Syntax) de gelek caran pardaçek bi bêjeya berî xwe ve têne nivîsîn, mînak: le gel kêda (Zirkomposition), li gorî zagonên Syntax gereke ew di komekê de xwedî cihekî serbixwe be. Ev û hê gelek çetnahiyên din, yên ko elfebêta erebî ji nivîsîna zimanê kurdî re çêdike, hene, ez niha naxwazim herime ser hemûyan. Bila ew bibine babet ji mijareke din re.

Bangewaziya min li herdû mîriyên başurê Kurdistanê ew e, ko ew di xizmeta neteweya me de bibine xwedî biryareke dîrokî û dest bi pilanên zanistî bikin, ji bo wergirtina elfebêta latînî. Daxwaza nivîsîna bi elfebêta latînî ne daxwazeke li dijî neteweya ereb e, û em bi wê yekê dijminatiya gelê ereb nakin, weke ko hinek bawer dikin û dixwazin dijminatiyê di nav gelan de gur bikin.

Ez di wê baweriyê de me, ko bikaranîna elfebêta latînî ne tenê ji aliyê zanistî ve li gor sistêma dengkarî ya zimanê kurdî ye, bêhtir ji wê ew di xizmeta bipêşveçûna civaka kurdî de ye û deriyên zimanên sereke yên cihanê ji neteweya me re vedike.