Alfebta ereb ziman kurd

Dr. Zerdet Haco

Keng cara p di droka mirovayetiy de ziman hatiye nivsn, heta roja ro bi awayek zanist ne hatiye diyar kirin. Herwek w j heya roja ro ti bingihn zanst ji w yek re, ka gelo kjan ziman p di destpka drok de peyde b ye, nn in. Er, rast e, zanyarn arkolog di lkolnn xwe de gelek berhemn drok yn hja bi nirix kom kirine, bel ew di xebatn xwe yn zanist de rast gelek pirsgirk etnahiyan tn. Di derbar gelek berhemn kevinare de zanyar h j nizanin, ka gelo ew ngarokn (rismn) hnermend ne, yan ew nivsn in. Ji xwe yn zanyar dizanin, heke berhemek ngarokeke hnermend be, hing ew hesta dil xwediy w, yan j dtina w li ser titek yan byerek derdibire, heke nivsn be, ji xwe div ew berhemek be, ya ko komek mirov di nav xwe de li ser wey  dann bikaranna w li hev hati be.

Vce gava ew berhem ngarokine hr bi awayek endazyar (hendes) li pey hev bi rzik bin, hing gelek etin e, ko mirov bizane, ka gelo ew berhemn ngark ne, yan  nivsn in.

Bel weke encameke zanyar ew rast diyar bye, ko saziyn (sistmn) nivsn yn tvel (ji hev cida) her yek serbixwe li gelek devern chan hatine afirandin, weke Navbera Herd eman (Msopotamiya), n, Emrka Naverast hin devern d li dinyay. L ew dtina ko dibje, ev sistm hem ji yek avkaniy ne, ne xwed bingeheke zanist ye.

Neqn nivsk li ser alavn qehfik yn ko ji xaka ewitand hatine kirin li hin devern Rojhilata Navn bur-rojhilat Ewropay hatine kom kirin, bi droka xwe vedigirin nzk sala 3500 ber zayn (ber sa). Hin ji van neqan li bajar kevnar, Ssa, y ko cih w ro li baur-rojhilat Kurdistan, li naveya lam dikeve, hatine dtin.

Bi pvena droka mirovayetiy re du sistmn nivsn peyde bn. Sistma 1 ew sistm b, ya ko her ngarokek (resmek) titek dida xuya kirin, mnak: Ngarokeke bi end xzikn pittewand di bin hev re bi away pln av, e li em yan deryay dikir. sistma 2an ew b, ya ko her ngarokek (resmek/eklek) bhtir ji titek heta tgnn axver, yn ko ne li ber avan in j, didan xuya kirin. Di nivsna smeriya kevin de ngargaroka ezmanek say b str gelek wateyn xwe hebn, weke ev, tar, re; lingek bi wateya n, rawestan hin wateyn d yn nzk b.

Di pit re bi pvena dem re di hezarsala 4an de ber zayn nivsna bizmar (mx) hate afrandin ji gelek zimanan re hate bi kar ann. Herd sistmn li jor, sitma 1 sistma 2an di gelek demn drok de hatine bi kar ann. Bipvena van weyn nivsn xwe kiande heta bi sedsala 1 ber zayn. Sistma 2an li n bi p ve xwe gihande heya roja me ya ro. Ji v sitma nivsn re tgna logographie t bi kar ann, ango her ngarokek li na peyvek ye. Di ferhenga ziman n de ya saln 1662 1722, 50 hezar

ngarok hene. Bel gelek ji wan ngarokan di jiyana mirovn n de ro nema tne bi kar ann. Kesek ko bxwaze hn ziman n y ro bibe, div bi kmay xwe fr 2000 ngarok bike. Hikere ye, ko Yapaniyan j di pit re sistma nivsa n wergirt li gor ziman xwe hinek guhertin xistin. Di xwendegeh de ji pngava 1 seretay heta bi pngava 6 seretay div zarok li Yapan li gor zagonn perwerdey bi kmay hn 881 ngarok b bin.

Nivsna hroglof di Misira kevin de ber nzk 3000 sal hate peyde kirin di drok de bi p ve . Ew j awayek ji sistma 2an b, ya ko ber niha li jor axaftin hate ser, bel ngarokn w bi w away bn, ko her 2, yan 3 ngarok bi hev re peyvek ava dikir. Hroglof peyveke ji ziman ynan hatiye wateya w proz e. Nivsna hroglof bi Ynan hieroglophik grammata, ango nivsna Proz bi v nav hatiye nas kirin, ji ber ew di cihn proz , weke mizgeft, gorin   perzgehan (mebedan)  de dihate bi kar ann.  Ev nav ha, ango hroglof li nivsn kevnare yn hin andn din j, weke anda Httan (Kurdistana ro),  ya Maya, ya Indus ya hine din j t kirin. Nivsna hroglof di kar de ma, heya bi demeke kurt ber zayn, gava sistmeke n cih w girt. Ev sistma n ji aliy Qubtiyn Misir ve hati b dann. Qubtiyan j ev sistma nivs ji nivsina ktey ya ko li girava Qubrus hati b afrandin, wergirti b.

Sistma nivsna ktey h ji mj ve li ser girava Qubrus dihate bi kar ann. Qubrusiyan j b goman ji nivsn geln hawrn xwe ev sistm bi p ve xisti b. Sistma w j ew b, ko tpeke dengdar (konsonant) bi tpeke dengdr (vokal) re bjeyek ava dikir. Ew ji dest rast ve dihate nivsn.

Pit v dem Fnqiyan, yn ko peravn Deriya Navn li Sriya, Filistn Lubnan di bin dest xwe de dihitin, hatin sistma nivsna Quptiyn Misr wergirtin hin guhertin li gor sistma ziman xwe xistine nav. Ji ber ziman Fnqiyan zimanek sam b, wan dt, ko bikarannna tpn dengdr (vokal) ne xwed giringiyeke mezin e ji  ziman wan re, ji ber v yek wan sistma tpn dengdar (konsonant) xiste bingeh nivsna xwe.

Li gor zanna me ya  ro, d ew cara p b, ko di droka  mirovatiy de alfabteke bi sistm hatiye dann. Ango Fnq ne, yn ko cara p di droka mirovayety de alfabt afirandine.

Di nivsna zimann sam de, yn ko tpn dengdar (konsonant) -bi git 3 tpn dengdar qurm peyv diyar dikin-, nivsna tpn dengdr (vokal) ne pwist b. Wan didt, ko bi nivsna tpn dengdar (konsonant) ew z digihane jihevtgihishtinek. Ji ber v yek ji ber nebna dengdran (vokalan) ji alfebta Fnq re BCD ne ABC t gotin.

Ev dem d b dema jidayikbna alfebtn zimann sam weke, Aram, Ibr Ereb. Droka bipvena alfebta Fnq, wergertin bipvebirina w ji aliy ln sam ve digihe nzk 1700 sal ber zayn.

Gava geln hindo-ewrop, weke Ynanan hin geln din -em niha li ser Kurdan titek nabjin, ji ber zanyarn dervey heta niha di v war de li ser wan titek ne nivsne- rast v sistma ha hatin, wan dt, ko bi arkariya tpn dengdr, d derfeteke gelek mezin ji bona avakirina  peyvan heye. Di v biwar de mirov ji bo tgihitin kare ro v mnaka ziman  kurmanc bide: Di rza tpn dr de, heke em her 8 dengdrn ziman kurmanc ten di navbera d  r de deynin, em digihine v encam: dar, der, dr, dir, dr, dor, dur, dr. Ji van her 8 peyvan 4, ango dar, der, dr dor  peyvn ziman kurmanc ne.  

Ji xwe ji ber ve, tpn dengdr (vokal) li ber avn Ynaniyan keti bn, ji ber dan standina wan Qubrisiyan, yn sistma ktey bi kar tann, bi hev re heb. Bi v yek Ynanan li gor sistma ziman xwe y hindo-ewrop alfebta Fnq wergirt, guhert alfebteke ynan afirand. Her weke Ynanan, Etrskan j, yn ko lkolnn zanist li ser bingeha wan bi daw ne hatine, alfebta xwe ava kirin.

Bi kurt ji dervey v mijar ez dixwazim li v der, avn zanyarn ewrop, yn ko hem di yek baweriy de ne, ko Etrsk ji rojhilat Tirkiya ro hatine taliyay,  rabikim ser nav v gel ha, y ko ber 1000 sal hati b taliyay, ji taliyan cida b, xwed zimanek taybet b li taliyay risteke mezin leyistiye. Mebesta min Etrsk Etr e. Gava em di herd navan de dev ji tpn dengdr (vokal) berdin, di dest me de bi rza 1, 2, 3, 4, trsk tr dimnin. Di dengzaniya zimn de em dizanin, ko dengdara s dengdara di gelek peyvan de cih hev digirin, dengdara k di Kurmanc de di gelek peyvan de maye di gelekn din de ketiye, mnak li ser v gelek in, weke bav/baw = bawk, d/da = dak/dayik. Bel ev yek cih lkolneke taybet ye.

Pit ko Ynaniyan alfebta Fnq wergert li gor sstma ziman xwe guhert, bi dem re Etrskan j alfebta ynan wergirt di nzk sala 800 ber zayn de guhertinn xwe avtine nav. Di pit re taliyan elfebta etrsk wergirt li gor sistma ziman xwe bi p ve bir, ango ev yek b dema jidayikbna elfebta latn. Ji tpn ynaniya kevin, tpn kirl j hatine girtin guhertin.

Niha mirov dikare bje, ko bi kurt ev droka bipvena nivsn li Rojava b.

Li Rojhilat me got, ko sistma nivsna ziman n xwe da p, bel ew li her dever bela ne b. Geln ko ziman wan hindo-ewrop b, alfebtn xwe yan ji alfebta aram wergirtin, weke sanskrt li devern weke  Hindistan , yan j ji elfebta ereb weke Pakistan ran Afganistan wergirtin.

Hijmara tpan di piraniya elfebtn ko ro hene de di navbera 20 30 tp de ye. Bel li gor sistma dengkariy ya her zimanek, elfebtn kintir yn dirjtir j hene. Alfebta her kin, ya Rotoka ye. 11 tpn w hene. Elfebta her dirj ya Khmr e, ya ko 74 tp t de hene.

Sistma nivsn li gor tpan, ango li gor alfabt ro ew e, ya ko baiya xwe ji hem aliyan ve di nav droka mirovatiy de daye pejrandin, weke sistma her ba.

Bel elfebta her bi rk pk ew elfebt e, ya ko her tpeke w nana dengek taybet serbixwe ye, ango gava di nivsn de, tpek were guhertin, hing wateya bjey hemy t guhertin. Ji v yeka han re di zanyariya zimn de fonolog dibjin ji dengn wisa re, yn ko bi wan yekser tevayiya wateya bjey t guhertin, fonem dibjin. Ji ber v yek ji elfebta latn ya ziman kurd re t gotin, ko elfebteke phonolog ye, ango tpn w fonm in, mnak: bar, car, ar, dar, har, jar, kar, mar, par, sar, tar, war, yar, zar. b, c, , d, h, j, k, m, p, s, t, w, y z fonm in. Weke elfebta kurd ya latn ji hin elfebtn din re j t gotin, ko ew elfebtn fonolog ne, wek elfebta span ya fnlend.

Bel di sistma dengkar ya ziman kurd de, ne ten dengdar (konsonant) fonm in, l dengdr (vokal) bi xwe j fonm in, mnak: bar, ber, br, bir, br, bor; car kar, ker, kr, kir, kur, kr, kor.

Vce li gor v rastiy em dibnin, ko sistma dengkar di ziman kurd, weke zimanek hindo-ewrop de li ser fonmn dengdar (konsonant) fonmn dengdr (vokal) hatiye avakirin. Bi gotineke din, em karin bjin, ko binyata sistma dengkar ya ziman kurd dengdar dengdr in, ango mirov nikare wisa bi hesan elfebteke weke elfebta ereb, ya ko weke me li jor dt- ji alfebta Fnq hatiye wergirtin li gor sistma dengkar ya zimann sam hatiye dann, bne li sistma dengkar ya ziman kurd siwar bike. Bi v d em nzk mijara xwe dibin.

Pirs ne ew e, weke hin bawer dikin, ko em Kurd dixwazin xwe ji alfebta ereb rizgar bikin, ji ber 2 pareyn mezin ji xaka Kurdistan bi sedema hin byern rzan di drok de ketine bin destn 2 dewletn ereb de.

Mijara me ne ew kes in j, yn ko ji aliyek d ve bi taybet di v dema ko ji hem aliyan ve hrieke mezin li ser ziman kurd heye, ji ber bejewendiyn xwe yn kesayet (ew berjewend i dibin, bila bibin)- xwe tevjine dawa Ereban, xwe bi wan rn dikin, li aliy wan radiwestin bi helwesteke nepaqij dixwazin Erebn dostn gel me j ji me dr bikin bibine aliy dijminn tevgera rizgarxwaza Kurdistan, gava ew di rojnameyn ereb de dinivsin, bi wateya, ko em, ew Kurdn bi elfebta latn dinivsin hewqas ne dilxwazn Ereban in, em li aliy Ewropiyan in.

Bel, em ten dixwazin, rastiya w yek bizanin, ka gelo ji elfebtn ko ro hene, kjan ji wan li sistma dengkar ya ziman kurd t. Li gor irovekirina jor em bi rast dikarin ziman kurd bi her alfebteke binivsin, ango em dikarin bi elfebta her p, ya Fnq, bi aram, ibr, ereb, ynan, etrsk, krl, latn, bi sistma ktey ya sistma kevnar e qubrus bi sistma logograf ya n yapan. Weke belge li ser rastiya v dtin, mirov kare bi xwekay rewa nivsna ziman kurd bide, y ko ro di rastiy de bi 2 elfebtan t nivsn, latn ereb, heta ber demek bi krl.

Gava Ynanan di sedsala 9an ber zayn de elfebta Fnq wergirt, ew z gihan w encam, ko elfebta Fnq ji sistma dengkariya zimanek sam re hatiye saz kirin. Wan dt, ko elfebta Fnq li ser bingeh dengdaran (konsonant) hatiye ava kirin. Ji ber w yek wan kelk (fde) ji sistma ktey ya ko xwe li Qubrus veda b, stand elfebta fnq li gor sistma denkar ya ziman xwe y hindo-ewrop guhert bi p ve bir, bi dirjbna drok re elfebta latn hate dann, ya ko ro be meztir ji gel me j p dinivse.

Di wergirtina elfebtek de ji bo nivsna zimanek, div mirov sistma dengkar ya ziman ko mirov j elfebt aniye, sistma dengkar ya w zaman ko mirov dixwaze elfebt j re bi kar bne, bide ber hev. Heke herd sistm li hev hatin, hing d nema merc e, ka  elfebt ji zimanek hindo-ewrop hatiye, ji zimanek sam hatiye, yan ji zimanek d hatiye. Ango w ji berjewendiya w ziman be, gava herd sistm li hev werin. Zanyarn ewrop ev rastiya ha nas kiri bn, gava wan pniyara elfebta latn ji Atatrk re kirin. zimanzan kurd y mezin Mr Celadet Bedirxan j ev rastiya ha nas kiri b.

Ango wergirtina elfebta latn, ya ko ji sistmeke denkar bi dengdar (konsonant) dengdr (vokal) hatiye, ji ziman tirk re, y ko sistma dengkariya w bi dengdr (bhtir) dengdar re, ji ziman kurd re, y ko ew j -bi ser ko nejada w ya ziman tirk ne yeke- bi sistmeke dengdar dengdr e, encama rastiyeke zanist ye, ne weke ko hinek bi bextre dixwazin ber bi Ereban bnin, ko Mr Celadet bi avkor riya Atatrk dij erebtiy girti b.

Di qonaxn dirj yn drok de, gelek caran yan bi sedemn bazirgan, yan bi sedemn ol yan j bi tirs zor elfebtn hin zimanan li ser nivsna hin zimann din hatiye zorkirin, bi ser ko herd sistm yekcar li hev nakin. Em di v mijara xwe de dixwazin mnaka sistma ziman ereb y ko bi zor li sistma ziman kurd ( gelek zimann din) hati b zor kirin, bidin.

Gava Ereban, yn ko me sistma dengkar ya ziman wan li jor da xuya kirin, ko ew bi git li ser binyata 3 dengdaran (konsonant), hatiye ava kirin, di sedsala 7an de bi r xwn Kurdistan dagr kir, wan ziman xwe, ziman Quran Xwed, xiste ziman ferm. K ji Kurdan li dij derketi ba, xwesti ba, bi ziman dayika xwe binivse, weke mirovek nebawermend, y ko ji riya Quran Xwed derketiye, dihat tawanbar kirin. Bi dirjiya sedsalan re li vir yan li wir Kurdin derketin bi ziman xwe, kurd di bin mercn dagrkeran de hin berhemn di droka mirovayetiy de pir bi nirx  hja nivsn. Wan ew berhemn xwe d bi Kurd, l bi elfebta ereb nivsn.

Li gor zanna me ya ro, nivsn kurd bi tpn ereb yn p vedigerin saln 1009 1078 pit zayn (Jiyana El Herr).

Bi v t xuya kirin, ko bi hatina Ereban re, berhemn kurd yn ko ber hatina wan hebn, bi yek car hatin wran nema kirin, di pit hatina wan re j ten ziman wan y serdest b. Mebest ji v yek ew e, ko mirov div  bawer bike, ko sistma dengkar ya ziman ereb bi zor li sistma dengkar ya ziman kurd hate siwar kirin, ew ti caran ne encama xebateke zanist ye.

Di pit cenga chan ya yek re, gava dewleta osman ji hev de ket Inglz Fransiyan li gor berjewendiyn xwe snorn n kiandin, Kurdistan pare kirin gelek dewletn bik ava kirin, nglzan bi sedemn tkona gel kurd li baur (Iraq) zor li mriya ereb ya Bexday kir, ko ew r li ber xwendegehn kurd vekin, bi rasti li Silmaniy pngavn seretay vebn. Bel hing j mriya Bexday kire merc, ko div xwendin nivsna kurd bi tpn ereb be. Ev belgeyeke d ye ji w rastiy re, ko Kurdan ne di encama xebateke zanist serbixwe de elfebta sistma ziman ereb hilbijrtiye. Behtir ji w mriyn ereb, xebata zanyarn kurd weke Tewfq Wehb, Cemal Nebez Giyo Mukriyan, yn ko di encama xebatn xwe yn zanist de gihabne w baweriy, ko sistma elfebta latn batir li ziman kurd t, beravt kirin. 

Ji w dem ve r li ber nzk milyon kurd li baur veb, ko gih bi nehn gih hikere- bi zarav Kurmanciya Naverast (Soran) tpn ereb binivsin.  Li rojhilt Kurdistan di bin zoriya rzaniya (siyaseta) mriya ran de j gih li vir gih li wir end berhemn kurd bi tpn ereb derketin.

Di v nav de heya roja ro li baur welt di navbera  1500 2000 berhem derketiye roj bi roj bhtir dibe.

ro beek ji baur Kurdistan rizgarkir ye, l peroja w ji ber berjewendiyn mriya Iraq dewletn derve ne diyar e. Kurd ne xwed biryara pa ne. L bel dem ji wan re ro keyseke hja bi xwe re aniye. Ew di biwara bikaranna elfebta kurd de dikarin, faktan kin bi biryareke drok, pilanek zanist ji bo wergirtina elfebta latn ji ziman kurd re hikere bikin.

Di war rzan de j, em dibnin, ko bi rast, pirs ne pirsa elfebta ereb elfebta latn ye, bhtir ji w ev yek dibe sedem parekirin jihevdrkirina neteweya me, gava ko neteweya kurd ne bi yek elfebt binivse rewenbrn w nikari bin br baweriyn xwe bi hev biguherin.

Bel dse j heke em ba nebaiyn herd elfebtan bidine ber hev, em dibnn, herweke min li jor j diyar kir, ko baiyn elfebta latn ji baiyn elfebta ereb bhtir in.

Rast e, ko ji bo bikaranna wan div b ji bo bicihanna xwestekn sistma ziman kurd guhertin di herd elfebtan de j were kirin.  Di elfebta ereb de giran dikeve ser dengdaran, dengdr ten ji bo guhertina watey ne, katib (nivskar), kitab (pirtk).

Ko mirov li elfebta ereb temae dike, mirov dibne, ko tpn w hem dengdar (konsonant) in. Tpn elfebta ereb, ji rast ber bi ep ve tne nivsn   4 nigarokan distnin,

1.di ser bjey de, 2. di nv bjey de, 3. li dawiya bjey, 4. bi ser xwe ne girday. Ev sistma ha dijwariyek li piya hnbn hnkirina wan dide xuya kirin. Ji dla awayek tpek div zarok di xwendegehan de hn 4 awayn yek tp bibin.

Tpa latn di her 4 cihan de weke hev t nivsn. Di sistma ziman kurd de ne dengdar (konsonant) ten hilgir wateya bjey ne, giraniya dengdran (vokal) j bi qas ya wan e.

Ko mirov temay van peyvan bike: ra, r, r, r, ro mirov dibne, ko dengdr hilgirn wateya bjey ne. Nivsna a di ser bjey de bi elfebta ereb etnahiyan derdixe. Ji bona ko mirov a binivse, div mirov p Nebira binivse, di pit re div alif bi Nebira ve bibe li pa hemza li ser Nebira were nivsn. Ji bo nivsna i di ser bjey de, div mirov Nebira binivse hemza bavje ser, l heke i di nava bjey de be, yan li dawiya bjey be, hing ew yekcar nay nivsn. Dengdra i di Kurd de fonmeke bingihn e, l ji ber elfebta ereb elfebteke ji zimann sam re hatiye dann, i ji w re ne giring e, bi v ev dengdra kurd di nivsna kurd bi tpn ereb de yekcar t winda kirin, ango gava mirov min binivse, div mirov mn binivse, gava mirov i binivse, div mirov binivse.

Ji bo nivsna div mirov 2 waw n ereb binivse, gelek caran ev dibe etnahiyeke mezin, ko mirov nema dizane keng div  wawek keng  2 waw bne nivsin. Elfebta ereb dibe sedem etnahiyan di  irovekirina rzimaniy de, di hevokzany (Syntax) de gelek caran pardaek bi bjeya ber xwe ve tne nivsn, mnak: le gel kda (Zirkomposition), li gor zagonn Syntax gereke ew di komek de xwed cihek serbixwe be. Ev h gelek etnahiyn din, yn ko elfebta ereb ji nivsna ziman kurd re dike, hene, ez niha naxwazim herime ser hemyan. Bila ew bibine babet ji mijareke din re.

Bangewaziya min li herd mriyn baur Kurdistan ew e, ko ew di xizmeta neteweya me de bibine xwed biryareke drok dest bi pilann zanist bikin, ji bo wergirtina elfebta latn. Daxwaza nivsna bi elfebta latn ne daxwazeke li dij neteweya ereb e, em bi w yek dijminatiya gel ereb nakin, weke ko hinek bawer dikin dixwazin dijminatiy di nav gelan de gur bikin.

Ez di w baweriy de me, ko bikaranna elfebta latn ne ten ji aliy zanist ve li gor sistma dengkar ya ziman kurd ye, bhtir ji w ew di xizmeta bipvena civaka kurd de ye deriyn zimann sereke yn cihan ji neteweya me re vedike.