Awreke Kurt li Şanogeriya Kurdî

 

 

 

Dr. Zerdeşt Haco

 

 

 

 

 

Hûneriya 'Şanogeriyê' (Drama = Çêbûn) tovek ji tovên hûneriyê ye.

 

Gava em sê tovên hûneriyê, lawik, helbest, û şanogeriyê didine ber hev, em dibînin, ku di wêjeya Kurmancan de warê 'lawikan' û warê 'helbestan' xwe gelekî vedane û warê (Drama = Çêbûnê)  heme bêje nîn e.

 

Ev yek li gor zanîna meye îro dikare were gotin. Ji ber  bi dîtina min, hê tu karên zanistî di vî warê wêjeya Kurmancan de ne hatiye kirin. Ji ber vê yekê rê li ber lêkolînên zanistî vekiriye.

 

Pirsa ku xwe li vir tavêje ber me ev e: Gelo ev tovê hûnerî di wêjeya me de bê cih e? Çima vî tovê hûnerî xwe di wêjeya Yewnan de ewçend fereh kiriye û di wêjeya me de xwe ne daye pêş, bi ser ku ev herdû gel, Kurd û Yewnan bi demên dirêj dirawsê hev bûn û bi hev re di dan û standinê de bûn.

 

(Drama = Çêbûn) çêbûnekê li ser 'şanomistê[1]' dixe dupeyvînê (peyivîn û dijpeyvînê/Dialog).

Peyva 'şanomistê' ji du peyvên bihevrerûniştî ye, 'şano', ya ku ji şanîkirin û şanîdanê hatiye, û 'mist' ya ku ji kefa destê vekirî hatiye.

 

Bêjeya 'şano'  dikare bi giştî ji 'Theater' re were gotin. 'Şano' ji avayiya

ku mihvan tê de rûdinin re jî dikare were bi kar anîn.

 

Ji leystikê bi xwe re 'şanogerî'  dikare bê gotin.

 

Weke tê zanîn şanogerî li ba piraniya gelan ji rabûn û rûniştina oldariyê û cejinên wê hatiye. Weke nimûne, tê zanîn, ku şanogeriyên kevnare yên Yewnaniyan ji wan cejinan, yên ku wan ji 'Xudayê Tirîavê' re, ji Dionysos re dikirin, hatine.

 

Şanogerî bi xwe berî hertiştî çêdibe, ku li ser şanomistê were leyistin; belê şanogeriyên ku ji xwendinêrê re hatine nivîsandin jî hene.

 

Di şanogeriyên klasîkî (yên kevnare) yên Ewropiyan de şanogerî tê dabeş kirin. Ji vê dabeşkirinê re 'Akt = derketin/perde' dibêjin.

 

Di şanogeriyên kevnare yên Ewropiyan de xweşî bihtir didan dabeşkirinên li ser pênc yan sê 'derketinan'. Belê şanogeriyên çar, yan yek 'derketin' jî hene.

 

Şanogeriya nûjen (modern) gelek caran dev ji 'derketinan' berdaye. Ew bihtir giraniyê dide lipeyhevhatina wêneyan.

 

Di hûneriya şanogeriyê de yê hûnermend çêbûnekê di dem û cihekî berçav de dideyne ser 'şanomistê', dajibona yên mihvan bikarin beşdariyeke hundirîn û derveyîn tê de bikin.

 

Ev yek tenê di warê şanogeriyê de dikare were kirin, ji ber ku di warên 'lawik' û 'helbestan' de tenê gotin dinavbera çêbûnê û guhdaran de tên bi kar anîn.

 

Şanogeriya rasteqîn tê çêkirin, dajibona li ser 'şanomistê' were leyistin. Ji ber vê yekê ji 'Gerdûn'  Dinyayê  bi xwe re jî şanomist dikare were gotin.

 

Di ber 'çêbûnê' re hûneriya şanogeriyê peyivîn û dijpeyivîna kesan dide xuya kirin.

 

Hêmanê sereke yê şanogeriyê ew e, ku berberîtiyek (dijberiyek) tê holê, ya ku ji helwestan û dîtinên newekhev derdikeve. Ev helwest û dîtinên newekhev wê berberîtiyê ewçendî gur dikin, ku vêce çareyek bi çi awayî dibe, divê were kirin:

 

Vêce heye, ku ew çare malwêrankirin be, yan jî çareyek haştinî ji dil be û yan jî çareyeke xweş û bi ken be.

 

 

 

 

 

çapkirin