Dem di Kurmanciya Bakur de - I

Dr. Zeredet Haco
(Dr.Z.Hajo@t-online.de)


Ez di v mijara xwe ya ro de dixwazim li ser dem di ziman me de biaxivim: Dem di rzimaniya kurd de. Ez naxwazim li ser bjeya dem wateya w ya flosof rawestim, ji ber ew babetek d ye. Herwek ez naxwazim werime ser giringiya dem bi taybet ji me Kurdan re, ji ber hing em ji mijara xwe derkevin. Bel dse j r bidine min, ku ez w gotina ku dibje: "Dem weke r e, ku tu w nebir, ew te bibire!" bnime bra we.
Vce di rzimaniy de em dizanin, ko gava mirov diaxivin, ew di axaftina xwe de hers ppelkn dem nan dikin, ango

1. dema bihr
2. dema niha
3. dema peroj.

Dabekirina van her s ben dem, yn ku bi git di mjiy hem mirovan de xwe dide nan kirin, hem hevgirdann dem di rzimaniy de neynik nake. Ji ber v yek mirov basa sstmn dem di zimanan de dike. Ji bo mnak ez dixwazim, sstma dem ya ziman elman bidim. Di ziman elman de 6 ppelkn dem hene, yn weha tne bi nav kirin: Prsens, Prteritum, Perfekt, Plusquamperfekt , Futur I Futur II. Bi arkariya van her 6 ppelkan 15 wate karin werine derbirn. Mnakeke din ziman rs ye; di ziman rs de 5 ppelkn dem hene. Bi her ppelkek ve demeke imperfektiv demeke perfektiv giradiy ye. Bi van herd mnakan min xwest, ez bidime xuyakirin, ku gelek caran her ppelkeke dem kare bhtir ji wateyek di bin xwe de binuxumne.

Ji bona ku em kari bin xweik ji v yek t bigihin, div em du titan ji hev cida bikin:

A.
Dema ku byer bi rast t de dibe, em nav bixine "naveroka dem"

B.
Pergal, ango forma ppelka rziman

Ev cidat div were kirin, ji bona ku em kari bin bibnin, ku:
1. Naveroka dem ne di riya pergal, ango forma ppelka rziman ten re, belk ew di riya bjeyan re j kare were derbirn, mnak:

Ew niha bi tirimbl diine Amed.
Ew sibe bi tirimbl diine Amed.
Pr, gava ew bi tirimbl diine Amed, ...

Di van komekan de pergal, ango forma ppelka rziman yekpergal e. Her s komek di pergala demppelka niha de ne, bi ser ko naveroka dem di s demn ne weke hev de ye. Di komeka 1 de dema niha, di ya 2an de dema peroj di ya 3an de dema bihrt t nan kirin.
Cidabna ku li v der di dem de dibe, ne bi pergal, ango bi forma lkera tewand dibe, bhtir ew bi arkariya alavn bjey dibe.
Ev ji rexek ve.

2. Ji rexek d ve em dibnin, ku pergal, ango formn ppelkn rziman ne ten dem ji me re didine nan kirin, belk ew karin rengek j bidine byer, mnak: Heta em xwarina xwe bikin, w mvann me hati bin.
Di v komek de em dibnin, ko li tenit diyarkirina dema byer reng derbirna goman j t diyarkirin. Ango em bi v komek goman derdibirin, by ko em peyveke gomankirin bi kar bnin.
Vce heta ko mirov kari be peywendiyn di nav bera dema ko byer bi rast t de dibe, ango "naveroka dem" Pergal, ango forma ppelka rziman nan bike xwe ji wateyn ko ew dikarin derbirin, nzk bike, div mirov s titan bide ber avn xwe:

1. Dema ko byer xwe t de bi kar tne. Mebest bi v dema rast ya jiyana w byer ye, ya ko xwe di lker de dide nan kirin.
2. Dema ko t de y axver dipeyive, ango ew klka ko y axver gotina xwe dibje.
3. Dema temaekirin, ango dema ko y axver/peyvker ji bona xwebikaranna byer daye ber avn xwe.

Mnak:
Heya sala b min xwendina xwe biri be ser (xilas kiri be).

Dema ko t de y axver dipeyive, ro ye. "Sala b" dema ko y axver daye ber avn xwe ye, ango ew li w dem temae dike dema ko byer xwe t de bi kar tne, ew dem e, ya ko dikeve navbera "ro" "sala b" de.
Ji v mnak diyar dibe, ko mirov kare wateya ppelkn dem ji peywendiyn di nav bera van her s nann dem de derxe. Ev peywend karin peywendiyn yek dem bin, karin peywendiyn p- yan yn padem bin.

Demppelkn Kurmanciya bakur

Herwek li p hatiye nivsn, her ppelkeke rziman ne ten wateyek dinixumne, belk ew kare ji wateyek btir binixumne; ji ber v yek w ne rast be, gava em di Kurmanc de weke ziman elman, y inglz yan her zimanek d navek yek bjey bi ten li her ppelkeke dem bikin. Ango w ne rast be, gava em peyvina kir bnin li ppelkn dem siwar bikin bjin, ev in termn me ji dla termn latn: Prsens , Prteritum, Perfekt, Plusquamperfekt her wek din. Li gor dtina min w ba be, gava em hijmaran, ango 1,2,3,4 bixine nav rzimaniya ziman xwe, awa ko ro lingstka hemdem hijmaran bikar tne. Heta di ziman elman de j Futur I Futur II t gotin.
Ji ber v yek ez pitgriya pniyara birz Hisn Kartal dikim, y ko weke ko ez dizanim, Kurd p b, y hijmar ji ppelkn dem re bi kar ann.

Vce ez pniyar dikim, ko em her 7 ppelkn dem yn ko Mr Celadet Bedirxan ew ji Kurmanciy re ferm kirine, wisa bi nav bikin:

Ppelkn Dem

Kurtiya navn wan

Terma latn

 

 

 

Dema Niha

DN

Prsens

Dema Bor I

DB I

Prteritum

Dema Bor II

DB II

Imperfekt

Dema Bor III

DB III

Perfekt

Dema Bor IV

DB IV

Plusquamperfekt

Peroj I

PR I

Futur I

Peroj II

PR II

Futur II