Dem di Kurmanciya Bakur de - II
 
Dr. Zerdeþt Haco
 
Di beþê pêþî de ji vê babetê ez li ser  demê û hevgirêdanên demî di zimanê me de rawestiya bûm. Di vî beshê IIan de ez dixwazim, gengeþiyê li ser vê pirsa rêzimanî berdewam bikim. Weke min berê jî nivîsî bû, gava mirov diaxivin, ew di axaftina xwe de sê pêpelûkên demî bi kar tênin, ango bi giþtî 3 cawaziyên demî di mêjiyê her mirovekî de hene, ew jî ev in:
  1. Dema Bihûrî (Borî)
  2. Dema Niha
  3. Dema Pêþerojê (Dema  Bê)
 
Belê di axaftinê de ev her 3 pêpelûk têr nakin, ku mirov hemû hevgirêdanên demî derbire. Ji ber vê yekê zanyarên ziman li ser sistêmên demî di zimanan de diaxivin. Min berî niha jî mînaka zimanê elmanî da bû, yê ku tê de 6 pêpelûkên demî hene. Bi van her 6 pêpelûkan (Präsens, Präteritum, Perfekt, Plusquamperfekt, Futur I, Futur II) axêvdarê elman dikare 15 wateyan derbire.
Di rêzimaniya elmanî û rêzimanên hin zimanên dî yên ewropî de mirov rastî wê dijwariyê tê, ku zanyarên zimanên wan navek li her pêpelûkekê kirine, bi ser ko hin ji wan pêpelûkan dikarin bêhtir ji wateyekê di bin xwe de binixumênin. Em kîjan pêpelûkê di zimanê elmanî yan yê inglîzî de bigirin, emê bibînin, ko karên wê bêhtir in ji navê ko lê hatiye kirin. Ji ber vê yekê min berî niha piþgîriya pêþniyara birêz Hüseyin Kartal kiri bû, ku em di rêzimaniya zimanê xwe de pêpelûkên rêzimanî bi hijmaran bi nav bikin. Di beþê IIan de ji vê lêkolînê ez dixwazim li ser avayî (pergal/Form) û karên (naveroka demê ya) her pêpelûkeke
demî di Kurmanciya Bakur de rawestim. Mîr Celadet Bedirxan li gor lêkolînên xwe 7 pêpelûkên demî û 4 rewþên bilanî ji Kurmanciya nivîskî re fermî kirine. Li jêr ezê wan bi hijmaran bi nav bikim:
 
Pêpelûkên demî             Kurtiya navên wan                                          Têgîna latînî
 
Dema Niha                              DN                              Paesens
 
Dema Borî I                                DB I                            Praeteritum
Dema Borî  II                              DB II                           Imperfekt
 
Dema Borî III                             DB III                          Perfekt
Dema Borî IV                             DB IV                          Plusquamperfekt
 
Dema Bê *  I                               D Bê I                          Futur I
Dema Bê     II                              D Bê II                        Futur II
 
*(ji ber gengeþiyên li ser peyvên pêþeroj û paþeroj bi dawî ne hatine, ez têgîna pêþeroj di vê gotarê de bi kar nayênim)
 
 
 
 
 
Rewþên Bilanî :
 
Bilanî I                         Bl I                              Konjunktiv I
Bilanî II                        Bl II                             Konjunktiv II
Bilanî III                       Bl III                            Konjunktiv III
Bilanî IV                      Bl IV                           Konjunktiv IV
 
 
Avayî û karên pêpelûkên demî:
 
1. Avayî û karê Dema Niha (DN)
 
1.1. Avayiya Dema Niha
 
Heta ku mirov kari be Dema Niha  ava bike, divê mirov
  1.  
    lêkera kurmancî ya netewandî (neçivandî: Infinitiv) nas bike,
mînak: ketin, kirin, xwestin; çûn, kirîn, dan
-Em dizanin, ku qurimê lêkera neçivandî yan bi tîpeke dengdar (Konsonat) û yan bi tîpeke dengdêr (Vokal) bi dawî tê-.
 
b. rewþa fermanî: Imperativ) ya lêkerê zani be,
    mînak: bikeve, bike, bixwaze; biçe, bikire, bide
     
c. qurimê Dema Niha ji qurimê rewþa fermanî tê standin
qurimê Dema Niha, mînak: kev, k, xwaz; ç, kir, d
ç.   Dema Niha bi arîkariya pêrkîta di, ya ku dikeve pêþiya qurim de
            û nîþanên pronavan tê ava kirin, ango
 
di + qurimê DN + nîþanên pronavan (im, î, e, in, in in)
           
Mînak:
Ez                      Tu                    Ew                   Em             Hûn            Ew
                        dikevim            dikevî               dikeve              dikevin   „            „
                        dikim                dikî                  dike                 dikin         „            „
                        dixwazim         dixwazî            dixwaze            dixwazin  „         „
 
diçim                  diçî                   diçe                  diçin          „            „
                        dikirim              dikirî                dikire               dikirin      „            „
                        didim                didî                  dide                 didin         „            „    
 
 
Ev qeyda avakirina Dema Niha li hemû lêkêrên neçivandî (Infinitiv), yên dawiya qurimên  wan bi tîpeke dengdar û yên dawiya qurimên wan  bi tîpeke dengdêr bi dawî dibe, tê.
Belê qurmê Dema Niha ji lêkerên neçivandî (Infinitiv), yên ku dawiya qurimên wan bi tîpeke dengdêr (Vokal) bi dawî dibe, dikare bi giþtî li gor qeydeke dî jî were standin. Ev qeyd, ya ku ji min re nû bû, min di simînarekî de, yê ku min û birêz Hüseyin Kartal li Hamburgê ji mamosteyên zimanê kurmancî re bi rê ve dibir, bihîst. Mamoste Xiyas Zaroj-Stêrk ev qeyd derxistiye:
 
Gava qurimê lêkereke neçivandî (Infinitiv) bi tîpeke dengdêr (Vokal) bi dawî bibe, pêwist nake, ko êdî em qurimê Dema Niha ji qurimê rewþa fermanî
werbigirin. Qurmê Dema Niha yên van lêkeran bi vî awayî jî dikare were standin:
a. dawiya lêkera neçivandî (Infinitiv), ya ko tenê  “n” ye, dikeve, çû “n”; kirî “n”; da “n”
b. ew tîpa dengdêr jî, ya ku qurim pê bi dawî dibe, dikve, ç “ûn”; kir “în”;d“an”
c. qurimên Dema Niha yên van her sê lêkeran ev in: ç,  kir,  d (li 1.1. c. binêre!)
 
 
 
1.2. karê Dema Niha
 
Bi giþtî pêpelûka demî ya Dema Niha 3 rewþan dinixumêne:
 
a. Ew dide xuya kirin, ku kirinek, bûyerek, rewþek di kêlîka axaftina axavdêr de dibe, mînak:             ez dixwênim
Bi arîkariya hokeran mirov dikare vê rewþê zelaltir bike: Ez niha (vê kêlîkê) dixwênm.
 
b. Ew dikare dirêjî yan kurtiya demê bide xuya kirin:
Mînak:                         ez li Amedê dixwênim
Bi arîkariya hokeran mirov dikare vê rewþê zelaltir bike:
Ev 2 sal/3 sal/ 5 sal (2 roj/ 3 roj/ 5 roj) in, ez li Amedê dixwênim.
 
c. Ew dide xuya kirin, ku kirinek hertim xwe vedigerêne (bûye adet: usuell)
Mînak:                         Ew rojnamê dixwêne
Bi arîkariya hokeran mirov dikare vê rewþê zelaltir bike:
Ew her roj rojnamê dixwêne
Bûyerên xwezayî jî, yên ko ne di destên miroan de ne, dikevine bin vê xalê:
Mînak:                         roj dihile
                                    Mirov radizin
                                    stêr diçirisin
                       
 
Wekî dî Dema niha dikare di bin hin mercan de karên pêpelûkên hin demên din jî bigire ser xwe û li þûna wan were bi kar anîn.
 
Li þûna Deme Bê I:
Mînak:                         Em vedigerine welêt
Bi arîkariya hokeran mirov dikare vê rewþê zelaltir bike:
                                    Piþtî demekê em vedigerine welêt
 
 
Li þûna Dema Borî II (Boriya Çîrokî/Dîrokî):
 
Sala 1946an, eskerên dakîrkeran tên bi ser Mehabadê de digirin û endamên mîriya kurdî bi dar ve dikin, ...
 
........... wê bidome