Dem di Kurmanciya Bakur de - III
 
Dr. Zerdet Haco
Avay karn ppelkn dem:
Di be I y IIan de ji v lkoln ez li ser hevgirdann dem ppelkn dem di Kurmanciya Bakur de rawestam. Mijara be IIan avay kar Dema Niha b. Di be ro, be IIIan de ez werime ser avay kar Dema Bor I bi hviya, ku bi v away, ez her 7 demppelk her 4 rewn bilan di Kurmanciya Bakur de hevgirdann wan di bin avan re derbas bikim deriy gengeiyeke zanist li wan vekim. 
1.      Avay kar Dema Bor (DB I), (Prteritum)
1.1. Avayiya Dema Bor I (DB I) 
 
Dema Bor ji qurim lkera nevand nann pronavan hatiye ava kirin.
 
Da ku mirov kari be ppelka Dema Bor I (DB I) ava bike, div mirov
 
a. Lkera kurd ya nevand (Infinitiv) nas bike
mnak: ketin, kirin, xwestin; n, kirn, dan.
 
b. Zani be, ku qurim lkera neivand yan    
bi tpeke dengdar (Konsonat),  mnak:  ket in, kir in, xwest in 
yan
bi tpeke dengdr (Vokal),        mnak: n, kir n, da n
bi daw t.
 
c. Zani be, ku dumahka lkera neivand
in e, gava qurim bi tpeke dengdar (Konsonant) bi daw t,
ten
n ye, gava qurim bi tpeke dengdr (Vokal) bi daw t.
 
. Herd komn pronavn kurd nas bike:
Koma 1 ya pronavn kurd:               Ez, Tu, Ew,                        Em, Hn, Ew
Koma 2an ya pronavn kurd: Min, Te, W/W Me, We,   Wan.
 
d. Nann pronavan nas bike,
gava qurim bi tpeke dengdar (Konsonant) bi daw t: im, , e,            in, in, in
gava qurim bi tpeke dengdr (Vokal) bi daw t:            m, y, -          n,   n,  n.
 
e. Lkern negerguhz (intransitiv), mnak: ketin, n
lkern gerguhz (transitv), mnak: kirin, kirn
nas bike.
 
. Zani be, ku qurim lkera neivand, qurm demppelka Dema Bor I bi xwe ye j.
 
Naskierin zanna van xaln li jor binavkir merc in, ji bo avakirina Dema Bor I. Bel di avakirin bi xwe de ten ev alavn rziman tne bi kar ann:
 
Mnaka lkern negerguhz:
 
Pronavn kesn + qurim Dema Bor I + nann pronavn kesn
 
ketin
 
Ez                                ket                               im
Tu                                ket                              
Ew                               ket                               -
 
Em                               ket                               in
Hn                             ket                               in
Ew                               ket                               in
 
n
 
Ez                                                                m
Tu                                                                y
Ew                                                               -
 
Em                                                               n
Hn                                                             n
Ew                                                               n
 
Li gor rzikn (qeydn) rziman maf qurim lkerek di komek de nne, ku cihek serbixwe bistne, ji ber v yek em nikarin qurim cida binivsin. Maf qurim di komek de ten hing heye, ko cihek serbixwe di komek de ji xwe re bistne, gava ew bi nann pronavan re rne herd bi hev ve werine nivsn. Ji bo tgihtin, div were gotin, ko nana pronav kes 3an yekejimar (ew) 0 (sifir/vaje) e, ango qurim bi xwe bi 2 karan radibe, ji aliyek ve ew qurim lker ye, ji aliy d ve ew -bi dirv/ikl xwe- nana pronav kesn y kes 3an yekejimar e.
 
Ez                                ketim
Tu                                ket
Ew                               ket
 
Em                               ketin
Hn                             ketin
Ew                               ketin
 
Ez                                m
Tu                                y
Ew                              
 
Em                               n
Hn                             n
Ew                               n
 
Mnaka lkern gerguhz:
 
Ber ku ez mnaka avakirina Dema Bor I (DB I) bidim, ez dixwazim bi kurt li ser sedem w yek rawestim, ima ppelka DB I bi arkariya Koma 2an ya pronavn ksn, ango : Min, Te, W/W, Me, We, Wan  t ava kirin. Ez dibjim bi kurt, ji ber ev mijar cih gotareke taybet e. Vce bi dtina min sedem di w yek de ye, ku lkern gerguhz (transitiv) wateya xwe ya seranser ten bi arkariya bireseran (Objekt)  tij dike, ango heke me lkereke gerguhz (transitiv)  di komek de b bireser (Objekt) bi kar an, wateya w km dimne y/ya ku em p re diaxivin li hviya wateya seranser dimne, ji bo mnak, gava mirovek bje :  Ez dixwim , ev agadriya ku ew dide me, km e, ji ber em nizanin, ew i dixwe. Bel gava ew bje :  Ez svek dixwim , hing wateya lker tij dibe em tdigihin, ew i dixwe. Bi bervaj v yek, lkern negerguhz (intransitiv) wateya xwe bi b arkariya bireseran tij dikin, ango ew bireseran naxwazin, btir e, were gotin, ku nikarin bireseran  bi kar bnin, ji bo mnak, gava mirovek bje ez dirazim (radizim/radikevim), hing wateya komek (hevok) tij dibe mirov nema li hviya agadriyeke din e. Ji bona tgihitina w yek, ima em di Dema Bor I di hem dempepelkn Bor yn din de koma 2an ya pronavn kesn bi kar tnin, w ba be, ko em gaveke d bi p ve herin bibnen, ku lkern gerguhz, xwediyn bireseran dikarin rewa nepend (passiv) ava bikin, l lkern negerguhz (interansitv) ne xwediy v derfet (imkaniyet) ne, ji bo mnak sivikkirina tgihitin, mirov dikare komeka Dema Niha  ez sv dixwim  bixe rewa nepend (passiv) bje : Sv t xwarin , ango bireser (Objekt) komeka pend (aktiv) bye kirar (Subjekt) komeka nepend (passiv). Gava em bixwazin v komek zeleltir bikin, bjin k bi kirina xwarin radibe, em dikarin bjin :   Sv (ji min/aliy min ve)  t xwarin. L div ney ji br kirin, ku  ji min/aliy min ve  ne kirar (subjekt) e, ew ten peywendiy di hevok de dide xuya kirin. Kirar v hevok, weke diyar e,  sv  e.
Mebesta min ew b, ez bidime xuya kirin, ku pronav kesn y koma 1  Ez  di hevoka  Ez sv dixwim  de di hevoka  Sv ji min ve t xwarin  de bye  Min . Ka vce em hem pronavn kesn di van herd komekan (hevokan) de bi kar bnin :
 
Ez sv dixwim                        Sv (ji min/aliy min ve) t xwarin
Tu sv dixw                          Sv (ji te/aliy te ve) t xwarin
Ew sv dixwe             Sv (ji w,w/aliy w, w ve) t xwarin
 
Em sv dixwin                        Sv (ji me/aliy me ve) t xwarin
Hn sv dixwin              Sv (ji we/aliy we ve) t xwarin
Ew sv dixwin                        Sv (ji wan/aliy wan ve) t xwarin
 
Li gor v yek em dibnin, ku pronavn koma 1 : Ez, Tu, Ew, Em, Hn, Ew
di hevoka 2an de ji ber daeka ji ketiya piya wan de, ew hatine tewandin bne Min, Te, W/W, Me, We, Wan. Ango em nikarin bjin, ji ez, ji tu, ji ew, ji em, ji hn, ji ew, div em bjin, ji min, ji te, ji w/w, ji me, ji we, ji wan.
Ji v rewa ha re di zanyariya zimn de rgativ t gotin. Wateya rgatv j ew e, ko lkera ivand (tewand) nana w bireser hevoka pend (aktiv) digire, y ku di hevoka nepend (pasiv) de bye kirar. Ji bo zelelkirin ez dse hevoka  Ez sv dixwim  bidim. Di v hevoka pend de lkera tewand nana kirar  ez  standiye. Gava em v hevok bixine rewa nepend (passiv) de, ango  Sv ji min ve t xwarin , em dibnin, ku sv ya ku bireser (Objekt) hevoka pend (aktiv) b, bye kirar hevoka nepend (passiv) lkera tewand, ya ku  t  ye, nana kirar sv  standiye. 
 
Bi v away min xwest, ez xwe ji w armanc nzk bikim, bidim xuya kirin, ku heye, demppelkn bor yn lkern gerguhz di ziman me de ji rewa nepend (passiv) hati bine girtin, ango bingeh hevokeke weke  Min sv kir  w di yekejimariy de ev be :  Ji min ve sv hat kirn) bingih hevokeke weke  Min sv kirn  w di gelejimariy de, ev be : Ji min ve sv hatin kirn .
 
Diyar e, ziman kurd di dirjbna droka xwe de weke her zimanek din li ser ry v erd ber bi sivikbn ve die. Vce dr e, ku
 
a.Di kevnariya drok de bi salan re ji bo sivikbn daeka  ji  keti be. 
b. Lkera arkar  hatin , ya tewand xwediya nann pronavan keti be.
c.Lkera sereke di v komek de  kirn - hati be tewandin b be xwediya nann pronavan.
 
Niha vce ez dikarim, mnaka lkern gerguhz (transitv) bidim, bel ber w ez dixwazim careke d ber bi avan bixim, k nana pronav kes 3an 0 (sifir/vaje) e. Ji ber v yek mirov di mnakn jr de dibne, ku lkera gerguhz j ji bo kes 3an ten qurim e, gava ku bireser yekejimar be, nann pronav kesn y 3an gelejimar  in      n  ne, gava ku bireser gelejimar be :
kirin
 
Pronavn            Bireser yekjimar            Bireser gelejimar
tewand
 
Min                  kir                                kirin    
Te                    kir                                kirin    
W/W             kir                                kirin                
 
Me                   kir                                kirin                
We                  kir                                kirin                
Wan                kir                                kirin                
 
 
kirn
 
Pronavn            Bireser yekjimar            Bireser gelejimar
tewand                       
 
Min                  kir                               kirn    
Te                    kir                               kirn    
W/W             kir                               kirn                
 
Me                   kir                               kirn                
We                  kir                               kirn                
Wan                kir                               kirn                
 
 
1.2. kar Dema Bor I (DB I)
 
Bi git demppelka Dema Bor I (DB I) di axaftin de wan byeran derdibire, yn ku di dema bihrt de bne y axvdar dixwaze bide tgihandin, ku ew yek car e tik ten bne serphatiya wan bi daw hatiye   derbasbye.
 
Mnak:
 
1. Azad sv xwar.
 
Ev hevok derdibire, ku Azad bi kirinek rabye. Ew kirin di dema bihrt de bye. Kirin j xwarina sv ye. Ew kirin dikar careke tik ten bibe, ji ber sv d hatiye xwarin ne maye, heta ku careke d kirinek p b kirin. Ango serphatiya ku bi sv hatiye kirin, bi daw hatiye derbasbye.
 
Ev mnakn li jr j di w watey de ne:
1.     Gava ez giham nezk dehl, ji nikan ve sskek ji ber min fir.
2.      Tu bi i y Kurdistan ?
3.      Bi guleya p re qumandar wan ket nema rab.
4.      Em bi qrna w ve hatin.
5.      Hn gelek li hviya wan man, l ew ne hatin.
6.      Gelek welatperwern me di zndann neyaran de n.
7.      Firokeke wan ket ewit. Hem lekern t de mirin.
8.      Bi teqna bomb re ew ji herd avan kor b.
 
 
 
w bidome