Dem di Kurmanciya Bakur de - III
 
Dr. Zerdeþt Haco
Avayî û karên pêpelûkên demî:
Di beþê Iê û yê IIan de ji vê lêkolînê ez li ser hevgirêdanên demî û pêpelûkên demî di Kurmanciya Bakur de rawestam. Mijara beþê IIan „avayî û karê Dema Niha“ bû. Di beþê îro, beþê IIIan de ezê werime ser “avayî û karê Dema Borî I“ bi hêviya, ku bi vî awayî, ez her 7 dempêpelûk û her 4 rewþên bilanî di Kurmanciya Bakur de û hevgirêdanên wan di bin çavan re derbas bikim û deriyê gengeþiyeke zanistî li wan vekim. 
1.      Avayî û karê Dema Borî (DB I), (Präteritum)
1.1. Avayiya Dema Borî I (DB I) 
 
Dema Borî ji qurimê lêkera neçvandî û nîþanên pronavan hatiye ava kirin.
 
Da ku mirov kari be pêpelûka Dema Borî I (DB I) ava bike, divê mirov
 
a. Lêkera kurdî ya neçvandî (Infinitiv) nas bike
mînak: ketin, kirin, xwestin; çûn, kirîn, dan.
 
b. Zani be, ku qurimê lêkera neçivandî yan    
bi tîpeke dengdar (Konsonat),  mînak:  ket in, kir in, xwest in 
û yan
bi tîpeke dengdêr (Vokal),        mînak: çû n, kirî n, da n
bi dawî tê.
 
c. Zani be, ku dumahîka lêkera neçivandî
„in“ e, gava qurim bi tîpeke dengdar (Konsonant) bi dawî tê,
û tenê
„n“ ye, gava qurim bi tîpeke dengdêr (Vokal) bi dawî tê.
 
ç. Herdû komên pronavên kurdî nas bike:
Koma 1ê ya pronavên kurdî:               Ez, Tu, Ew,                        Em, Hûn, Ew
Koma 2an ya pronavên kurdî: Min, Te, Wî/Wê Me, We,   Wan.
 
d. Nîþanên pronavan nas bike,
gava qurim bi tîpeke dengdar (Konsonant) bi dawî tê: im, î, e,            in, in, in
gava qurim bi tîpeke dengdêr (Vokal) bi dawî tê:            m, yî, -          n,   n,  n.
 
e. Lêkerên negerguhêz (intransitiv), mînak: ketin, çûn
û lêkerên gerguhêz (transitîv), mînak: kirin, kirîn
nas bike.
 
ê. Zani be, ku qurimê lêkera neçivandî, qurmê dempêpelûka Dema Borî I bi xwe ye jî.
 
Naskierin û zanîna van xalên li jor binavkirî merc in, ji bo avakirina Dema Borî I. Belê di avakirinê bi xwe de tenê ev alavên rêzimanî têne bi kar anîn:
 
Mînaka lêkerên negerguhêz:
 
Pronavên kesîn + qurimê Dema Borî I + nîþanên pronavên kesîn
 
ketin
 
Ez                                ket                               im
Tu                                ket                               î
Ew                               ket                               -
 
Em                               ket                               in
Hûn                             ket                               in
Ew                               ket                               in
 
çûn
 
Ez                                çû                                m
Tu                                çû                                yî
Ew                               çû                                -
 
Em                               çû                                n
Hûn                             çû                                n
Ew                               çû                                n
 
Li gor rêzikên (qeydên) rêzimanî mafê qurimê lêkerekê di komekê de nîne, ku cihekî serbixwe bistêne, ji ber vê yekê em nikarin qurim cida binivîsin. Mafê qurim di komekê de tenê hingî heye, ko cihekî serbixwe di komekê de ji xwe re bistêne, gava ew bi nîþanên pronavan re rûne û herdû bi hev ve werine nivîsîn. Ji bo têgihþtinê, divê were gotin, ko nîþana pronavê kesê 3an yekejimar (ew) 0 (sifir/vaje) e, ango qurim bi xwe bi 2 karan radibe, ji aliyekî ve ew qurimê lêkerê ye, û ji aliyê dî ve ew -bi dirûvê/þiklê xwe- nîþana pronavê kesîn yê kesê 3an yekejimar e.
 
Ez                                ketim
Tu                                ketî
Ew                               ket
 
Em                               ketin
Hûn                             ketin
Ew                               ketin
 
Ez                                çûm
Tu                                çûyî
Ew                               çû
 
Em                               çûn
Hûn                             çûn
Ew                               çûn
 
Mînaka lêkerên gerguhêz:
 
Berî ku ez mînaka avakirina Dema Borî I (DB I) bidim, ez dixwazim bi kurtî li ser sedemê wê yekê rawestim, çima pêpelûka DB I bi arîkariya Koma 2an ya pronavên kêsîn, ango : Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan  tê ava kirin. Ez dibêjim bi kurtî, ji ber ev mijar cihê gotareke taybet e. Vêce bi dîtina min sedem di wê yekê de ye, ku lêkerên gerguhêz (transitiv) wateya xwe ya seranser tenê bi arîkariya bireseran (Objekt)  tijî dike, ango heke me lêkereke gerguhêz (transitiv)  di komekê de bê bireser (Objekt) bi kar anî, wateya wê kêm dimêne û yê/ya ku em pê re diaxivin li hêviya wateya seranser dimêne, ji bo mînak, gava mirovek bêje : « Ez dixwim », ev agadriya ku ew dide me, kêm e, ji ber em nizanin, ew çi dixwe. Belê gava ew bêje : « Ez sêvekê dixwim », hingî wateya lêkerê tijî dibe û em têdigihin, ew çi dixwe. Bi bervajî vê yekê, lêkerên negerguhêz (intransitiv) wateya xwe bi bê arîkariya bireseran tijî dikin, ango ew bireseran naxwazin, û bþtir e, were gotin, ku nikarin bireseran  bi kar bênin, ji bo mînak, gava mirovek bêje ez dirazim (radizim/radikevim), hingî wateya komekê (hevokê) tijî dibe û mirov nema li hêviya agadriyeke din e. Ji bona têgihiþtina wê yekê, çima em di Dema Borî I û di hemû dempepelûkên Borî yên din de koma 2an ya pronavên kesîn bi kar tênin, wê baþ be, ko em gaveke dî bi pêþ ve herin û bibînen, ku lêkerên gerguhêz, xwediyên bireseran dikarin rewþa nependî (passiv) ava bikin, lê lêkerên negerguhêz (interansitîv) ne xwediyê vê derfetê (imkaniyetê) ne, ji bo mînak û sivikkirina têgihiþtinê, mirov dikare komeka Dema Niha « ez sêvê dixwim » bixe rewþa nependî (passiv) û bêje : « Sêv tê xwarin », ango bireserê (Objekt) komeka pendî (aktiv) bûye kirarê (Subjekt) komeka nependî (passiv). Gava em bixwazin vê komekê zeleltir bikin, û bêjin kî bi kirina xwarinê radibe, em dikarin bêjin : «  Sêv (ji min/aliyê min ve)  tê xwarin. Lê divê neyê ji bîr kirin, ku « ji min/aliyê min ve » ne kirar (subjekt) e, ew tenê peywendiyê di hevokê de dide xuya kirin. Kirarê vê hevokê, weke diyar e, « sêv » e.
Mebesta min ew bû, ez bidime xuya kirin, ku pronavê kesîn yê koma 1ê « Ez » di hevoka « Ez sêvê dixwim » de di hevoka « Sêv ji min ve tê xwarin » de bûye « Min ». Ka vêce em hemû pronavên kesîn di van herdû komekan (hevokan) de bi kar bênin :
 
Ez sêvê dixwim                        Sêv (ji min/aliyê min ve) tê xwarin
Tu sêvê dixwî                          Sêv (ji te/aliyê te ve) tê xwarin
Ew sêvê dixwe             Sêv (ji wî,wê/aliyê wî, wê ve) tê xwarin
 
Em sêvê dixwin                        Sêv (ji me/aliyê me ve) tê xwarin
Hûn sêvê dixwin              Sêv (ji we/aliyê we ve) tê xwarin
Ew sêvê dixwin                        Sêv (ji wan/aliyê wan ve) tê xwarin
 
Li gor vê yekê em dibînin, ku pronavên koma 1ê : Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew
di hevoka 2an de ji ber daçeka „ji“ ketiya pêþiya wan de, ew hatine tewandin û bûne Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan. Ango em nikarin bêjin, ji ez, ji tu, ji ew, ji em, ji hûn, ji ew, divê em bêjin, ji min, ji te, ji wî/wê, ji me, ji we, ji wan.
Ji vê rewþa ha re di zanyariya zimên de êrgativ tê gotin. Wateya êrgatîv jî ew e, ko lêkera çivandî (tewandî) nîþana wî bireserê hevoka pendî (aktiv) digire, yê ku di hevoka nependî (pasiv) de bûye kirar. Ji bo zelelkirinê ezê dîse hevoka « Ez sêvê dixwim » bidim. Di vê hevoka pendî de lêkera tewandî nîþana kirar « ez » standiye. Gava em vê hevokê bixine rewþa nependî (passiv) de, ango « Sêv ji min ve tê xwarin », em dibînin, ku “sêv” ya ku bireserê (Objekt) hevoka pendî (aktiv) bû, bûye kirarê hevoka nependî (passiv) û lêkera tewandî, ya ku « tê » ye, nîþana kirar« sêv » standiye. 
 
Bi vî awayî min xwest, ez xwe ji wê armancê nêzîk bikim, û bidim xuya kirin, ku heye, dempêpelûkên borî yên lêkerên gerguhêz di zimanê me de ji rewþa nependî (passiv) hati bine girtin, ango bingehê hevokeke weke « Min sêv kirî » wê di yekejimariyê de ev be : « Ji min ve sêv hat kirîn) û bingihê hevokeke weke « Min sêv kirîn » wê di gelejimariyê de, ev be : «Ji min ve sêv hatin kirîn ».
 
Diyar e, zimanê kurdî di dirêjbûna dîroka xwe de weke her zimanekî din li ser rûyê vê erdê ber bi sivikbûnê ve diçe. Vêce dûr e, ku
 
a.Di kevnariya dîrokê de û bi salan re ji bo sivikbûnê daçeka « ji » keti be. 
b. Lêkera arîkar « hatin », ya tewandî û xwediya nîþanên pronavan keti be.
c.Lêkera sereke –di vê komekê de « kirîn »- hati be tewandin û bû be xwediya nîþanên pronavan.
 
Niha vêce ez dikarim, mînaka lêkerên gerguhêz (transitîv) bidim, belê berî wê ez dixwazim careke dî ber bi çavan bixim, kû nîþana pronavê kesê 3an 0 (sifir/vaje) e. Ji ber vê yekê mirov di mînakên jêr de dibîne, ku lêkera gerguhêz jî ji bo kesê 3an tenê qurim e, gava ku bireser yekejimar be, û nîþanên pronavê kesîn yê 3an gelejimar « in »  û  « n » ne, gava ku bireser gelejimar be :
kirin
 
Pronavên            Bireserê yekjimar            Bireserê gelejimar
tewandî
 
Min                  kir                                kirin    
Te                    kir                                kirin    
Wî/Wê             kir                                kirin                
 
Me                   kir                                kirin                
We                  kir                                kirin                
Wan                kir                                kirin                
 
 
kirîn
 
Pronavên            Bireserê yekjimar            Bireserê gelejimar
tewandî                       
 
Min                  kirî                               kirîn    
Te                    kirî                               kirîn    
Wî/Wê             kirî                               kirîn                
 
Me                   kirî                               kirîn                
We                  kirî                               kirîn                
Wan                kirî                               kirîn                
 
 
1.2. karê Dema Borî I (DB I)
 
Bi giþtî dempêpelûka Dema Borî I (DB I) di axaftinê de wan bûyeran derdibire, yên ku di dema bihûrtî de bûne û yê axêvdar dixwaze bide têgihandin, ku ew yek car e tik û tenê bûne û serpêhatiya wan bi dawî hatiye û  derbasbûye.
 
Mînak:
 
1. Azad sêv xwar.
 
Ev hevok derdibire, ku Azad bi kirinekê rabûye. Ew kirin di dema bihûrtî de bûye. Kirin jî xwarina sêvê ye. Ew kirin dikarî careke tik û tenê bibe, ji ber sêv êdî hatiye xwarin û ne maye, heta ku careke dî kirinek pê bê kirin. Ango serpêhatiya ku bi sêvê hatiye kirin, bi dawî hatiye û derbasbûye.
 
Ev mînakên li jêr jî di wê wateyê de ne:
1.     Gava ez giham nezîkê dehlê, ji niþkan ve sûskek ji ber min firî.
2.      Tu bi çi çûyî Kurdistanê ?
3.      Bi guleya pêþî re qumandarê wan ket û nema rabû.
4.      Em bi qêrîna wê ve hatin.
5.      Hûn gelekî li hêviya wan man, lê ew ne hatin.
6.      Gelek welatperwerên me di zîndanên neyaran de çûn.
7.      Firokeke wan ket û þewitî. Hemû leþkerên tê de mirin.
8.      Bi teqîna bombê re ew ji herdû çavan kor bû.
 
 
 
… wê bidome