Dem di Kurmanciya Bakur de IV

 

Dr. Zerdeşt Haco

Avayî û karên pêpelûkên demî:

 

Di beşên I-III de ji vê lêkolînê ez heya niha li ser avayî û karên van dempêpelûkan rawestiya bûm:

Dema Niha (DN) û

Dema Borî I (DBI)

Di vî beşî de ezê avayî û karên dempêpelûka Dema Borî II di bin çavan re derbas bikim.

 

1. Avayî û karê Dema Borî (DB II), (Imperfekt)

 

1.1  Avayiya Dema Borî II (DB II)

 

Gava mirov li avayiya Dema Borî II temaşe dike, mirov dibîne, ku avayiya lêkerê di vê dempêpelûkê de avayiya lêkera dempêpelûka Dema Borî I bi xwe ye, tenê pêrkîta di ketiye pêşiya qurimê lêkerê, mînak:

 

 

kirîn

 

Pronavên            Dema Borî I (DBI)                 Dema Borî II (DBII)

tewandî                       

 

Min                  kirî                                           dikirî   

Te                    kirî                                           dikirî   

Wî/Wê             kirî                                           dikirî               

 

Me                   kirî                                           dikirî               

We                  kirî                                           dikirî               

Wan                 kirî                                           dikirî   

 

                                                hatin

Ez                    hatim                                        dihatim

Tu                    hatî                                           dihatî

Ew                   hat                                           dihat                

 

Em                   hatin                                         dihatin

Hûn                  hatin                                         dihatin 

Ew                   hatin                                         dihatin 

 

Ji ber vê yekê ez naxwazim avayiya Dema Borî II ji hev vekim û bidime xuya kirin, ew ji çi û çi hatiye ava kirin. Mirovekî bixwaze mercên avakirina vê dempêpelûkê yekoyeko binase, dikare vegere mercên avakirina Dempêpelûka Dema Borî I, yên ku ez berî niha bi ferehî li ser wan rawestiya bûm. Herwekî

 

 

 

 

vê jî, pirsa kengî koma pronavên kesîn yên tewandî (min, te, wî/wê, me, we, wan), û kengî yên netewandî (ez, tu, ew, em, ew, hûn, ew) têne bi kar anîn, berî niha hatiye şirovekirin. Vêce ji ber avayiya lêkerê di van herdû dempêpelûkan de heme bêje weke hev e, ez ji wan re dibêjim, ku ev herdû dempêpelûk di avayiya lêkerê de „dest û birayên “ hev in.

 

 1.2. karê Dema Borî II (DB II)

 

Herçend DBI û DBII di avayiya xwe de ji hev nêzîk bin jî, belê heryek ji wan di karên xwe de serxwebûneke xwe ya taybetî heye. Ji xwe ev serxwebûna her pêpelûkeke demî axaftinê sivik û zelal dike. Vêce herwekî berî niha karê Dema Borî I bi wê hati bû nîşan kirin, ku bûyerek di dema bihûrtî de bûye, û ew bûyer yek car e tik û tenê bûye (hêk şkest), karê dema Niha II dikare bi vî awayî were şirovekirin:

 

a.Bûyerek di dema bihûrtî de di wê kêlîkê de dibû,  gava bûyereke dî rastî wê dihat, mînak:

Em nû rûnişti bûn, me xwarina xwe dixwar, ji nişkan ve me dengê teqînekê kir.

Gava em gihiştine xwendegehê, zarok di hewşê de bi gokê dileyistin.

b. bûyerek di dema bihûrtî de dibû. Ew bûyer tim dibû, bû bû adet (usuell), mînak:

Wî her sibeh xwe dişuşt, pora xwe dişkinî, cilên xwe li xwe dikirin, taştê dixwar û rojname dixwendin.

Hersal, biharan em pezê xwe dibine çêriyê

c. Dema Borî II weke nîşana demê. Bi arîkariya DBII yê/ya axêvdar dikare li ser dema bûyerekê bêje, mînak:

Em li mala hevalê xwe diman.

Bi arîkariya hokeran mirov dikare dema lêkerê kurt û dirêj bike:

Em seetekê li mala hevalê xwe diman. Em salekê li mala hevalê xwe diman.

Min li zanîngeha Amedê dixwend

Min (mehekê/salekê/ 5 salan) li zanîngeha Amedê dixwend.

 

Em dibînîn, ku di karên xwe de dempêpelûka Dema Borî II ji Dema Niha nêzîk e û di avayiya xwe de pêrkîta di dikeve pêşiya qurimê lêkra herdû pêpelûkan, belê heryek ji wan di demeke cida ye. Ev nêzîkbûna ha dihêle pirsek xwe bavêje ber me, ew jî ev e: Ma gelo pêrkîta di ye, ya ko dihêle herdû dempêpelûk di karên xwe de ji hev nêzîk bin? Pêwistiya vê yeka ha bi lêkolîneke taybetî heye. Tiştê ku em niha dizanin, ew e, ku pêrkîta di di Farisî de bûye mi. Di hin zaravên kurdî de, weke di Kirmancî (Zaza) de nayê bi kar anîn. Di Kurmanciya Naverast (Soranî) de lawaz bûye, gelek axêverên Kurmanciya Naverast dengê d nabêjin (eçim, ebim, ekim …). Pêrkîta di di dvokên Kurmanciya Bakur bi xwe de jî, weke devoka Kurdên êzdî yên êla Hevêrkan (ez çim, ez bim, ez kim)  nayê bi kar anîn. Bi her awayî pêwistiya vê diyardeya ha bi taybetî jo bo zaravzaniya (dialektologiya) kurdî bi lêkolînên zanistî heye. Ez hêvîdar im, ko di hejmarên kovara Hîwa yên bê de,

ez bikarim li ser herdû dempêpelûkên mayî, Dema Borî III û Dema Borî IV binivîsim ….