Pgotina min

ji Dramaya Avdirehm Rehmiy Hekar re

 

 Dr. Zerdet Haco

 

Xwendevann hja,

ev Drama, ya ku li ber dest we ye, ji aliy rewenbr kurd, Avdirehm Rehmiy Hekar ve hatiye nivsn. Ji bo ku mirov, weke xwendevan bi awayek bash di naveroka v Dramay tbigihe, div mirov w ji gelek aliyan ve irove bike. Yek ji mercn binghn ji v yek re ew e, ku mirov nivskar v Dramay bi xwe nas bike, ango dema ew t de jiye, cihn ku ew li wan mezin bye, ku mirov bipvena jnengariya w y rewenbr bizane. 
 
Avdirehman Rehmiy Hekar di saln 1890 1958an de jiye. Ew li Kurdistan Tirkiyay mezin bye. Bi sedem girtin dlketin demek li Bakuy, serbajr Azirbeycan maye.
 
Ew di maleke oldar de rabye, xwendina xwe y sereta navn li Kurdistan ya bilind di be tologiy de li Tirkiyay bi daw aniye. Gelek berhemn wi y nivsn hene. W di derbar mijarn jiyan y tvel de nivsiye. Bi piran mijarn nivsn w oldar nitmanperwer ne.
 
Ji ber ev pgotin ne cih w ye, ku mirov berhemn nivskar me irove bike binirxne, ez li dervey v Dramay naime nav berhemn wi y din, l dixwazim bi nav bikim, ku mirov bi hasan digihe w baweriy, ku nivskar Dramaya li ber dest me, ya ku ez dixwazim w bi we bidime nasn, mirovek rewenbr dem civaka xwe b.
 
Li gor zanna me y ro Drama weke tovek ji tovn hneriya wjey di wjeya me Kurdan de ne weke tov lawik helbest xwe daye p. Di wjeya kurd ya kevin serdema me de cih Drama gelek km e. Li v der ev pirs xwe didine p:
 
  1. ima Drama li ba Yewnan Romanan, yn ku bi sedsaln dirj diraws (cnarn) Kurdan bn xwe daye p li ba Kurdan nay xuya kirin.
  1. Gelo bi rast Drama di wjeya kurdiye kevin de ne b?
  1. Heke Drama bi rast di wjeya me de cih ne girti b, sedemn v yek i ne.
 
Heta mirov bikare bersiva van pirsan bide, div gelek lkolnn zanist li droka wjeya kurd werine kirin, bi taybet li serdama ber hatina Ereban Islamiyet di sedsala 7an de. Ji ber weke em dizanin, Islametiy, devera ku xwe bi zor l vedida, ziman wjeyn neereb ji fermiyet radikirin gelek caran ew ji kufrtiy dihijmartin berhemn wjey diewtandin.
 
Di serdema n de ji wjeya kurd d mirov rast end nivskarn kurd heke hijmareke hindik j be- t, yn ku ev tov wjey bi kar anne. Ez bi xwe heta niha rast nivskarek/e kurd ne hatime, y/ya ku ber xwediy v par anogeriya di nav dest me de, ango ber Avdirehm Rehmiy Hekar berhemeke anoger nivs be. Weke em dizanin, ev berhema wjey cara pn di Kovara Jn (1918-1919) de hatiye weandin.
 
Ber ku ez werime ser v berhama wjey, dixwazim bidim zann, ku ji bo cidat di navbera mirovn rast (real) kesn ku nivskar ew ji Drama xwe re bi nav kirine de, were kirin, ez tgna fgr ji leystikvanan re bi kar bnim.
 
Gava mirov v berhema wjey ya Avdirehman Rehmiy Hekar di bin an re derbas dike, mirov dibne, ku w zanyariyn bingihn ji bo nivsandina Dramay bi dest xwe ve anne. Em dibnin, ku w li gor pbendn v tov hneriy ev Drama xistiye du tkst:
Tksta sereke
Tksta tenit
 
Di tksta sereke de, Diyalogn di navbera fgran (leystikvanan) de monologn ku fgrek (leystikvanek) bi xwe re diaxive, tn.
Dyilaog  avre- Kur min, Xwed xr ket! ...
Monolog  ... Ma namsa her kurdek namsa min nne! ...
 
Di tksta tenit de agadariyn ku nivskar ji bo birvena anogeriy nivsandine, weke raxistin xemilandina anomist (sehn) tn.
Odeke Kurmanc xemiland, bi berr maforan raxist. ...
 
Di tksta tenit de vekir, di axaftinn tksta sereke de bi awayek neyekser (indirekt) bi temaevanan (Publikum) / xwendevanan re j axaftin dibe.
 
Axafinn ku di nav fgran (leystikvanan) de dibin, doza 3 armancan dikin:
 
  1. Pesindana titan, yan ya byeran
Pesindana titan
Di v berhem de pesindana titan km hatiye, l dse j heye, bo nimne: avre- Namsa kur min ma mimkun e weha di dest neyaran pamal bibit! Ev i xan ye?
 
Pesindana byeran
... Neyaran serhed girtine ...
Lewend- roke mirovek ji Bagalan hatiye. Go Mr heta olemrg ye-.
 
  1. Rewa y axver
Memo- madem ez j Kurd im ez ji Alan im, bab bapirt min di v r de ne, divt ez j di v r de biim. ...
 
  1. Bangewaz ji mirov ku bi w re t axiftin
Memo- Day r xwe li min helal bike!
 
weyn ziman, yn ku ji temaevanan (publikum) / xwendevanan re di pareyn Drama de tne bi kar ann bi git s (3) ne:
 
-     Ziman wjey y her bilind
tgnn taybet, hin malikn helbestn kevin, wneyn wjey wek din ... .
(bi git di v berhem de ev wey ziman ne hatiye bi kar ann. Dse j div were dtin, ku hijmarek peyvn ereb hatiye bi kar ann, yn ku heye, her kes di wan negihe)
 
-     Ziman jiyana rojane
Temaevan/xwendevan leystikvanan weke hineke ji xwe dihejmrin
(Nivskar v berhem ev wey ziman bi kar aniye, bo nimne:
Xezal- Ez ev roj xidam ji dayika te ra bikim, ez j aciz nabim, ez j tr nabim.)
 
-       Ziman ji asteya nizim
Asta zimn ya tij sixf (ciwn, xeber dann li dij rabn rnitina camrtiy
(Di v berhem de ev wey ziman ne hatiye bi kar ann)
 
Mirov dikare van xaln ku min li jor bi nav kirin, weke kevirn bingihn yn Dramay bihijmre.
 
Bel, Evdirehm Rehmiy Hekar Drama xwe li ser van xaln bingihn ava kiriye hatiye ser xala anogeriya Dramay.
 
Gava mirov xala anogeriya Dramayek di bin avan re derbas bike, div mirov cidatiy bixe navbera du diyardeyan:
 
-     Byern derveyn, yn ku yekser ji psh avn temaevanan/xwendevanan ve tne kirin (bbext, bihevn, kutin, neyart, ern di ber bidestxweveanna desthilatdariy de her wek din ... .
Xezal- ... miqabil v suala te lazim tat ez bi ekan cewab bidim. ...
 
-     Byern hindurn, yn ku guhertina hi, dern (nefisiyet) helwesta nizim, yan ya bilind ya leystikvanan nan dike.
avre- Kur min, di riya dn xwe di riya welat xwe da eger ez te helal nekim, Xwed j min helel naket.
 
Fgrn (leystikvann) Dramay
 
Di daramay de t xwestin, ku fgurn (leystikvann) w bi hest, helwest, dilxwaz hviyn xwe ewend ji jiyana rast nzk bin di nava end seetn kurt de nnertiya jiyaneke ku ji aliy y nivskar ve hatiye kirin, wneyek ji jiyana rast bileyizin.
 
Ji ber v yek y nivskar her leystikvanek/ bi hin nann taybet nan dike. Mirov dikare van nanan di 3 xalan de bi nav bike:
 
- Nann civak
Asta civak: Bilindahiya mirovek di civak de
Hawr: mirovn dewr pita w
P: kar ku ew p jiyana xwe bi r ve dibe ...
(Ji dervey Lewend ev nan bi awyek xuya di v Dramay de ne hatine.)
 
- Nann derveyn
Dirj kintiya bejina mirovek, cil, rabn rnitinn ku ji mirovek re bne adet ...
(Di v Dramay de ev nann derveyn km in)
 
- Nann hindurn:
Xesletn mirovek, br ramnn w, helwesta wi y hindurn ...
Memo- Ez ji k kmtir im! Ma ez Kurmanc nnim! ...
 
Lihevanna fgran (leystikvanan)
 
Fgrn Dramayek di rya gelek peywendiyan re bi hev ve girday ne.
 
Ew di ber heman berjewendiyan de bizav dikin:
Memo- roke Mr emir kiriye, xeza ye. Neyaran Serhed girtine. Zariy Kurdan, meazellah d di ber dest piyn dijminan biit... .
avre- Eger tu ro ne, sib dijmin d btin. Min tu ji bo rojek weha xwedan kir. ...
Lewend- Destra min bide, ez j biim xwe berhev kim.
 
Newekheviyn helwest, br ramanan di nav fgran de peyde dibin:
Memo- Te xr e? Tu bo i digr?
Xezal- Ma hun nain?
Memo- Bel. Ji ber yna min lazim e tu bigir?
Xezal- Wek tu y, pa te ez d i bikim! Ma mimkun e jna min! Wek tu y, ruh min j diit. Min digel xwe bibe.
 
 
 
Lsteya navan
 
Di lsteya navan de mirov destpk fgrn ku di Dramay de hene, dibne. Xwendvan nav hijmara fgran hn dibe. Lsteya navan di ser tksta Dramay re t nivsn. Gelek caran y nivskar li tenit nav her fgrek hin nann w j dinivse, weke p, xizmayet, hevalt her wek din .... . Bi piran rza lipeyhevhatina navan j di lstey de cih balkiy ye.
 
Nivskar me lsteya navn fgrn Dramaya xwe bi v away nivsiye:
 
Mem Alan
Lewend: Heval Memo, Xulam Mr
avre: Dayika Memo
Xezal: Jina Memo
 
Cih
 
Cih ku byer li ser wan dibin, dikarin bi du awayan werine pan dan:
 
Cih ku temaevan bi avn xwe dibne:
anomist (sehin) div bi awayek wisa hatibe raxistin xemiladin, ku di dtina temavanan de weke jiyana rast be. Ji ber v yek y nivskar bi fereh dirj agadariyan dide, ku div anomist awa bi i hati be xemilandin.
Odeke Kurmanc xemiland, bi berr maforan raxist. Dwar w, ekt Memo p ve hilawist ne. ar teref dwar doek, balg ne.
 
Cih ku bi axaftin di hi temaevanan de dirust dibe:
anomist ten bi hin alavn km, yn ku heta bi dawiya anogeriy tim ew bi xwe dimnin, t raxistin. Cih ku dibe meydana Dramay bi xwe ji n di rya axaftina fgran bi hev re de di hi temaevanan de t dirst kirin.
... Sultan Selaheddn r xwe kaye, li piya temam dinyay westaye, Qudsa erf muhafeze diket. Umm fileyan berhev bne ku ew ji slam bistnin. ... em d bicin harkariya w ...
 
Dem
 
Bi piran nivskarn Drama di biwara dem de van xalan li ber avan digirin:
 
Birvena byeran di kjan dema drok de ye? Rewa siyas, civak br ramann mirovn w deme i ne.
... Sultan Selaheddn r xwe kaye, ...
 
i tkil di navbera w dem dema nivsandina Dramay de hene, br ramann mirovn dema nivsandina Dramay i ne?
Neyaran Serhed girtine. Zariy Kurdan, meazellah d di ber dest piyn dijminan biit... .
 
Fgrn ku p radibin, di kjan qonaxa temen xwe de ne, di qonaxa pan ji temen xwe, ya navn ya pn de ne?, di dema hijkirina pn de ne?
Ez w diim ba Xezal ... Bka heftiyek ye. ...
 
Gelo dema sal yan dann roj xwed risteke taybet ne?
( Di v Dramay de ne xwed risteke taybet ne.)
 
Ma fgr di bin bandora dem de ne, yan dema fgran gelek heye?
roke Mr emir kiriye, ...
Elbet ez biim, Qiyamet rabit dsa ez diim, Xwn seran bibit dsa ez xwe nagirim. ...
                                     
Drama bi git t nivsandin, da ew li p avn pblikm (temaevanan) were pk kirin. Ji ber v yek div haya y nivskar ji end pbendan hebe:
 
Ya yekem ew e, ku div Drama wisa hatibe nivsn, ku temaevan bi hesan di naveroka w bigihe, ji ber gava Drama li ser anomist t leyizandin, derfeta y temaevan nn e, ku ew li ben w vegere wan bixwne.
 
Ya duwem j ew e, ku div Drama snorek naskir derbas ne ke, ango y nivskar nikare hertit ku bi naveroka Dramay ve girday ye, bne ser anomist. Div ew ber hing bi xwe re li hev hati be, ka ew dixwaze i aliyan li ser anomst bide xuya kirin.
 
Bi piran avayiya naveroka Drama bi v away ye:
 
Destpk
Ew bi w yek dibe, ku byereke balk li ser anomist t pk kirin. Ew destpk dibe cih balkiya temaevanan, yn ku di w hviy de ne, ka w i bibe.
Di pit re hinek li ser droka w byer t axiftin, heta ku ew klk (point of attack)  t, ya ku di w de ji nikan ve birayrek t standin ew biryar bi xwe byern d li pey xwe tne. d li v der birvena anogeriy dest p dibe.
 
Navn
Pkkirina lipeyhev ya ben din Dramay
Di van ben Dramay de dijber (konflikt), lihvbn serphatiyn ku h heye werine kirin, tne afrandin.
 
Daw
Ji bo bidawanna Dramay du r li piya y nivskar hene, yn ku bi van tgnan tne bi nav kirin:
 
Dawiya vekir
Di dawiyke vekir de, dijberiyn (konfliktn) ku hene, nayne areser kirin. Pirsn ku dikevine diln temaevanan b bersiv dimnin. Ew lihvbna ku peyde bye, nay rakirin.
 
Dawiya girt
Di dawiyeke girt de li dawiya Dramay hem dijberiyn ku peyde dibin, bi daw tn, yn temaevan nema ji xwe dipirsin, ka h w i bi ser fgran were, ew lihvbna ku di dil de peyde dibe, namne.
 
Dawiya girt bi piran dikare bi du awayan were kirin:
 
Tragkus (tragicus / n)
Di tragddiy de dijberiyn ku peyde dibin, yan bi kutina fgrn sereke yan j bi nemana
himendiya wan tne areser kirin.
avre- Bel, bel... Kutin... Ji xr w u dtir nne ...
Heman dibezite. Rim an. Tnit datne li ser snga kur xwe.
avre: Han bo te derba nams, ey canawer nams!
 
Komoedia (dilah)
Di komoediyay de dijberiyn ku peyde dibin, di rya lihevhatin re ji hol tne rakirin.
Ew gelek caran di rya hevkirin (zewac) re areser dibin. Dijberiyn pir as di rya fgrek n re j, y ku ji nikan ve derdikeve xwed desthilatiyeke taybet ye, dikarin werine areser kirin.
 
Xwendevann hja,
 
gava em v berhema wjey ya rewenbr kurd, Avdirehm Rehmiy Hekar li gor van mercn nvsna Dramay di bin avan re derbas dikin, em dibnn, ku nivskar me di v war hner de xwed hostayetiyeke wisa mezin b, ku em dikarin bi dilxw p serbilind bin.
 
Dr. Zerdet Haco
Serok Navenda PENa Kurd
Bremen, Almaniya, 30.04.2007

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org