Pêşgotina min

ji Dramaya Avdirehîm Rehmiyê Hekarî re

Dr. Zerdeşt Haco

Xwendevanên hêja,

ev Drama, ya ku li ber destê we ye, ji aliyê rewşenbîrê kurd, Avdirehîm Rehmiyê Hekarî ve hatiye nivîsîn. Ji bo ku mirov, weke xwendevan bi awayekî bash di naveroka vê Dramayê têbigihe, divê mirov wê ji gelek aliyan ve şirove bike. Yek ji mercên bingîhîn ji vê yekê re ew e, ku mirov nivîskarê vê Dramayê bi xwe nas bike, ango dema ew tê de jiye, cihên ku ew li wan mezin bûye, û ku mirov bipêşveçûna jînenîgariya wî yî rewşenbîrî bizane.

Avdirehman Rehmiyê Hekarî di salên 1890 – 1958an de jiye. Ew li Kurdistanê û Tirkiyayê mezin bûye. Bi sedemê girtin û dîlketinê demekê li Bakuyê, serbajêrê Azirbeycanê maye.

Ew di maleke oldar de rabûye, xwendina xwe yî sereta û navîn li Kurdistanê û ya bilind di beşê têologiyê de li Tirkiyayê bi dawî aniye. Gelek berhemên wi yî nivîsînê hene. Wî di derbarê mijarên jiyanê yî têvel de nivîsiye. Bi piranî mijarên nivîsên wî oldarî û niştîmanperwerî ne.

Ji ber ev pêşgotin ne cihê wê ye, ku mirov berhemên nivîskarê me şirove bike û binirxêne, ez li derveyî vê Dramayê naçime nav berhemên wi yî din, lê dixwazim bi nav bikim, ku mirov bi hasanî digihe wê baweriyê, ku nivîskarê Dramaya li ber destê me, ya ku ez dixwazim wê bi we bidime nasîn, mirovekî rewşenbîrê dem û civaka xwe bû.

Li gor zanîna me yî îro Drama weke tovek ji tovên hûneriya wêjeyî di wêjeya me Kurdan de ne weke tovê lawik û helbestê xwe daye pêş. Di wêjeya kurdî ya kevin û serdema me de cihê Drama gelekî kêm e. Li vê derê ev pirs xwe didine pêş:

Çima Drama li ba Yewnan û Romanan, yên ku bi sedsalên dirêj dirawsê (cînarên) Kurdan bûn xwe daye pêş û li ba Kurdan nayê xuya kirin.

Gelo bi rastî Drama di wêjeya kurdiye kevin de ne bû?

Heke Drama bi rastî di wêjeya me de cih ne girti bû, sedemên vê yekê çi ne.


Heta mirov bikare bersiva van pirsan bide, divê gelek lêkolînên zanistî li dîroka wêjeya kurdî werine kirin, bi taybetî li serdama berî hatina Ereban û Islamiyetê di sedsala 7an de. Ji ber weke em dizanin, Islametiyê, devera ku xwe bi zor lê vedida, ziman û wêjeyên neerebî ji fermiyetê radikirin û gelek caran ew ji kufrîtiyê dihijmartin û berhemên wêjeyî dişewtandin.

Di serdema nû de ji wêjeya kurdî êdî mirov rastî çend nivîskarên kurd –heke hijmareke hindik jî be- tê, yên ku ev tovê wêjeyî bi kar anîne. Ez bi xwe heta niha rastî nivîskarekî/e kurd ne hatime, yê/ya ku berî xwediyê vî parçê şanogeriya di nav destê me de, ango berî Avdirehîmê Rehmiyê Hekarî berhemeke şanogerî nivîsî be. Weke em dizanin, ev berhema wêjeyî cara pêşîn di Kovara Jîn (1918-1919) de hatiye weşandin.

Berî ku ez werime ser vê berhama wêjeyî, dixwazim bidim zanîn, ku ji bo cidatî di navbera mirovên rast (real) û kesên ku nivîskar ew ji Drama xwe re bi nav kirine de, were kirin, ezê têgîna „fîgûr“ ji leystikvanan re bi kar bênim.

Gava mirov vê berhema wêjeyî ya Avdirehman Rehmiyê Hekarî di bin çan re derbas dike, mirov dibîne, ku wî zanyariyên bingihîn ji bo nivîsandina Dramayê bi dest xwe ve anîne. Em dibînin, ku wî li gor pêbendên vî tovê hûneriyê ev Drama xistiye du têkst:
Têksta sereke
Têksta tenişt

Di têksta sereke de, Diyalogên di navbera fîgûran (leystikvanan) de û monologên ku fîgûrek (leystikvanek) bi xwe re diaxive, tên.
Dyilaog „Çavreş- Kurê min, Xwedê xêr ket! ...“
Monolog „ ... Ma namûsa her kurdekî namûsa min nîne! ...“

Di têksta tenişt de agadariyên ku nivîskar ji bo birêveçûna şanogeriyê nivîsandine, weke raxistin û xemilandina şanomistê (sehnê) tên.
„Odeke Kurmancî xemilandî, bi berr û maforan raxistî. ...“

Di têksta tenişt de vekirî, di axaftinên têksta sereke de bi awayekî neyekser (indirekt) bi temaşevanan (Publikum) / xwendevanan re jî axaftin dibe.

Axafinên ku di nav fîgûran (leystikvanan) de dibin, doza 3 armancan dikin:

Pesindana tiştan, yan ya bûyeran

Pesindana tiştan
Di vê berhemê de pesindana tiştan kêm hatiye, lê dîse jî heye, bo nimûne: „ Çavreş- Namûsa kurê min ma mimkun e weha di destê neyaran pamal bibit! Ev çi xaînî ye?“

Pesindana bûyeran
„... Neyaran serhed girtine ...“
„Lewend- Îroke mirovek ji Başgalan hatiye. Go –Mîr heta Çolemêrgê çûye-. „

Rewşa yê axêver

„Memo- madem ez jî Kurd im û ez ji Alan im, bab û bapirêt min di vê rê de çûne, divêt ez jî di vê rê de biçim. ...“

Bangewazî ji mirovê ku bi wî re tê axiftin

„Memo- Dayê şîrê xwe li min helal bike!“

Şêweyên ziman, yên ku ji temaşevanan (publikum) / xwendevanan re di parçeyên Drama de têne bi kar anîn bi giştî sê (3) ne:

- Zimanê wêjeyî yê herî bilind
têgînên taybetî, hin malikên helbestên kevin, wêneyên wêjeyî û wekî din ... .
(bi giştî di vê berhemê de ev şêweyê ziman ne hatiye bi kar anîn. Dîse jî divê were dîtin, ku hijmarek peyvên erebî hatiye bi kar anîn, yên ku heye, her kes di wan negihe)

- Zimanê jiyana rojane
Temaşevan/xwendevan leystikvanan weke hineke ji xwe dihejmêrin
(Nivîskarê vê berhemê ev şêweyê ziman bi kar aniye, bo nimûne:
„Xezal- Ez şev roj xidamî ji dayika te ra bikim, ez jê aciz nabim, ez jê têr nabim.“)

- Zimanê ji asteya nizim
Asta zimên ya tijî sixêf (ciwên, xeber danên li dijî rabûn û rûniştina camêrtiyê
(Di vê berhemê de ev şêweyê ziman ne hatiye bi kar anîn)

Mirov dikare van xalên ku min li jor bi nav kirin, weke kevirên bingihîn yên Dramayê bihijmêre.

Belê, Evdirehîmê Rehmiyê Hekarî Drama xwe li ser van xalên bingihîn ava kiriye û hatiye ser xala şanogeriya Dramayê.

Gava mirov xala şanogeriya Dramayekê di bin çavan re derbas bike, divê mirov cidatiyê bixe navbera du diyardeyan:

- Bûyerên derveyîn, yên ku yekser ji pêsh çavên temaşevanan/xwendevanan ve têne kirin (bêbextî, bihevçûn, kuştin, neyartî, şerên di ber bidestxweveanîna desthilatdariyê de û her wekî din ... .
„Xezal- ... miqabilê vê suala te lazim tat ez bi çekan cewab bidim. ... „

- Bûyerên hindurîn, yên ku guhertina hiş, derûn (nefisiyet) û helwesta nizim, yan ya bilind ya leystikvanan nîşan dike.
„Çavreş- Kurê min, di riya dînê xwe û di riya welatê xwe da eger ez te helal nekim, Xwedê jî min helel naket.“

Fîgûrên (leystikvanên) Dramayê

Di daramayê de tê xwestin, ku fîgurên (leystikvanên) wê bi hest, helwest, dilxwazî û hêviyên xwe ewçend ji jiyana rast nêzîk bin û di nava çend seetên kurt de nûnerîtiya jiyaneke ku ji aliyê yê nivîskar ve hatiye çêkirin, wêneyekî ji jiyana rast bileyizin.

Ji ber vê yekê yê nivîskar her leystikvanekî/ê bi hin nîşanên taybetî nîşan dike. Mirov dikare van nîşanan di 3 xalan de bi nav bike:

- Nîşanên civakî
Asta civakî: Bilindahiya mirovekî di civakê de
Hawîr: mirovên dewr û pişta wî
Pîş: karê ku ew pê jiyana xwe bi rê ve dibe ...
(Ji derveyî Lewend ev nîşan bi awyekî xuya di vê Dramayê de ne hatine.)

- Nîşanên derveyîn
Dirêjî û kinîtiya bejina mirovekî, cil, rabûn û rûniştinên ku ji mirovekî re bûne adet ...
(Di vê Dramayê de ev nîşanên derveyîn kêm in)

- Nîşanên hindurîn:
Xesletên mirovekî, bîr û ramênên wî, helwesta wi yî hindurîn ...
„Memo- Ez ji kî kêmtir im! Ma ez Kurmanc nînim! ...“

Lihevanîna fîgûran (leystikvanan)

Fîgûrên Dramayekê di rêya gelek peywendiyan re bi hev ve girêdayî ne.

Ew di ber heman berjewendiyan de bizavê dikin:
„Memo- Îroke Mîr emir kiriye, xeza ye. Neyaran Serhed girtine. Zariyê Kurdan, meazellah dê di ber dest û piyên dijminan biçit... .“
„Çavreş- Eger tu îro neçî, sibê dijmin dê bêtin. Min tu ji bo rojekê weha xwedan kirî. ...“
„Lewend- Destûra min bide, ez jî biçim xwe berhev kim.“

Newekheviyên helwest, bîr û ramanan di nav fîgûran de peyde dibin:
„Memo- Te xêr e? Tu bo çi digrî?“
„Xezal- Ma hun naçin?“
„Memo- Belê. Ji ber çûyîna min lazim e tu bigirî?“
„Xezal- Wekî tu çûyî, paş te ez dê çi bikim! Ma mimkun e jîna min! Wekî tu çûyî, ruhê min jî diçit. Min digel xwe bibe.“



Lîsteya navan

Di lîsteya navan de mirov destpêkê fîgûrên ku di Dramayê de hene, dibîne. Xwendvan nav û hijmara fîgûran hîn dibe. Lîsteya navan di ser têksta Dramayê re tê nivîsîn. Gelek caran yê nivîskar li tenişt navê her fîgûrekî hin nîşanên wî jî dinivîse, weke pîş, xizmayetî, hevaltî û her wekî din .... . Bi piranî rêza lipeyhevhatina navan jî di lîsteyê de cihê balkêşiyê ye.

Nivîskarê me lîsteya navên fîgûrên Dramaya xwe bi vî awayî nivîsiye:

„Memê Alan
Lewend: Hevalê Memo, Xulamê Mîr
Çavreş: Dayika Memo
Xezal: Jina Memo“

Cih

Cihê ku bûyer li ser wan dibin, dikarin bi du awayan werine pêşan dan:

Cihê ku temaşevan bi çavên xwe dibîne:
Şanomist (sehin) divê bi awayekî wisa hatibe raxistin û xemiladin, ku di dîtina temaşvanan de weke jiyana rastî be. Ji ber vê yekê yê nivîskar bi ferehî û dirêjî agadariyan dide, ku divê şanomist çawa û bi çi hati be xemilandin.
„Odeke Kurmancî xemilandî, bi berr û maforan raxistî. Dîwarê wê, çekêt Memo pê ve hilawistî ne. Çar terefê dîwar doşek, balgî ne.“

Cihê ku bi axaftinê di hişê temaşevanan de dirust dibe:
Şanomist tenê bi hin alavên kêm, yên ku heta bi dawiya şanogeriyê tim ew bi xwe dimênin, tê raxistin. Cihê ku dibe meydana Dramayê bi xwe ji nû di rêya axaftina fîgûran bi hev re de di hişê temaşevanan de tê dirûst kirin.
„... Sultan Selaheddîn şîrê xwe kêşaye, li pêşiya temamê dinyayê westaye, Qudsa Şerîf muhafeze diket. Umûmê fileyan berhev bûne ku ewê ji Îslamê bistînin. ... em dê bicin harîkariya wî ...“

Dem

Bi piranî nivîskarên Drama di biwara demê de van xalan li ber çavan digirin:

Birêveçûna bûyeran di kîjan dema dîrokî de ye? Rewşa siyasî, civakî û bîr û ramanên mirovên wê deme çi ne.
„... Sultan Selaheddîn şîrê xwe kêşaye, ...“

Çi têkilî di navbera wê demê û dema nivîsandina Dramayê de hene, bîr û ramanên mirovên dema nivîsandina Dramayê çi ne?
„Neyaran Serhed girtine. Zariyê Kurdan, meazellah dê di ber dest û piyên dijminan biçit... .“

Fîgûrên ku pê radibin, di kîjan qonaxa temenê xwe de ne, di qonaxa paşîn ji temenê xwe, ya navîn ya pêşîn de ne?, di dema hijkirina pêşîn de ne?
„Ez wê diçim ba Xezalê ... Bûka heftiyekê ye. ...“

Gelo dema salê yan danên rojê xwedî risteke taybetî ne?
( Di vê Dramayê de ne xwedî risteke taybetî ne.)

Ma fîgûr di bin bandora demê de ne, yan dema fîgûran gelek heye?
„Îroke Mîr emir kiriye, ...“
„Elbet ezê biçim, Qiyamet rabit dîsa ez diçim, Xwîn seran bibit dîsa ez xwe nagirim. ...“

Drama bi giştî tê nivîsandin, da ew li pêş çavên pûblikûm (temaşevanan) were pêşkêş kirin. Ji ber vê yekê divê haya yê nivîskar ji çend pêbendan hebe:

Ya yekem ew e, ku divê Drama wisa hatibe nivîsîn, ku temaşevan bi hesanî di naveroka wê bigihe, ji ber gava Drama li ser şanomistê tê leyizandin, derfeta yê temaşevan nîn e, ku ew li beşên wê vegere û wan bixwêne.

Ya duwem jî ew e, ku divê Drama sînorekî naskirî derbas ne ke, ango yê nivîskar nikare hertiştê ku bi naveroka Dramayê ve girêdayî ye, bêne ser şanomistê. Divê ew berî hingî bi xwe re li hev hati be, ka ew dixwaze çi aliyan li ser şanomstê bide xuya kirin.

Bi piranî avayiya naveroka Drama bi vî awayî ye:

Destpêk
Ew bi wê yekê dibe, ku bûyereke balkêş li ser şanomistê tê pêşkêş kirin. Ew destpêkê dibe cihê balkêşiya temaşevanan, yên ku di wê hêviyê de ne, ka wê çi bibe.
Di pişt re hinekî li ser dîroka wê bûyerê tê axiftin, heta ku ew kêlîk (point of attack) tê, ya ku di wê de ji nişkan ve birayrek tê standin û ew biryar bi xwe bûyerên dî li peyî xwe têne. Êdî li vê derê birêveçûna şanogeriyê dest pê dibe.

Navîn
Pêşkêşkirina lipeyhev ya beşên din î Dramayê
Di van beşên Dramayê de dijberî (konflikt), lihêvîbûn û serpêhatiyên ku hê heye werine kirin, têne afrandin.

Dawî
Ji bo bidawîanîna Dramayê du rê li pêşiya yê nivîskar hene, yên ku bi van têgînan têne bi nav kirin:

Dawiya vekirî
Di dawiyke vekirî de, dijberiyên (konfliktên) ku hene, nayêne çareser kirin. Pirsên ku dikevine dilên temaşevanan bê bersiv dimênin. Ew lihêvîbûna ku peyde bûye, nayê rakirin.

Dawiya girtî
Di dawiyeke girtî de li dawiya Dramayê hemû dijberiyên ku peyde dibin, bi dawî tên, yên temaşevan nema ji xwe dipirsin, ka hê wê çi bi serê fîgûran were, û ew lihêvîbûna ku di dil de peyde dibe, namêne.

Dawiya girtî bi piranî dikare bi du awayan were kirin:

Tragîkus (tragicus / Şînî)
Di tragîdîdiyê de dijberiyên ku peyde dibin, yan bi kuştina fîgûrên sereke û yan jî bi nemana
hişmendiya wan têne çareser kirin.
„Çavreş- Belê, belê... Kuştin... Ji xêrê wê çu dîtir nîne ...“
„Heman dibezite. Rim anî. Tînit datîne li ser sînga kurê xwe.“
„Çavreş: Han bo te derba namûsê, ey canawerê namûsê!“

Komoedia (dilşahî)
Di komoediyayê de dijberiyên ku peyde dibin, di rêya lihevhatinê re ji holê têne rakirin.
Ew gelek caran di rêya hevkirinê (zewacê) re çareser dibin. Dijberiyên pir asê di rêya fîgûrekî nû re jî, yê ku ji nişkan ve derdikeve û xwedî desthilatiyeke taybetî ye, dikarin werine çareser kirin.

Xwendevanên hêja,

gava em vê berhema wêjeyî ya rewşenbîrê kurd, Avdirehîm Rehmiyê Hekarî li gor van mercên nîvîsîna Dramayê di bin çavan re derbas dikin, em dibînîn, ku nivîskarê me di vî warê hûnerî de xwedî hostayetiyeke wisa mezin bû, ku em dikarin bi dilxwşî pê serbilind bin.

Dr. Zerdeşt Haco
Serokê Navenda PENa Kurd
Bremen, Almaniya, 30.04.2007

çapkirin