Dr. Zorab Aloian

“Dema rewşenbîr kevirekî jî ranakin”

Raporta Dr. Zorab Aloian li ser Konferansa Milanoyê,

16-18ê Hezîranê, sala 2006an

Ramangîrê îtalî yê navdar Niccolo Macchiavelli dinivîsî: “Dema rewşenbîrên din nikarin kevirekî jî ji erdê rakin, nivîskar neçar dimîne, peyva xwe bibêje”. Nivîskarên di hembêza PENa Navneteweyî de îsal li bin perdeya Navenda PENa Îtalî û bi alîkariya UNESCO li bajarê Milanoyê civînek derbas kirin. Ev berdewamiya Konferansa sala par li Veneziyayê ya li ser babeta ‘terror û nivîsîn’ bû. Vê carê Navenda PENa Kurd jî cihê xwe di Konferansê de girtibû.

Amadekarên Konferansê

Koma ‘Mafên Mirovan ji bo Nivîskaran’ ya Navenda PENa Îtalî barên amadekarî û darayî hildabû ser milên xwe. Serokê PENa Navneteweyî birêz Jiŕi Gruša [bi kurdî tê xwendin wek Irjî Grûşa], Seroka Komîteya Nivîskarên di Zîndanan de sitiya Karin Clark ji Navenda PENa Almanî û Endamê Komîteya Birêvebir ya PENa Navneteweyî û yek ji birêvebirên Komîteya Nivîskarên di Zîndanan de birêz Eugene Schoulgin bi beşdarbûna xwe giraniya Konferansa Milanoyê tekez kirin. Lê belê hemû karên berbiçav bi serperêştiya Serokê Navenda PENa Îtalî birêz Lucio Lami, Serokê beşa Îtalî ya ÛNESCO birêz Giuseppe Puglisi û bi taybetî Sekreterê Giştî yê Navenda PENa Îtalî birêz Emanuele Bettini hatibûn gerandin. Hêjayî gotinê ye, ku amadekarî li ser asteke bilind bû û beşdarên Konferansê di warê teknîkî de hîç tengasî nekişandin. Wergerandina bi sê zimanên fermî yên Konferansê – îtalî, înglîzî û firansî – hema bibêjin bê kêmasî bû: Xuya bû, ku wergêr pisporên pêşeyê xwe bûn. Ji ber vê yekê danûstandin hem di civînan de, hem jî di dema bihnvedan û gerê de xweş û babetî bûn.

Mainat Kourbanova (Komara Autonom ya Çeçenistanê, Rûsiya),

Jorge Luiz Arzola (Kuba),

Marwell Sibanda (Zimbabwe),

Murat Belge (Komara Tirkiyê) û

Qing Zhou (Komara Gel ya Çînê).

belkî em têbikoşin û navê Navenda xwe li gor pêşniyara Îtaliyan biguhêrin. Ango ne dûr e, ku rojekê emê dewsa ‘Navenda PENa Kurd’ gotina ‘Navenda PENa Kurdistanê’ erê bikin.

Bi taybetî du beşdarên Tirk hêjayî bibîranînê ne: Nivîskarê navdar birêz Murat Belge û parêzer sitiya Oya Aydin. Herdu beşdarên Tirk bi dilgermiyekê kospan dibirin û bergiriya sazî, kesayetî û gelê Kurd dikin. Wek mînak, birêz Murat Belge li Stenbolê, li kuderê ew serokê beşa wêjeyê di Zanîngeha Bilgi de ye, gelek çalakî, konferans û danûstandinên giring di derbarê tevkujiya Ermeniyan û çareseriya pirgirêka Kurd de bi rê xistine. Ji ber vê helwêstê doz li dijî wî bê rawestan tên vekirin. Sitiya Oya Aydin endama Baroya Dadmendên Nûjen ya Tirkiyê ye û nemaze parêzvaniya Egitim-Senê kiriye. Wê banûyê li ser bingeha qanûnên Tirkiyê û peymanên navdewletî rexne li dadgehên Tirkiyê kirin.

Siyasetmedarên Îtalî û çapemeniya herêmî di civînê de gelek hevpeyvîn û çavpêketin çê kirin. Min jî raya Kurdan ji bo radiyoyeke herêmî eşkere kir: Kurd bi hezaran salan li ser xaka xwe dijîn, dest navêjin mal û hebûna Tirk, Faris û Ereban û bi tenê dixwazin jiyana xwe li gor ziman û çanda xwe geş bikin. Kurdistana yekgirtî, beşên Kurdistanê yên konfederal yan federal di nav dewletan de yan jî xweseriya herêmî – ev hemû rewa û gengaz in. Lê bila pêşê danûstandinên aştiyane rê li ber çareseriyê vekin. Ya sereke ev e, ku mafê ziman, çand, siyaseta azad û aştiyê ji hemû aliyan ve werin pejirandin.

Azadî di kûrayiya çand û derûniya mirovan de cih girtiye û nabe, ku mirov vê pêdviya psîkolojîk binpê bike.”

Serokê PENa Navneteweyî Jiri Gruša: “Nivîskar bi xwe desthiltdar in, desthlata wan azadî ye. Kesê ku terrorê dike, nikare bi navê Xwedê mirovên bêguneh bikuje. Ji bo siyseta bê terrorê divêt dewlet azad bin û raman azad be.”

Seroka Komîteya Nivîskarên di Zîndanan de sitiya Karin Clark: “Em nikarin çareseriyek ji bo Neteweyên Yekgirtî peyda bikin. Lê di destê nivîskaran de gul hene, ev gul bi stirî ne. Belê, bi van sitriya em dikarin berhingarên azadiyê biêşînin… Li Tirkiyê qanûn dibe berevajiyê xwe: Dewsa ku mafên mirovan biparêze, qanûnên Tirkiyê tevkujiya li dijî Ermeniyan yan pirsgirêka Kurd bêdeng dikin... Almaniya penaberî daye gelek nivîskaran û PENa Alman di vî warî de dikare serbilind be.”

Eugene Schoulgin, Endamê Komîteya Birêvebir ya PENa Navneteweyî: “Ji ber wêneya reş û spî di gelek dewletan de azadî tê qutkirin... Bê raman azad tirs dikeve nav gelan û ew xamoş dibin... Tê bîra min, gava 11ê Îlonê çê bû, ez li Stenbolê bûm. Min televîziyon vêxist û di hemû kanalan de serleşkerên Tirk bi rûyê razîbûyî diaxivîn û digotin: Hemû terrorîst dijmin in – çi El-Qayîde, çi PKK… Bi mejuyên wisa, tenê rêyek ji bo desthilatê dimîne: Rêya hêza eskerî, bê rêzgiritna dadê, qanûnan, mafên mirovan, azadiya ramanê.”

Fîlosofê mêvan yê Îtalî Carlo Sini: “Azadiya nivîsînê û belawkirina nivîsînê tê vê wateyê, ku bawerî û nêrîn dikarin bêne guhartin. Desthilatdar jî pirê caran bawerî û nêrîna heyî diparêzin. Ev dibe sedema çewsandina ramana azad û kesên, ku ramana azad bi qelem dikin. Rastî ji du beşan pêk tê: Peydakirina rastiyê û selimandina rastiyê. Ev herdu beş bi hev re girêdayî ne, lê dîsan jî ji hev cuda ne. Selimandina rastiyê bi xwe pêvajoyeke dûr û dirêj e û nivîskar di vê pêvajoyê de rista mezin dilîzin. Kesên desthilatdar hez dikin, ku rastî peyda nebe û eger peyda bû jî – nebe belayê serê wan. Rastiya selimandî - wek avê ye, wek masiyan dişûle, nerm e, tê guhartin û lewma balkêş e. Kesên, ku dinivîsin û nivîsan belaw dikin, ev karê balkêş dane ber xwe. Lê belê divêt baş bê zanîn, ku encama karê nivîskaran ji mirovên din re dimîne. Mîna jiyanê: Wateya jiyana me ji kesên din re dimîne. Ango nivîsîna têkstekê wek derbaskirina jiyanekê ye… Gava em bawer dikin, ku nivîskar divêt bê parastin, em bawer dikin, ku wêjeya heyî nifşên nû ava dike û heyama teze diafirîne.”

Carlo Montaleone, endamê PENa Îtalî û mamosteyê antropologiyayê: “Eger di şer de kesek li dijî te be, hebûna wî zayeleya hebûna te ye. 22 roj bi dû 11ê Îlonê re derbas nebûn, Noam Chomsky hukumeta Amerîkayê agahdar dikir: “Eger Hûn danûstandina bi Bin Laden re red bikin, Misilman wê bibêjin, ku hêza Bin Laden ji ya Amerîkiyan mezintir e. Ji ber vê yekê nabe, ku aliyekî şer – kîjan şer dibe bila bibe – bi tenê bibêje ‘em’. Aliyê din jî heye û ev yek tiştekî objektîv e. Tiştekî din jî objektîv e: Mirov amade ye ji bo nasnameya xwe bimire. Ji lew re aştiya dirêjxayan li ser bingeha rêzgirtina nasnameyên din, nêrînên din û têgihiştina meremên neyaran ava dibe.”

Maxwell Sibanda, nivîskarê çewsandî ji Zimbabwayê: “Temenê jiyanê yê asayî di welatê me de 39 sal in. Ez êdî 40 salî me, ango divêt ez bextewar bim. Lê zordariya ku min di 12ê Îlona sala 2003an de dîtibû, heta niha di ber çaven min de ye. Polîsên Zimbabwe dergehên avahiya rojnameya me ‘Daily News’ şikênandin, li me xistin, xêvjimar (komputer) xerab kirin û berî rojnamevanan dan. Armanca wan bi tenê çavtirsandina rojnameya opposîzioynê bû, ne tiştekî din.”

Tsering Tharchin, endamê Navenda PENa Nivîskarên Tîbetê li Derveyî Welat: “Çekên Tîbetiyan tunene, artêşa me tuneye, em bi tenê tika dikin, ku Çînî bi me re rûnên. Lê belê carinan desthilatdar bi sucê xwe dizanin û naxwazin bi kesên li himber wan re bipeyvin. Baweriya wan bi axavtinan nayê, baweriya wan bi çek û artêşê tê.”

Yan şirove bikin, ka gelo nezelalbûna wêjeya me ya havîbûnê bi vê xwezaya xerîb ve girêdayî ye: Ji xwezaya, ku jin û mêrên Kurd piştrast nake?

Nivîskar û berhevkarê wêjeya çînî Zhou Qing kovarekê derdixe û tê de rexnegir û wêjener bi tenê li ser têkstên devikî radiwestin: Wêjeya devikî û şirovekirina dîrokê ji aliyê gel ve (ango çawa gelê nexwendewar bûyerên dîrokê bi lêv dike). Navê kovarê jî gelekî bala min kişand: ‘Muzeuma Dîroka Devikî’ (bi înglîzî ‘The Museum of Oral History’). Bi baweriya min, di rewşa me Kurdan de kovareke ji lêkolînên li ser têkstên devikî pêkhatî wê nirxa çanda kurdî berz bike.

Sekreterê Navenda PENa Swîsrî Romandî (ango Firansî) birêz Zeki Ergaş, yê ku bi koka xwe Yahûdiyekî Tirkiyê ye, bi erênî basa danûstandinên xwe digel nûnerên Navenda PENa Kurd – sitiya Bêrîvan Doskî û birêz Sedat Yurtdaş – dikir. Bi gotina wî, birêz Sedat Yurtdaş baş bi xirecira Tirkiyê dizane û Bêrîvan Doskî jê re baş zelal kiribû, çawa hukumeta Kurdistana Başûr bi awayekî zîrek xwe ji aloziyan dûr digire û mêla xwe dide ser pêşkevtinên çandî û aborî.

Sekretera Giştî ya Navenda PENa Macar sitiya Zsófiya Dobozy – em hev hîna ji Budapeştê nas dikin – bi firehî basa rûmetgirtina xebata PENê ji aliyê hukumeta Macaristanê ve kir. Piştî fûtbolê dewleta Macar alîkariya here bi hêz dide saziyên nivîskaran bi giştî û Navenda PENa Macar bi taybetî. Balkêş e, ku li Macaristanê bi hezaran nivîskar hene, lê bi tenê 280 endamên PENê ne. Bi gotina sitiya Dobozy, ev nivîskarên, ku dixwazin karê navneteweyî û dîplomasî bikin, dibin endamên Navendê. Mînak: Nivîskarên endamên PENa Macar bi hev re civînan amade dikin û welatê xwe digel dab û nerîtên xwe yên çandî (berî her tiştî mûzîk) nîşanî nivîskarên ne-Macar dikin. Eger em li gor rewşa Kurdan nêzîkî vê pirsê bibin, diviyabû, ku endamên me li Bakur û Başûr bi xwe li ser navê PENê nivîskarên ji dewletên din li Kurdistanê pêşwazî bikirana û ew bi stranên gelerî û xwarina kurdî bidana nasîn. Em li ser danûstandinên rewa dinavbera PENa Kurd û Macar rawestiyan û gihiştine vê encamê: Eger herdu navend nîvê mesrefê hildin ser xwe, emê bikaribin yan li paytexta Macaristanê Budapeştê yan ji li gundê Macar bi navê Kurd civîneke wêjeyî amade bikin. Hêjayî gotinê ye, ku ev gund li Başûrê Macaristanê ye û di dema xwe de li wir Kurdên, ku bi Osmaniyan re hatibûn, diman. Heta îro niştecihên gund ji xwe re dibêjin ‘kurdî’.                

Birêz Dr. Dauji Gupta ez agahdar kirim, ku di sala 1933an de nivîskarên Zerdeştî ji Hindistanê bi serperêştiya sitiya Sophia Wadia Navenda PENa Hindistanê damezrandin. Heta îro jî çendîn Zerdeştiyên Hindistanê di Komîteya Birêvebir ya vê PENê de dixebitin. Lewma niha serokê PENa Hindî birêz Dr. Dauji Gupta dixwaze sipasiya wan bike û ji bo Zerdeştiyên Hindistanê tiştekî rûmetgiran amade bike. Birêz Dr. Dauji Gupta digel endamên xwe yên Zerdeştî axivîbû û wan jê re got, ku ew dixwazin projektek yan konferansekê bi Êzdiyan û dînên din yên Kurdistanê re çê bikin. Babet dikare dîn û çandên arî bin. Ev raman dikare li Hindistanê, li Kurdistana Başûr yan li Ewropayê miyaser bibe.

Endamê Navenda PENa Bask birêz Edorta Jimenez li ser daxwaza min rewşa parastin û standartkirina zimanê Baskan bi ronî kir. Li gor agahdariya wî, axavtvanên hemû zaraveyên Baskan bi hev re kar dikin û zimanekî hevbeş ava dikin. Ji 3 mîliyon Baskên Firansa û Ispaniyayê îro bi tenê 900 hezar kes bi zimanê xwe dipeyvin. Ji bo ku ev ziman têk neçe, rewşenbîrên Baskan li hev hatine, ku berî her tiştî genc fêrî ziman, çand û wêjeyê bikin. Bi hizra birêz Edorta Jimenez, eger ciwanên Baskan rêza zimanê xwe bigirin û giraniya xwe bidin çanda neteweyî, wê demê hem zarokên wan, hem jî dê û bavên wan ji Baskbûna xwe danakevin. Ne dûr e, ku ev konsepta rewşenbîrên Bask di warê yekkirina zaraveyan û perwerdeya nifşê genc ji bo me Kurdan dikare bibe ders.

Sekreterê Navenda PENa Hong Kongê birêz Shiu Bong ragihand, ku dema rewşenbîrên çînî diçin welatên din, ew bi kûrayî fêrî ziman, dîrok û wêjeya wan dewletan dibin, lê wek prensîp bi zimanê xwe diafirînin û ji bo wêjaya xwe kar dikin. Bê guman, cudayiya di navbera Kurd û Çîniyan de çi dibe bila bibe, lê ev helwêst hêjayî pesnên jidil e.

Pêşniyara Dr. Zorab Aloian li ser navê Navenda PENa Kurd û dengvedana wê

Têksta, ku min ji bo Konferansê amade kiribû û ya ku di malpera Navenda PENa Kurd de bi înglîzî û ispanî dikare bê xwendin, wê ji aliyê PENa Îtalî ve di pirtûka gotaran de – bi îtalî û înglîzî - bê weşandin. Hemû Navendên amade wê vê pirtûkê werbigirin. Lewma di axavtina xwe de min têksta xwe dubare nekir. Lê belê min bala mêvanan kişande ser sê xalan:

1) Dilpakiya rewşenbîrên ji neteweyên serdest ji bo aştiyê gelekî giring e. Cihê keyfxweşiyê ye, ku birêz Murat Belge û sitiya Oya Aydin bi xwe Tirk in û ji bo mafên Kurdan xwe dixin nav meydana metirsiyê. Xwezil hejmara kesên weha di nav Tirk, Faris û Ereban de zêdetir bûya.

2) Gelek dewletên cîhanê qanûnan derdixin û di wan de terrorê şirove dikin. Saziyên navneteweyî jî mîna Yekîtiya Ewropayê – lîsteyên saziyên terrorîst diweşînin. Lê cihê gotinê ye, ku di qada navneteweyî de şirovekirineke hevbeş li ser terrorê tuneye: Ne di peymanên navneteweyî de, ne jî ji aliyê saziyên mîna Yekîtiya Ewropayê, Neteweyên Yekgirtî û yên din ve nayê birêzkirin, têrror çi ye û terrorîst kî ne. Wate, di warê navneteweyî de lîsteyên saziyên terrorîst hene, lê bigneha qanûnî ji bo van lîsteyan tuneye. Ango her rêxistinek bi kêfa siyasetmedaran û bê şirovekirina dadmendî diakre wek hêzeke terrorîst bê binavkirin.

3) Ji ber vê tevliheviyê, ez wek Sekreterê Navenda PENa Kurd ji Komîteya Nivîskarên di Zîndanan de û ji amadekarên Konferansê yên PENa Îtalî daxwaz dikim, ku bila saziyên nav-‘terrorîst’ dîtina xwe ji me re eşkere bikin. Bê guman, PENa Navneteweyî nikare pêşwaziya çalakvanên van rêxistinan bike, lê kesên rewşenbîr, ku nêzîkî bîr û boçûnên wan in, dikarin ji raya giştî re cîhanbîniya xwe diyar bikin. Ne pêwîst e, ku PENa Navneteweyî van gotinan bipejirîne, 

Encamên Konferansê ji bo Navenda PENa Kurd

Eger em hemû danûstandin û raberzînan bidin ser hev, emê encamên vê Konferansê weha bi rêz bikin:

1) Navenda PENa Kurd têkiliyên xwe yên navneteweyî xirttir dike;

2) Gotara Sekreterê Navneda PENa Kurd dê bê weşandin;

3) Pêşniyara Navenda PENa Kurd li ser goftigokirina bîreweriyên rêxistinên, ku navên terrorîstan li wan e, bi baş hate nirxandin û wê bibe mijara PENa Navneteweyî;

4) Serborî û xebata wêjenerên din (Çînî, Bask û Îtalî) dikare bi kêrî Kurdan bê;

5) Danûstandinên berbiçav di warê wêjeyî, siyasî û çandî de digel Navendên PENa Hindistan, Macarsitan, Lixtenşteyn û yên din rewa ne û niha her tişt di destê endamên Navenda PENa Kurd û xêrxwazên vê saziyê ne;

Têbîniya dawî

Dema ez ji Îtaliyayê vegeriyam Bremenê û min malperên Internetê vekirin, min ji nû ve rewşa Navenda PENa Kurd û PENên din hevber kir. Nûnerên PENên din xwebawer in û ji neteweyên xwe piştrast in. Belkî ji bilî Poloniyayê, li kuderê rêza PENê hebekî nizm e, Navendên PENên neteweyî di welatên xwe de tên hezkirin. Siyasetmedar û rewşenbîrên dewletan yarmetiya xebata PENê dikin û bi vê yekê sîmayê neteweyên xwe di çavên xelkê de bedewtir dikin. PEN saziyeke dîplomatîk e û PENên neteweyî di rêya dîplomasiyê re çanda xwe bi biyaniyan didin nasîn. Min li Milanoyê bi xemsarî texmîn kir, ku Kurd li vir jî li paşiya koçê ne: Ev dijminatiya li himber Navenda PENa Kurd û biçûkkirina rista wê ya navneteweyî diyardeya nexweşiya derûnî ye.

çapkirin