Dr. Zorab Aloian

Têbîniyên li ser Kurdan û Sûriyê

Hebûna mirovê Kurd ji vê baweriyê tê, ku niştimana wî ber bi azadiyê ve diçe. Lewma mafê her Kurdekî, çi li welêt, çi li xerîbiyê, heye, ku ew nêzîkî rewşa Başûr-Rojavayê Kurdistanê, mîna her beşeke din, bibe. Lê belê, Kurd li Sûriyê xwedî dîrokeke dûr û dirêj in û ev dîroka han ne tenê bi Başûr-Rojavayê ve girêdayî ye. Lewma ez dixwazim bi cureyekî kurt nêrînên xwe li dor Kurdan di pêvajoya guhartinên Sûriyê de bi rêz bikim. Nêrînên Kurdperweran ne belge ne, ne jî peyvên pêxemberan in: Ew li ser koka êş û omidiyê şîn dibin.

Herêma bi navê Sûriye ji serdema Imperatoriya Romayê de ketiye ferhenga siyasî. Komara Erebî ya Sûriyê ya îroyîn dewleteke xwezayî nîne, çûnke ew ne ji dab û nerîta dîrokî tê, ne jî ji ya neteweyî (berwelatê Ereban nagihije sînorên Sûriyê). Ev dewleta destçêkirî ji çarçoveya bingeha xwe derketiye: Navendên Xaçparêzan yên Dema Navîn - mîna Laziqiya, Heleb û Dîmeşq - ne di destên Xaçparêzan de ne. Zimanên aramî û kurdî, yên ku bi hezar salan li ser xaka Sûriya îroyîn li kêleka hevdu dijiyan, zimanên fermî nînin. Li derveyî sînorên kevinare yên Sûriyê herêmên giranbuha mane: Dewletên Urdun, Lubnan û Israyîl, nîvdewleta Filestîn û deverên Iskenderûn û Mûsilê. Herweha herêma Dêr ez-Zor e bêbext, di warê zaravî û erdnîgarî de, bêhtir bi ser Iraqê ve ye. Ev Sûriya, ku em dibînin, tenê bi xêra îdeologiya Beesiyan dikare wek dewlet bimîne. Gelo eger Beesîzm û birêvebirên wan li Sûriyê ji aliyê eskerî ve jî têk biçe, wê çi pê bê? Sînorên kelevajî, serkeftina zimanekî biyanî (erebî), lawaziya bingeha neteweyî, desthilatdariya hindikahiyeke dînî û guhartina mayeya kêşeya Kurd – ev xalên binavkirî hebûna Sûriyê diêxin bin pirs û gumanan. Belkî dewleta Sûriya ji xerîteya Rojhilata Navîn nayê rakirin. Lê dîsan jî ne rewa ye, ku şêweyeke nû ji bo Sûriyê neyê xwestin. Çawa Henry Kissenger bi eşkere digot, av û nift tiştên wisa girîng in, ku nabe ew li bin kontrola Ereban bimînin.

Herçend nîvê gelê Sûruiyê Erebên Sunnî bin jî, navçeyên civakên din rêya federaliyê rewa dikin. Di vê pêvajoyê de rola Kurdan gelek mezin e. Berpirsiyariya hêzên siyasî û rewşenbîrî yên Kurdan ev e, ku ew basa sê herêmên Başûr-Rojavayê bikin û vê babetê têxin rojevê. Hêdî-hêdî, gav bi gav, divêt ev herêm wek yekîneyên federasiyona Sûriyê werin dîtin. Ev hersê yekîne divêt autonom bin, bi du zimanên fermî birêve biçin (ji bo şikestina tirsa Erebên wir) û pêwendiyên xurt di navbera xwe de ava bikin. Bi vî awayî, piştî demeke pêwîst, ev hersê herêm dikarin xwe bikin yek. Bi gotina din, ev formeya federasiyonê, ya ku Paul Bremer ji Kurdên Başûr re pêşniyaz kiribû û ya ku hatibû redkirin, ji bona Kurdên Sûriyê wê  gelek baş bûya.

Bêguman, federalîzim wê yekîneyeke Elewî jî bixwaze. Belê, ne gengaz e, ku ev civaka han bi dirêjxayanî li serê jorê bimîne. Helbet, komên Elewiyan serwaxt bûne, ku ji ber sedemên demografî, bihêzbûna Îslama Sunnî û avabûna rewşa nû ya navneteweyî, rojekê wê hukumet ji destê wan bê standin. Li Sûriyê ev yek ne tiştekî veşartî ye, ku serkêşên Erebên Elewî amadekariyên xwe ji bo damezrandina herêmeke taybetî dikin.

Ne dûr e, ku li Başûrê Sûriyê herêmeke Dirûziyan jî derkeve holê. Herçend di dînê Dirûziyan de armanca pêkanîna dewleteke serbixwe tunebe jî, fikireke wisa li ba hin navgînên siyasî têne gengeşekirin. Yekîneyeke Dirûzî dikare bibe magnêt ji bo hewbawermendên wan li Lubnan û Israyîlê.

Dîmeşq bi xwe jî divêt rista dîrokî û çandî bilîze û wek paytexta Sûriyê statûseke zelal – heya statûsa yekîneyeke federalî – ji xwe re wergire. Hejmara yekîneyan, sînorên wan, firehiya mafên wan yên qanûnî hên ne xuya ne. Lê civaka Kurdan divêt bibe motora gotûbêjên federalîzmê. Ev konsepta han projeyeke neokonservatîvan tîne bîra mirovan: Çareseriya here baş ji bo dewletên wisa “pirrengiya demokratîk ya hundirîn” e (democratic pluralism within states).

Li aliyekî, cîhana nûjen regiyonalîzmê gotûbêj dike, li aliyê din jî li navçeya Rojhilata Navîn pergala federaliyê cihê xwe digire (Iraq û Imaratên Yekbûyî).

Xuya ye, ku yek ji sedemên sistbûna tevgera Kurd ev bû, ku di platforma wê de navê Kurdistana Sûriyê winda bû. Encama vê kompromîsê bi şewat bû. Niha dem hatiye, ku bi nermayî navê Kurdistanê vegere rojeva Sûriyê. Daxwaza azadiya edebiyat û çanda kurdî û statûseke fermî ji bo zimanê kurdî (yan li tevaya Sûriyê, yan jî bi kêmanî di yekîneyên Kurdan de) pirseke biryardar e. Li wan parçeyên Kurdistanê, li kûderê ziman ketiye navenda jiyanê, derfetên siyasî jî firehtir in. Tevliheviya rewşa Bakur heta qonaxeke mezin ji vê yekê tê, ku Kurdan ziman û çanda tirkî wek taca şaristaniyê pejirandine. Bi rastî, serbestiya zimanê kurdî dermanê Kurdewariyê ye. Xwezil, partiyên Kurdan li Sûriyê zorbeya xebata siyasî û nivîskî bi kurdî bikirana!       

Mirovê Kurd hez dike, geşbîn be, ku ev yekîtî ava dibe. Hêzên, ku nekevine xebata hevbeş, wê bi pêşveçûnên objektîv ji holê rabin. Hêvî heye, ku partiyên me li Başûr-Rojava ji serboriya du beşên Kurdistanê rawêjê hildin û mifayê wergirin:

1) Yekîtî heye, ku ji parçebûnê jî xerabtir e;

2) Dutîretî heye, ku gelê Kurd di çavên xêrxwazan de jî dike sosret. 

Piştî ku Lîbiyayê jî dev ji Înternasiyonalîzma Îslamê berda, çi pêdvî ji bo parastina îslama siyasî ji hêla Kurdan ve nemaye. Îslam dînê piraniya Kurdan e û cihê wê di mizgeftan de ye. Xweşiya Îslamê ji bo mirovên bawermend cejin, çîvanok, yasayên civakî û pêdviyên ruhî ne. Lê dîrok diselimîne: Bi çendî Îslama siyasî bi ser dikeve, hewqas nasiyonalîzma Kurdan lawaztir dibe – û berevajî. Ji bilî vê yekê, rêzgirtina Xaçparêzan û nîşanên hurmetê ji bo Êzdiyan divêt bibin siparaniya tevgera Başûr-Rojavayê. Ev qazanceke mezin e, hem di warê neteweyî de, hem jî di warê piştgiriya navneteweyî de.

a) Bihêzkirina dostaniya gelan, da ku raya giştî ya Ereban dijminatiya doza Kurdan neke (yan bi kêmanî asta vê dijminatiyê nizimtir bibe) û mafên Kurdan wek komployeke berhingaran temaşe neke;

b) Çêkirina yekîtiyeke hêja di navbera hêzên siyasî yên Kurdan de;

c) Xistina statûsa zimanê kurdî nav rojeva siyasî;

d) Destpêkirina gengeşeyan li ser federalîzmê (pêşî li derveyî welêt);

e) Tengkirina bandora îslama siyasî;

f) Pêwendiyên bê tirs û xof bi dewletên Anglo-Saxon re. Rexneya propaganda Ereban di vê xalê de bi hêsanî dikare bê şermezarkirin: Ereban bi xwe bi Înglîzan re kar dikir, heta ew ji Osmaniyan rizgar nebûn.